 Magandang hapon sa ating lahat tungkol sa masigabong panitikan at sining sa panahon na batas militar. Sa ang panimula muna, isang masaklao na pagtingin sabihin pa halos pabalangkas or outlinish lamang na pagtingin ang may sasagawa ko ngayon dahil sa dami at seglan ng mga naganap sa larangan ng sining at kultura sa pangkalahatan. Yaya man may magtatalakay sa larangan ng dula at pelikula, higito kong tututok sa panitikan na siya naman talaga nakatalagat sa akin. Lamang hindi ko magtatalakay ang panitikan na hiwalay sa kabuan ng magawa ng pangkultura. May dahilan ang anitong sabayang pagtalakay sa panitikan at kabuan larangan ng kultura, ito ay dahil may malaking papel ang mga makabayang organization at individual, nasyang pangunahing kwersa na nagpasigla sa larangan ito. At malaking bilang sabihin pa halos lahat sa panahong iyon ay nakabilang sa ibad ibang organizado at makabayang kalipunan. Sa kabuan ang yubtong ito ay nakapagpasulpot ng pinakamalawak naorganisadong pagkilos sa larangan ng sining at kultura. Na hindi pa naisa sa gawa kailan man kaya kahit sa pangyayaring ito lang ang malawakang pagkaorganisa na mga alagad ng sining pangahaskong binabandila ng yubtong ito, ang yubtong pinag-aaralang ay isang gininto ang yubtong. Hindi dahil sa suporta ng batas milita. Pag-cos sa pag-batikos dito kaya sumigla ang panitikan at sining sa mga panahong ito. Sa pat upang pangasan kung sabihin gininto ang yubtong ito. Tulad sa mga maliligalig na panahon, halimbawa ay sa huling taon ng pananakop ng Spanya, mga ulang taon ng pananakop ng Amerika at panahon ng Hapon. Bakit gita ang masasabing kasi glahan din ang panitikan at sining? At ganoon din hindi ito dahil sinaportahan ng mararahas na pananakop na ito ang panitikan at sining. Manapap, pagtugun ito na mga alagad ng sining sa mga limitasyon na ipinataw sa paglikha. At sa kabilang banda, pilit ililubso ng mararahas na panahong ito ang panitikan at sining. Sa mabilisa pagtigin, naging masigla ang pagsusulat ng Dula, Quento, Dagli, Dula at Sanay Say. Mosbong sa panahong ito ang maraming kabata ang Manulat. Organisado ang malaking torsiyanto ng mga bagong Manulat na ito. Sa pelikula, pinaguriam ikalawang ginintu ang panahon ito dahil sa dami ng masining at makabuluhang pelikula. Sa larangan ng chatro, sa dami ng mga bagong mandudula, akta at mga grupo na nagkatanghal, pinangahasan ko rin ang bansagan ito, bilang ikalawang ginintu ang panahon ng Dula. Sa awit, sa panahon ito yung mabong ang mga Pilipinoompositor, mga awit at ang kanilang komposisyong may titik sa Pilipino at malawakang pinatangkilik. Sa sinimbiswal, ang pagusbong ng kabata ang artista sa orientasyong social realism. Dumangsa ang socially relevant sa kumapaksa sa kalagaya ng panahon, noon ang mga akda at obra. Dahit pa kasagsagan ang batasbilitaro, na laging nakambang magpaparusa sa sinumang tutulig sa ganung kaiyosan. Ang papaparusan ito kung tutuntunin sa kasaysayan ay laging naroroondin. Dibat ang dalawang nubela ni Jose Rizal ang isa sa mga dahilan kung bakit siya nahatulan ng gamataya. Pinatawan ng malawakang censura ang anumang surating walang imprimatur ng sinbahan sa mga panhong nyo. Ganap na kontrol ang ginawa ng Español sa palimbagan noon. Kaya kinailangan ng KKK ng katipunan, na lumika ng sarili nilang ilimbagan na kukumpis kahindi na mga Español noong matunton. Controbandong itinuturing sa Pilipinas ang inimprinta sa ispanyang klasolidaridad. Sa panahon ng Amerika, dinakit hinatulan ng pagkakabilanggo at pinagmulta ang mga mandodula, aktor at director ng mga tinagore ang Sidesiosong Dula. Sa panahon ngayoy, kinikilala bilang kunang ginintoang yung