 Lan dito po ulit tayo sa usapang pelikula, usapang buhay, ako po si Gabby Concepcion, the attorney, not the artist, para pag-usapan today ang topic natin, ang indie film ito ba ay pelikula o indie? At para pag-usapan ang topic na yan ngayon, let us allow them to introduce themselves. So ako si Choy Pangilinan, guru sa UP Film Institute at miembro ng Young Critics Circle. Ako naman si Roland Tolentino, nag-tutururin sa UP Film Institute at nasa Manonuri ng pelikulang Pilipino. Para talagang, sila talaga ang mga expert sa larangan ng film. So ang pag-usapan nga po ay ang independent o rang indie film. So siguro eh, para sa katulad ko, na hindi talaga alam kung kailan ba makakategorize sa isang film bilang indie o indie? Anong aba? Anong aba ang masasabi natin sa academic circles? Paasan natin muna ang usapan. When do you call a film an indie film? So when are we? Ah, indie film ito kapag siya ay nakakuan ng funding o nahiwalay sa studio system. Ibig sabi hindi 100% sunosupota ng studio at kailakan ay malilita mga budgets ito at character actors sa mga artista dito. Pero pinakamagalaga sa indie films ay yung integrity ng filmmaker. Ibig sabi hindi na marami ay nakapasok sa indie film sa pamamagitan ng, pagpasok din ang digital technology. Ibig sabi hindi na celluloid o yung mabibigat na camera ang ginagawa datin ang studio. Pero na democratize, lata may DSLR or even a smell as a smartphone ay pwede ng gumawa ng film nila. So nun na democratize ito, maraming kabataan na filmmakers na hindi man lang graduate ng film ay nakaroon ang fascination sa medium na ito at nakapag-realize sa kanilang vision by way of this independent film movement na hanggan sa kasalukoyan ay nadaranas natin. Parang medyo na information overload naman na ka lang slide ko. Pero yung unang nabanggit mo kasi, di ba? Yung meron kang concept ng yung funding. Right. Would you agree that funding ay isang malaking? Is it the only criteria? One of many? So yung ano naman sa aking. So bago yung, sa ilang pagalas sinasabi yung advent ng digital technology 99 sa Pilipinas. Pero even prior to that, meron mga tinatawag na alternative cinema, niba? Yung ito mga mobile fund, et cetera. Pero yung co-ogninus na sabi ni Professor Tolentino, malagang tingnan na for the longest time kasi hawak ng monopolia ng gumagawa ng pelikula, yung production ng pelikula. So ito yung malalaking production houses like Viva, Star Cinema. So yung advent ng digital technology nagpave siya nung way as I may use the term na democratize niya. Pero dapat mailinaw din yung, nalagang ano ba yung panatig ng dapat yung indie o yung independent? So para sa aking, independent siya sa dapat sa modes of production ng commercial na cine o malalaking company na cine. Independent din siya sa kanyang kakanihan sa larangan ng estetika. Independent din sa usapinong nilalaman dapat ng pelikula na lumilihis sa napaka conventional o predictable or formulaic o lalo na mga pelikulang nag-reaffirm ng status ko. So yung indie may iba siyang, dapat may iba siyang kakanihan o katauhan na ideologically, maging iba siya sa nakararami o dito sa mass produce na ano o uri ng pelikula. So masasabi nyo ba nang isang malaking studio, malaking company niya, hindi makakagawa ng isang cine na merong attributes ng indie film? Meron ang word siya, main D. Ibig sa ben, I'm mainstream independent. Ibig sa ben, sila na dahil ang indie film ay very entrepreneurial lang naman, small scale community of filmmakers na nagtutulungan para ma-realize yung vision ng kanilang peers. Dito naman ay, ang ginawa din nila, ay nagdikaisin na na mas malaking funding at inalao nila yung kanilang mga pista para maging lead nito mga pelikulang na ito. Kaya kaya ang indie film ay pwede mo ng reproduction look and feel at nag-agawa ng ito ng main D film productions natin. So nagdag-dagang ko lang. So hindi naman