to ng Dula sa Pilipinas. Ikit pa rito, umabot ang pagdakit, patina sa mga Manonwood. Bukit pa ito sa matindi ng censura na pangunahing masasalamin sa kaso ng editorial na Aves de Rapina. Ngunit ipinangalandakan ang bago manan ako ang democracy at malayang pangangayak. Matindi ng censura na, pagpapasara ng mga pahayaga na palimbagan at pagbabawal sa paggamit ng Wicam English, ang laganap sa panahon ng hapon. Bukit pa ito, siyempre, sa hayag at lang parang pigma ang laganap. Sa pagnanais na mga Manonwood na patuloy na makapagsulat, ang mga nagsusulat sa English ay biglang kumambyo sa Wicam Pilipino. At ang kaisipang asya para sa asya ay sinakihan sa pamamagitan ang mga paksang tinatawag na local color o patungkul sa bayar. Ang resulta ang tinaguriang gininto ang panahon na may clean-quento. Hindi na lalayo ang panahon ng batas militaro o kanugnog ng mga taon nito. Premarshalo and post-marshalo ay kasama sa tinatalaki ng panahon. Malawa kang censura, pag-invita sa kampo, ang pag-invita ay bigsabihin ay igig-grill ka ng mga tanong. Pag-arresto at pag-patay ang katangian ng panahon ito, nakatulad din na parang may mga dayuhang manan ako. Binangit ang karasang ito sa larangan ng panitikan at sining upang igiit. Na ang pagsiglan ng panitikan at sining ay hindi dahil sa pag-supporta o tangkilik ng mga nasa poder, bang kos dahil sa paglabanan na malag dinahas na alagad ng sining. Isang post kasi ang napansin ko sa Facebook mula sa isang soap operar writer, Sikat ito, na nagmamaroonong, na nagsabing nakaroon ang gininto ang panahon ng pelikulan ng batas militar dahil sa suporta ng diktadura. Siguro na iisip niya ang MIFF, Manila International Film Festival, na isang one shot deal lang, isang pabongga lang, tiak na isip niya ang tami na mahuhusay na pelikula at director sa panahon niya. Pero hindi yata niya na isip o hindi niya alam, o hindi niya ikinun si Dara. O hindi man lang siya nag-research ang labis na censura na ganap mo on. Halo si Patigil, ang Manila sa mga kukon ng liwanag ng Lino Broca, at ang Manila After Dark ng Ismael Bernal, at ang tuluyang pagban ng pelikulang Sakada ng Ben Cervantes. May footnote ako dito sa Sakada dahil pinatawag sa Kampo si Ben Cervantes at ati ang takapagsalitanin yung ngayon ako ay Grenil ng military tungkol sa Sakada dahil ang final version ng script ay ako po ang sumulat dito. Samantala yung mga bomba film na lumaganap noon, upang bakalusot, halalam pa si Tila yung mga mga naguhubat yung bomba, yung sexual films. Palunusotin dito ang censura, pero kailangan nilang magsingit ang propaganda ng Bagong Lipuna. Alimbawa nakawetlok na babay na nagtatanin dahil sa Masagana 99. At mga alagad ng seeming na nagtataguyod sa makabuluhang paksa at tema, ang dahilan at nga hasna ipaabot sa mga babasa, manunod at tagapakinig ang pangunahing dahilan sa kasiglahan ng panitikan at seeming sa panahon ng Dictadur. Ang kasigasigan ng mga alagad ng seeming ay hindi yung musbong na parang kabutih ng batasbilita. Ang pagtalakay ng panitikan at seeming, sa pagtalakay nito, mainam na tun-tuni ng pagyabong nito sa ilang mahalagang pangyayari. Puna, ang pagsiglah ng nacionalismo ng Dicada 60, ng umatnat sa kolonyal na mentalidad. Ikalawa, ang pangkulturang impluensya mula sa ibang bansa na nagsimulang bumasag sa pedal na kaisipan. Talimbawa, bagong pagtingin sa kababaihan, antiguera ang Vietnam, mga awit at gawin ang kabataang humihingi ng pagbabago, paghingi ng pagkakapan tay-pantay at mga katulag. Ikatlo, ang pagbubuklod-buklod na maalagad ng seeming, tumo sa bagong pagtingin sa panitikan at seeming. So na karoon dito ng panibagong pagtingin sa panitikan at