ibig sabihin commercial o malalakong company ay hindi makagawa ng matinong pelikula. Marami rin naman, even si Broca o si Bernal, lumahok din naman sila sa mundo ng commercial na cine. So yung binabanggit ni Roland na maindi, ito yung current phenomenon kita kita, that thing called Tadhana. I think isang uri din naman siya ng co-optation ng dominant mode para kuniin yung feel ng hindi. At at the same time, ma-appropriate niya. So gano naman yung tingin ko kasi siya niya. So any form of opposition or resistance kung yun yung pwede yung tingin sa hindi, misan na sa proseso siya na kino-co-op din siya. So misan pareho na yung ityura, pareho yung style ng camera. Pero pagtinig naman yung narrative, maaring para din siyang formula. So maari din magkaroon ng hindi film. Na tinatawad din lang sarili nila na hindi film pero actually it is a quote-unquote a formula film. Right. Or may a little variation lang katulad nung kita-kita, not so happy ending. Dahil na matay, rom-com dapat ito pero katulad ng mga korean romantic comedies pwede mag-intragic ang ending ng gentoong klase. So ibig sabihin may kontin pitik din sila dun sa dominant genre na kanilang sinusundan at pipitikin nila ito para ma-iban naman. Pero meron pa bang, so given that, dapat ba, marami pa bang mga film festival, kasi dati di ba, talagang malalaman mo na makakafaron ng film festival that is, that caters really para sa mga indie film. Uso pa ba yan? Marami pa bang mga gritong klase in film festival? Or should they call it the ma-indie film festival? Significant dahil ang film festival dito sa Pilipinas maliban sa Metro Manila film festival ay festival na ma-indie films. Kasi yung mga festivals katulad ng Cinema Laya or Cinema One ay mga festivals na punsaan ay Mepondo na pinagakaloob seed money ay pinagakaloob by way of grants para magawa ng filmmakers na pumasa sa kanilang mga gusto mga pelikula. So ibig sabihin ito ay ito showcase yung for this year ito yung pinonduhan ng Cinema Laya or Cinema One o sinag mainila at kung ano nung pang mga festivals at ito yung itatampok. So generated, ito primarily either to sell the small films or eventually para lumabas siya sa cable channels na nag-produce ito or nag-begay ng seed money para dito sa mga pelikula na ito. So buhay yung circuit na ito, pero ibay-bay yung kualatilia. Ibig sabihin ito, may mga festivals, sa limbaawa na pag tapos ang pelikula ng filmmaker ay wala siyang karapatan sa kanya mga pelikula. Yung Q Cinema lang ay ang 100% ng ownership ito, copyright ay nasa filmmaker. So ibig sabihin may avaliation. So nag-compet ngayon yung mga film festivals sa kung sino yung filmmakers na papayang sa kanilang terms of production. So yung dagdag mo lang sa festival, nga yung kasi yung maliliyet na festivals natin, maliliyet, nagsimula naman yung cinema Laya parang marginalize nga hanggang naging siya yung the Indie Film Festival. So nanganak siya nang marami. Pero yung magandang tingnan din, even yung maliliyet yung mga sekulahan na kakaroon sila ngayon, kahit sa calabarazon area, meron silang festival, sa PUP, yung obrang video, meron din yung pandayang lino broka, nag-begay yung festival culture, nag-begay siya ng pakakataon din, hindi rin mapansin sa mas malaking mundo ng Indie, nang short film, documentary, at even sa Bacolod Panay Island, meron na rin silang festival. I think when a bbg ng festival, yung awareness din sa young film students, o enthusiasts, sa ibat-ibang anyo at uri ng production ng pelikula sa lilim ng independent cinema. Ano man yung definition na yun, nagbabago rin naman siya dipende yung sa festival. So to farm, kailangan lahat may advokasia sa pagsasaka o sa usaping panlupa. So panon, would you encourage yung paglagana pa rin ang Indie film o dapat, anong direction ba dapat magkaroon ang Indie films? Should they remain yung idea na they are small budgeted but radical or innovative? Pwede mamu, o dapat ba natin supportahan na magkaroon ang mas malilaking budget na Indie film? And at the end of the day, meron bang purpose ang Indie film sa lipunan? Sa Pilipinas na naging peg na kasi ng Indie films by way of grants niya, partial grants. So ibig sabihin ay magbibigay ang cinema laya o yung iba pang kong betwin half a million to 1.5 million para seed money. Ibig sabihin kailang parin base ng fans ng filmmaker para rito. At ang bigat ng demand na in three months time kailang mo madeliver yung pelikula. Hindi katulabas na ibang bansa na meron silang pre-production, production sa post-production grants or even a distribution grants na umabot ng anywhere between one and a half years to five years or six years. So mas nahinog yung pelikula dahil hindi pilot na inilalaba simply to comply dito sa demands ng film festivals na ito otherwise ibabalek yung pera kapag hindi nilanda tapos yung pelikula o ba blacklist sila. So parang yung klasi ng chaos at yung anxiety din sa mainstream studio film malimbawa na patayan yung shooting at yung post-production kasi ay may showing date exhibition date sa cine na non-negotiable na na nasease na years ago ay pinagpapatayan yun at ganito rin ang iayari na hindi ganung magandang pero sa kailang mag-develop ito mga grants na ito na hindi talaga bigay para taposin simula na taposin at i-market ang pelikula. Pero talagang pag-yamanin pa yung para ang pelikula ay ma-reach yung maximum potential at yat tulad sa Korea magkaroon ng audience sa labas ng bansa naman na hindi Filipino audience din sa mga bansa na kung sa malaki yung Filipino population. Nako curious lang ako kung wari yung isang mainstream film although marami nago object na yata sa use of mainstream or whatever pero sa paggawan ng mainstream film ano ba ang usual budget? Anywhere between 15 million kapag maliit yung artista or even as much as 75 million pesos pag malaki yung artista so ibig sabihin ito malaki talaga yung part ang budget po pwanda sa artista pero ang paranya ng pagawa ay studio system ay pool of actors studio na to at pool of directors pool of script writers so very corporate generated ito ko na to dahil siya in piyaka efficient way of producing a film of reaching out to the least common denominator yung most number of audiences na pwede yung magbayad para sa pelikula na to so anything that works sa kasuluko yung sa studio natin sa star cinema it's a romantic comedy ang namamayagpag so lahat ng pelikula halos na pinaproduce nila or embark ng films na di deliver nila for the movie houses ay ganyto yung flavor or ganyto yung genre na sinusunon so very formulaic ang ginagawa ng independent films is to defy the formula o yung yung problema ng commercial cinema di ba pala laging may niche na yan so dalawa yung binabank nila of course yung genre kung ano yung sellable na genre may time of horror no 90s action sa atsempra yung vida yung sa artista na dapat malayung yung indie sa ganun o hindi ganun yung track hindi star system hindi hindi compartmentalized ganitong narrative structure at madag-dagang ko lang yung kaninang tanong about festivals ang tingin kundin drawback sa napakaraming festivals nagiging parang isang malaking indie mail ibig sabihan yung parang among indie filmmakers bukod sa may sentiment o sa hirap ng funding hindi naman sapat on the other hand ang nangyari din naman para nagiging tinig naman siya after 10 years marami nang magkakapare pareho din na indie film may pag-replicate sa mga nauna na pinanood na karating sa ibang bansa nagkaroon ang termino na poverty porn sa indigenous topics parang ganun din naman yung approach may mail siya at apunta din siya para sa akin sa logica isang bagay na nilalayoan hindi bang lahat pero ilang indie films pagano na yung track So, do you think there should be a dapat ba merong