seeming. Pangunahin dito, bagamat sandali ang lama dahil inabotagad ng batas militar ang grupong paksa, ang panitikan sa kong laran ng sambayanan. Dito, sa kauna-una ang pagkakatawang, idiniklara ang panitikan at seeming, na ang panitikan at seeming ay sandata ng pagbabago. Kanina nabanggit ang art for artsy. Ngunit ang issue sa panahong itong ngayon ay hindi na lang art for artsy. Resolve na yung hindi art for artsy ang panitikan at seeming. Bagos ang issue ay paano gagawing sandata ang seeming at paano magiging bihasa, ang manlilika na panghawakan ang sandata nito tumo sa pagbabago. Ang laki ng list ng orientation. Anong uri ng pagbabago? Isa ito ang pagbabago ang panlipunang. Kung sa pinito ng lipunang, kailangan bumabak sa Toreng Garing ang mandilika. Kaya ang paglika ay nagtaglay na kaisipang kumango ng isusulat mula sa lipunang upang pakinabangan ng lipunang pinaghanguhan nito o tumo sa lipunang ito. Sabihin pa mula sa masa, upang may sagawa ito na mula sa lipunang, tumo sa lipunang, kailangan gumamit ang wikang, unawaan, at makapag bubuklod sa lipunang. Paray na talaka ito, nakaraang session nyo. At ang piling wika ay ang pangbansang wika, ang Pilipino, bago pa naging Pilipino ngayon. Ito ang isa sa pinakam malalaking contribution ng Kilosang Makabayan, ang itaguyod at palaganapin ang pangbansang wika. Buong kapangasan kung masasabi, ang pinakamalakas na poersang nagpalakas sa pangbansang wika, kaya makabayan Kilosang. Hindi ang surihan ng wikang pangbansa na pinangalan ng commission ng wikang Pilipino ngayon, na walang inatupag kundi masdan ng wika, bilang wika. Langit iklara ang batas militar, matinding censura ang pinalaganap sa lahat ng uri ng komunikasyon. Mirol mo pati ang mimiograffing machine ay kailangan iparihisto ay batas tunggu dyan. Ang mimio ay masasabi pinaka-accessible na uri ng paglilimbag sa panahong nyo. Pinasara ang halos sa lahat ng uri ng mass media. Ang pinayin tulutan lamang ayong hawak o kontrolado ng pamalaan. Hindi bihira ang mga jarion noon na may bakante at pating spatio dahil pinalis ang hindi paborableng balita o hindi nakandahag sa literato ng unang ginang. Sa isang punto, kinailang magpasamuna magpasamuna ng samarit sa gagawing palabas sa television at pelikula upang mapahintulutan. Paggayon din sa radyo na sinasabi nakamonito o nakarecord ang mga program. Kahit dahil lamang sa mehigpit na sinasuran ito sapat na dapat na sabihin isa isa na sa pinakamadidilim na yung tong kasaysayan ito ng larangan ng panitikan, sining at pamamahayag. Unitag po sigi ang mga lagad ng sining. Sa dalawang antas nakpagiskrimahan sila gamit ang pluma, pincell, gitarra, kamera at tiba pang sandata ng paglikhan. Ang dalawang antas na ito ay sa antas taligal at sa antas na hindi ligal pailalim o underground. Ang malaking porcento ng pagpupur sigi sa parehong antas ay organizado at hindi individual effort. Marami ang dapat sa lungguhitang contribution ng mga lagad ng sining akda ngunit gayang nabanggit ko napakalawa ng paksa. Ilan lamang sa mga ito na dapat pa napag-aralang mabuti ay ang sumusanul. Una, hindi, hindi sa pagkakasunod-sunod na sa importance. Isa, ang galihan sa arte at tula o ang tinatawang nagkat. Grupo ng mga makata sa kinalaunan ay may mga magsusulat sa mga ikling kuwento dula awit. Pinaka-influential naggrupo sa larangan ng pagsusulat sa mga panahong iyong. Lang-influential niya ay tumatakos sanggang sa kasalapuya. Itinatag ito ng 1973. Contrary sa ating pagkala hindi isang tao ang magtatag nito. Marami sila. Ang ilan sa mga ito ay si Berhelio Almario, Romulo Sandoval, Berhelio Vitoog, Teo Antonio, Mike Bigornia, believe it or not, kinabilangan