conscious effort to keep the concept of an indie film alive or dapat bang encourage sila to what do you think ang dapat pagpuntahan ng indie film na yung the society meron pa bang lugar ang mga indie films sa society natin? Well, na napakaloded nung tanumog, Gabby. Ang di narealize pa ng indie films ay yung audience ibig sabihan sa since magsimula yung indie films formally in 2005 with yung pelikulang ang pagdadalaga ni Maximo Oliveros mga lima lang mabibilang mo sa isang kamay yung madaliri sa isang kamay ang number of indie films na kapagkaroon ng mainstream exhibition. So, sa hundreds na naproduce lima lang siguro kung kumita dito sa commercially. Pero ngayon, nagbabago yan kasi meron kong phenomenon ng micro cinemas. Maliliit na mga sinian na nagpapalabas kalakan ng indie films na otherwise ay hindi makakaroon ng access dahil nga bakit tapo siyang ipalabas sa isang film festival ay hindi mo na siya mga papanood dito. Mga marami din sa award-giving bodies natin ay nagtatakay yung audience na bahan dun na bigyan ng award dito hindi namin nalalaman kung sa napalabas ang mga pelikulang dito. So, mayroon ka ngayon mga tatlo o apat na micro cinemas dito sa Maynila at maliliit ang sitting capacity dintati nila anywhere between 30 hanggang 60 or even just 100 na klasi na maupuan. Pero kaya mess may control sila sa programming nila na otherwise ay hindi naman ia allow na mga cinema complexes natin ay palabas dahil masyado makalaki ang overhead cost nito mga ganyong klasi ng pelikula. So, dapat pa rin suportahan dahil nagbigay dito ng prestige sa bansa natin may isang taon na nanalo sa tayo sa top three international film festival sa Cannes at sa Berlin na unprecedented kaya sa mas develop na mga cinemas natin tayo within Southeast Asia ang hub ng independent film movement kasi ay sa quality sa quantity ng films na na indie films na produced natin. So, dapat suportahan pero suportahan siya mas long range hindi na in three months time katulad ng binabagit ni Choi na para mil o fabrica mga indie films ay deliver mo itong finished product natin. Dapat pang alagaan na dapati sustain niya na mas alagaan nito mas kaya niya makaronan look and feel ng katulad niya rin na South Korean films na may global appeal may global audience primarily dahil mas matagal yung kanilang production process hindi inapuran ng three months. So, kanino mga gagaling ang ganyong klasing suporta kanino mga gagaling ang initiative. Iba kasi kanyo yung Q Cinema LGU yung nagpupondo yung as as to farm ay ang nagpupondo yung NGO So, iba-ibay yung pinagbumulan pero yung sigur may kakulangan din yung pondo from the state kasi kung ito ay nabibigay ng dangal sa bansa malit yung nakukuha para talaga sa isang pelicula for example sa grant ng CCP o ang cinema laya nabas o kailangan siguro may reformulate din itong granting process na hindi lang nagmumula sa advocate kasi group sa isang specific LGU kung di may mas pambansa polisi na maari mag-bigay So, ang FDCP ay mali at din naman yung kaya nilang ibigay sa mga pelicula nilang asin unsupportahan So, nang zan yung problema nabapunta na may para kasi involved din sa paggawan ng pelicula diba tapas hindi pa siya makapasok sa cinehan kasi ang imperatibo naman ng cinehan ay kumita at ang para sa kanilang hindi hindi dahil nakabangk sila sa influx ng foreign films at the same time itong pabamayagpagparin ng local commercial films So, kung hindi ka makapasok sa cinehan may kakulangan sa audience hindi makakabawe yung pelicula na pinaloalan mo Meron ba kayong may isit na paraan? Na para maincrease naman yung market o yung audience for indie films kasi it's a two-way thing diba hindi naman sila po konduhan kung wala manonood ano kaya naman yung pwedeng gawin para naman maincrease yung mga manonood ng indie films? So, dapat i lagay ang indie films sa curiculum ng K-12 or even tertiary education para higit na maging bahagi ng kultura sa pagkatuto sa edukasyon sa supplementary films or activities para sa social sciences or na klasi ito mga gantong klasi yung mga pelicula na marami naman taliyang sinasabing importanty mga bagay. So, dapa din ay ang gobierno mismo mag-generate kasi yung mga binabanggit na film grants yung script writing grant popondo ang ng isan taon para ay mga popondo naman ng mga festivals na to initiated by the local government ang Rotterdam or ng iba pang Toronto na iba pang mga festival circuits na kwan. So, kung nakikita ng importante ito ng gobierno dapat sustainable yung programa ng pag-supportan nila. So, dag-dag ko za. Dyan malaki yung magagawa nung education sa audience. Dapat at yung academy ay malaki yung papel sa marangakay Professor Tolentino yung K212 at maturuwan din yung audience na niniwala pa rin ako sa sinabini Lino Broca na hindi naman problema yung pagawa na magandang pelikula. Ang kailangan ma-develop ay isang matalinong audience. Diba para sila yung nalpapa siya din eh. So, maturuwan yung audience sa sphere ng akadim matututu sila din manimbang sa mga pelikula at natitiak mo naman mas upuntahan ng isang ah, nahasang manonood yung pelikulang mas misinasabe. Diba, so kung ma-develop yun eh, malaki yung matututulong noon sa sa mundo ng mas makabuluhang cine sa ating lipunan. So yung makabuluhang cine does not necessarily translate to indie film? Alam ko na merong alam ko, di ba? Limited ng akay information sa indie films. I know for a fact na merong indie films na hindi siya makabuluhan. Diba? Na they call themselves indie films but I think yung factor lang going for them is the fact that it's a small budget film and there are no stars in it. And at the same time wala talaga siya makabuluhang binibigay sa kanyang audience. Diba? Pero ko ilimit lang natin dun sa what people would call a real indie film. Importante ba palagi para matawag na isang tunay na indie film? Nakailangan ba merong palaging critic sa lipunan may lesson na ini-impart or can it be totally based on aesthetic value? Kaya ngayon kasi panang ando ba talaga yung pwede mamagkaroon ng indie film na aesthetics lang pero wala kailangan ba may critics sa lipunan ang indie film? Palagi ko isa yun sa mga sangkap ng indie film. Indispensable. Indispensable yun dahil compact ang kanilang projects mas may capacity makapangkomento sa lipunan kaysa sa mainstream. A mainstream nga paano ka magkokomento sa romantic comedy na kung saan ang situation mo parating ay love team ka na nagagaling sa disparate backgrounds may ama na bossing sekitaria lang yung isa may the end of the film makakatuluyon sila dahil yung formula na romantic comedy. Kailang idify yun lalo na kung yung yun yung bulk ng offering ng isang studio system na didify yun kasi kailang bigyan din nating ang credit yung indie films nakaya tayo mayroon regional cinema ngayon na hindi nagawa ng mainstream nating for a hundred years of its existence ay na sustained natin na mayroon tayo nga yung ayun lumad o mga pelikula kung sa mga katutubo katulad ng mga aita o mga kung ano pang mga indigenous peoples dito dahil na naman sa effort ng ating indie filmmakers na dahil naman silang bigtime na artista na hindi naman nang patirahin sa isang fan na naka aircon at et cetera ay mas madali magshoot dito sa mga locations na to. So nga gawan nila yung bigyan tayo na mas malawak na national experience o experience of the nation kasi nga ay otherwise nalalabas lang talaga very city-fied ang pinapalabas mainstream cinema or sa studio films. Sa mantal lang ito nagde-dear pumunta sa ibang areas na hindi pa nai-explore na naka-contribute naman siya sa pagpapalawak at pagpapalalim ng ating experience of nationhood. So, yun ka yung commercial cinema majority ay reaffirmation itong mga pagpapalaga na coming from that ruling order. Yung