kinalaunan nito nang mga laging haligina ng panitikan. Katulad nina Jesus Manuel Santiago, o si Jess, Fidel Rillio, Marnike Lates, Tomas Agulto, Rene Villanueva at mga mahigit pa sa isandaang kasapi nito. Nag-sulat sa panhong iyo. Hindi ko maiisa-isa dahil mahigit isandaang sila. Makakabilang din dito later on, bilang Honorary Member for Halal Nakasapi, sinapitlaka ba, Dianne Lumberra, Rohello Sita. Makapaglala ba si Tomas, hindi bababa sa Siam Antolohia, Serriye ng mga sin-potion, Serriye ng poetry reading at campus tour, workshop para sa kasapiyan at maging sahanay ng estudyante, manggagawa at iba pang tinatawag na batayang masa. Ang mga kasapi nito ay makakasama sa maraming pagtulungan, sa ibang samahan halimbawa yung hayuma, ang interaction at exhibit na mga makata at visual artist. At mga pandulang pagtatanghal tulad ng anti-base na boda-bill, ang nagalit, ang bulkante, ang kelsang sa Direction, Ismael Bernat, ang pabigatan, isa sa pinakauna, ang hindi ang pinakauna, na pagtatanghal ng ang dingas, isang concert tour ninyesan siyago at Susan Fernandez sa Europe upang ipaalam ang tunay nakalagayan ng Pilipinas noong batas milita at napakarami pang dapat itala at research sa antas na legal at lalong lalo na ang pakikisang pot sa hindi legal. Marahil, sabihin na ang kasipagang ito ay dahil sa bagong orientasyon. Bagong orientasyon na mga manonulat na papaglinkurin ang panulat sa Sambayanan at ang masugid na pamamahala ng makabayang kuwere sa loob ng mga samahan. However, magiging tampok na balita front page sa inquirer magiging tampok na balita ang gat gawin 1985 ng patalsikin ito ang isa sa mga advisor, founder ito ng tuloyan ng mobunyag ang malao ng lihim na nakikipagsabwatan paleto sa dictadura na ang tinatamaan ng censura hirap makahanap ng trabaho kinaharas ng militar ikinukulong at pinapatay at hapang pupusturang makabayan ng advisor na ito ang tatamasang palasya ng kalinga ng dictadura kapalit ang servicio niyang mapakampi ang mga manunulat at artista para sa dictadura. Ikalawa, ang grupong PETA Philippine Education Chatter Association tinatag nisesil Gidote talagit naan ng dekada sysenta ang PETA ang pangunahing grupong panciatro ng Pilipinas at nanguna sa paglikhat ng pangbansang network sa Dulaan considering naang chatter at part ng literature. Ang mga mandodula at iba pang grupong panciatro ilan lang dito si Manuel Pambid Al Santos Bonifacio Ilagan Maloha Cobb Boy Noriega Bucdalisay at mahigit sa apat na po pang mandodula na pausbong na na pausbong ang palihang Aurelio Vitulentino sa workshop at contest sa Aurelio Vitulentino. May mga grupong panciatro sa universidad at ibang sekolahan sa ilang pagawaan at komunidad hindi lang sa kamainilangan bagkos sa kabuan ng bansa muli malaki ang papel na makabayang kuersa sa paggilakas ng chatro sa mga sumusunod pang taon masasama sa mga tampok na mandodula Sina Rene Villanueva at Rodi Vera Ganon karami na playwrights ang naproduce ng panahon na yun. Sa larangan ng pangpibintao of visual arts ang mga social realist na pintor at independienteng makabayan na artist tulad ng grupo nang tinatawag na ka-isahat dito kasama sa mga ang yumaong nildolorifer. Ito yung nakaugnai naka-interact ng gat sa exhibit at sa sanib ng visual art at ng poetry. Ang lima, ang mga kompositor mga awit tulad nina Jason Chagot at ang kanyang NGO na musika na siyang humasa sa mga musbong nakompositor nung panahon yun katulad nina Rom de Dunguito at Noel Cabangun. We know workshop yan ng grupo na yun. Anggang sa grupo ng jerks na dumandin sa ganitong workshop at iba pang masasabing batata sa mga panhong yun. Dapat din sa Lungguhita ng