indie cinema dapat tungtungan nya talaga na siya ay isang anyuna-sealing at sa tingin ko dapat naman lahat ng anyuna-sealing ay testamento ng social critique lalo na sa context nang ating bansa tiba na dami-dami talagang mga batayang problema na sa tingin ko ay dapat ito yung pinupunteria o tinutugonan ng pelikula hindi man-indi o commercial kundi ito yung tacitong-tungkulin dapat ng pelikula to engage the audience and to conscientize the audience about the social realities that we are facing as a nation. So, akumain nandun ako sa punto na mas radical ay mas mas radical yung pagtingin mas nagbibigay ng tanong o nag-uujok ng panguwasyon ay mas na appreciate kung pelikula kaya sa yung pelikula na ibinabalik ako dito sa napaka komportabling sona ng aking pag-ira albi lang individual. Pero sa sabihin naman ng mga movie goers nyo ay ayokomanood ng scene na bibigat lang ang aking kalooban pag nananood ako gusto ko lang ma-entertain is there a way of may entertainment factor ang isang indifium na at the same time nagiging critikon ng lipunan? Well, or yun talaga ang... Loaded, ya. Hindi. Hindi. Iba yung kung marunong ka kasi magbasawang ang pelikula pwede ka naman ood yung mga avengers na yun pero nakikita mo yung sinasabi na sayo. Sa aking naman yung audience na parang gusto mo lang ma-entertain ayaw mo nang mabigat sa totoo naman talaga mabigat na yung buhay mo yun. So ang kailangan siguro yung pelikula maunawaan mo yung pinakaugatan ng bigat ng buhay na yun ang pagiging mahirap ay hindi tadana ang pagiging mahirap ay hindi mareresolban ng karelasyon. Ito ay kolektibong danas ng maraming mahirap dahil sa mga poersang panlipunan na umaayuda para lalo maghirap yung tao. So alam yun iwi palita natin yung idea ng entertainment. Iban ay entertain ka nansiguro at mas ma-entertain ka kung mas nawugunawaan mo yung kenalalagyan mo yung pag-iral mo bilang babay bilang lalake bilang bakla o bilang anasa mababang anay ng uri kung di na iibay entertainment hindi ka na lang inaaliw dal inilalayuka kung di na na-entertain ka mas nababatid mo yung salimuot at complexidad ng buhay mo nabas sinimatikong mundo na nililika ng pilkula. Sa palagay mo ba maganda yung maganda yung ganyang ideal pero sa palagay mo ba may kapangyarihan o maaaring mangyare na yung indie film will ultimately influence mainstream films will have an effect on these big companies to produce films na magkakaroon ng ganung effect sa kanyang audience. Palagay ka wala pang necessity for mainstream to experiment kasi costly ang experimentation nato 75 million loss halimbawa so ok lang yung main bakit naman nila bakit so at iibay yung panila wala talaga si Langkwan nyan lahat ito yung calibrated niya towards reaching the widest audience possible for their films so ang nakakapektong lang marami dito sa mga mainstream stars ang did there na rin na pumasok sa at kahit bawas sa sweldo kahit prestige value lang at makikita natin lahat ng stars of merit at this time meron na silang credential nang kagawa sila ng independent film hindi sila serious na artista unless meron na silang indie film kasi doon matatesyong kanilang craft doon matatesyong kanilang capacity to work sa film community talag ay hindi yung hindi yung na DIY do it yourself raza zan yung antigan na lang ng oras mo para mag call time at siya shuttle kasi sa kung sa panahon na kila mo na magshoot papay pa yan ka pagkakawan dito gawin mo lahat ng pwede mong gawin dahal independent niya ito wala itong major source of funding Sa palagayin nyo ano kaya ang dapat na maging role ng ng government for example aside pwede bang isa bang magandang idea is to labi na ang mga malalaking sinahan for example will be forced to show an indie film meron bang kasi di ba kung we are trying to find new ideas and solutions to help the indie film meron bang ano kaya ang magagawa ng pamahalaan or even in the akadim ano kaya ang pwedeng maging efforts from all these sources para matalungan ng indie film industry yung film development council of the Philippines na task sa parang paula rin ang ang sining at ang industry ng film sa bansa natin nag-attempt last year na magkaroon ng independent film festival sa malls pero nangyari din sa choice nilang around 12 films sa pinilin nila ay isalan din ang nag-gather ng 80% of the market so ibig sabihin nalugi pa rin yung labing isa or masampo na sinama sa festival na ito pero just the same ay dahil test run pa lang naman itong initiative ng film development council ay masasabi natin medyo relatively metagumpay pa rin ito may gain pa rin ito for independent film making or independent production dahil na for the first time nakaroon ang formal venue na yung ordinarily hindi makakapasok na sinihan na indie film ay nakaroon ay disproportionate naman yung yung yung income nito number five entries na ito mag-dagdag ko lang yung FTCP may asasila maganda naginawa dinadala nila sa mga public spaces sa province yung ilang indie films na napupusuan nila na para sa kanila yung maganda so dinadala nila nakakaroon siya nakakaroon ng public access lalo na sa mga kuna rin yung binanggit ni role ang kahapon nabunturan o meron sa bakolod diba na binubukas nalo na sa mga estudyante sa komunidad yung pili ko lang kasi para sa akin kung hindi mukaya talaga ma-penetrate yung sinihan nag-attempt ka naman lage so iba siya ang battlefront pero may iba pang battlefront at ito yung pagpasok mo hindi lang sa community kundi yung role ng gamitin mo yung film skulahan na public school at iba panod mo sa kabatan at merong discussion so may iba rin yung practice ng viewing kasi sa sinihan pagpasok mo pasok ka umpisa labas ka ng pagtatapos pero dito meron siyang open forum so tingin ko that social engagement is also important kasi like hindi hindi pati yung proseso ng pagpapalabas mo ay nagiging alternativo sa kinagigis na ang panonood ng pilikula not realistically speaking katulad nung sinabi mo kanina na iintroduced kung nare sa K-12 program would we have a sufficient library of indie films na pwede naman gamitin ng mga K-12 K-12 audience Pwede tayo magsibulan ng isang archives o online na parang Netflix o naklatype na kung saan ay pwede yung palabas ito mga pilikulan dito yung filmmaker kada pinapalabas ito ibig sabihin kailangan lang may mag-initiative na moan itong archives na ito at pati teaching guide kung K-12 para ma mahanap ng age appropriateness nito sa subject appropriateness nito mga pilikulan na ito parang asya may panalabas sa mas malawak na audience kasi hindi for most part hindi gagawin ang sinian natin ito pero pwede yung gawin dahil nakikita ng deaf ed o lahat ng LGUs may cultural officer which means pwede palabas ito sa mga basketball courts sa kung sa mga public place sa plaza kung saan ay mag-generate ng discussion o even pumasok ito sa consciousness na mga ordinary yung mamamayan natin na manonood sa ibad tibang bahagi ng Pilipinas na gan ito yung koa hindi lamang nila pero ng mamamayan sa ibad pambahagi ng bansa So in relation sa K212 ng deaf ed kailangan talaga maging fear me yung mga institution nipas ako nare investa ituro yung pilikula na very skills oriented test the like nipa parang kung gano ng orientasyon talagang failure yung kasi ginagawa mo ang mecanicoy yung mga bata ng pilikula so dapat maturuan sila na siya ay batayan din para maunawaan mo kasi sayan o isang yubto sa kasi sayan na hindi lang siya larangan ng pilikula dahil ito ay nilalaho ka na kailangan mo mag-employado dito mga gawa yun yung dapat may reorient so once may reorient yun nakakaroon ng refunctioning sa silbi ng cinema sa edukasyon at sa labas na Sa katandaan natin gabi MTRCB o movie movie television review classification board may developmental mandate din yun ang sasabihin ko parang developmental developmental so meron siyang meron siyang programa na sa pipeline at sana yung mapatupad ng administration ngayon na akunsahan yung mga children sa film na really accessible sa mga barang guys kanyay sa batanes kung isla na batanes walang sinihan tindi sila magkakaroon ng access sa ganyong klasa yung fantastic na iranian films sa Bata Yung Bida o Chinese films sa Bata Yung Bida pero pwede yung palabas ng MTRCB para ma tumahas yung cultural literacy ng mga tao at ito ang hanapin sa panunodin nila sa television at sa iba pang pellicula na makakaagapay nila sa pakanilang pagtanda pero yung ganyang katulad nga nung binanggit mo na yung pagpapakita ng children's films good quality children's films pero yan ay napakalaking endeavor din di ba merong government component yung government agency component may LGU andaming ka ilangan merong yung theater di ba it's such a major production to be able to do that pero kayo bilang part of the academy kayo ba ay are you already consciously trying to promote indie films in the higher levels of education? Ba hagi siya nang kami mga silabay sa iba tibang klasin ibig sabihin ito ay integral ang indie films sa pagtalaki ng relasyon ng media at lipoonan yung mga courses kaming ganun so likely ang mapipili namin pellicula are independent films dalmas mas malino nito na ilalarawan yung problema sa kairapan problema sa kawalan ang access sa media para dumulog yung mga naisat na po yung mga sector at kung ano-ano pang mga issues o pinag-aralan din namin yung mainstream films para sabihin hindi siya ganun nakakatugon sa or iba yung klasin niya ng pagtugon sa mga problema mabibigat sa mga mamamayan sa acadim pinag-aralan yung pellicula kasama doon ng indie at kasama yung commercial kasama yung mga pellicula galing sa iba-tibang panig ng mas and the other ito rin naman yung nagpuproduce na mga future filmmakers napaka napakabigat din ang tukulin ng akademya dahil sa bukod sa sinusuri niya yung pellicula siya rin naman yung nabibigay guya sa mga susunod na mga kapasok sa hindi na sa mundo ng indie sa mundo ng commercial cinema television may ganong responsabilidad rin ang akademya na ito yung pinagbumbulan so minsan kung self-reflexive ka rin may yorya rin naman yung mga naunang generasyon na medyo problematiko mga pellicula yung nanggaling din sa akademya pero maganda na laging tinatanong yung sarili para laging nawawas to yung mga kakulangan o yung lapses ako eyan dumating na naman po tayo sa kaduluhan ang ating usapan dito sa usapan pellicula tungkul sa mga indie films na isnating nyan yung tanong yan ang ating mga valuable na panawin nyan yun meron baka yung mga huling salita nagustong ibigay sa ating mga mano naun yun profesor to nang tiyo sa akin ay at least na sa Metro Manila kayo recycle is already complete meron na siyang exhibition places para sa indie films na ito kaya wala na dehilan para hindi natin ito tangkilikin babagiting ko nang yung ilang micro cinemas na ito cinema centenario may Black Maria sa Mandaluyong may 76 sa San Juan at may videotech sa Manila so ibig sabihin ito ay mas marami na tayong lugar na ito mga mapakahalaga mga pelikula na hindi natin natungayan sa sinihan at pero nababalitaan natin may boss of social media na massive films na ito ay pwede na natin puntahan ngayon at tangkilikin ito mga pelikula na ito sa akin naman dapat malinao rin siguro na hindi naman ang end all be all ng lahat ay indie cinema kung di ang pamantayan din ang manonood kung ano dapat yung pelikula sa akin naman simple lang ang pelikula ay dapat isang uri ng kritisismo na nagpapakita sa atin sa limuot at na mga tunggalian sa lipunan at ito ang tungtungan lalo na para sa akin kung paano tumimbang ng pelikula hindi man ito o hindi and with that maraming maraming salamat po hanggang po sa susunod ito po ang usapong pelikula