contribution na mga katulad dina Hebert Bartolome at ang kanyang banyuhar at ganoon din yung mga dating community base na singing group. Ang booklet ay isang ay isang singing group natin bago ito naging dueto nalang. At ganoon din yung mga nasaibang lugar outside of Metro Manila katulad nina Joey Ayala later on na nasa mong danao Badang Decada 80 at maging ang mga aliado na tinatawag na sa grupo ng OPM Original Filipino Music tulad ng Apo patina ang pagsakay ng sa State Sponsored Project tulad ng Metropap. Panganin ang pag-aliensang grupo ng impag-kerikol ko bukos ang tawag dito sa nakapakalawak na-alayan sa mga cultural organizations sa pamumuno sa mga speakers natin si Bonifacio Ilana at siyempre ang concerned artist of the Philippines kaya kinilangan panggiti nito kasi hindi individual writers lang ito kung hindi mag-guhrupo-guhrupo sila at mag-ugnay-ugnayan sila. Pampito ang mga mulat na director tulad din Alina Broca Ismael Bernal Ben Cervantes maging ang tinatawag na-implewensyad ng director at mga artista pang walo ang mga alternative ang publikasyon na naglalat hala na makabayan at pang susuri tulad ng Malaya Mr. Niss Reforum magsisimula magsisimula pa lang Philippine Daily Inquirer at tiba pang tinatawag na Mosquito Press kasama na ang Dileman Review Philippine Collegian at tiba pang Campus Paper mag-papublish ito ng napakaraming literary pieces at maging yung pagaari o kontrolado ng pamahalaan katulad ng Focus Magazine na nalusutan isa sa pinaka sensational napaglusot noon ay ang tulang Prometheus Unbound nalater ay magpapakilala si Pete Lacaba naysya ang tunay nalik-sulat dito pang siyam ang pagusbong ng pagkulturang panonuri binibigyan ko ito ng matinding emphasis dahil yung panonuri yung pangkulturang panonuri at gawad ay nakatulong ng malaki upang bigyan ng importansya yung mga makabayan masulat na yung katulad ng halimbawa ng banonuri ng Pilikulang Pilipino ay malaki ang ay tulong sa pagyabong Pilikulang ng panonuri at ganoon din na nakalangan sa reviews at criticism ay nagpatampok sa mga tulad dula at panitikan at marami pang iba sa kabuwan ay nakalika ng mga sariling institusyon pang pinagsama sa mga mo ito para may lumalabas na may counter-institution na malakas ang naitayok upang baliwalaing ng mga panpunturang pambubulat at pambubulabog ng batas militar sa panahon kasi ng batas militar sa pagkuturo natin PS21 dapat din natin underscore na ang pamalaan ay very, very active din magametin literature and culture and arts para naman itaguyod ang digital machine ng martial law pinabangoon ito ang pinabangoon nag-spend sila ng millions and millions dito at tulad na Miss Universe ilang paka ang dumating at din ang Ali Fraser na labanan Manila International Film Festival National High School for the Arts ang CCP MISMO at ang napakaraming artist at writers under the patronage ng First Lady So pag tinalakay natin ang panitika ang singing hindi lang mga kumontra hindi lang mga makabayan ang dapat natin discuss Discuss din natin ngayon ang dinoan makarahasan din sa kultura ng batas militar kasi conscious din sila nag-meeting ang culture against the cultural workers at napakaraming iba pang manlulika sa mahan at dak na dapat ay gawan pa ng masmasinog na pananalik sik no 1986 tinangka namin maglabas sa ilalim ng bagong pamonawan ng Cultural Center of the Philippines naging head na po ng literary section ito for a short time tinangka namin maglabas ang anthologya ng mga akdang nakikisangot kung masasabing makabayan ang isang volume na anthologya ay hindi na pigilang lumobo ng lumobo dahil sa dami ng mga akdang na maaaring isama dito sa tansyon namin ang panahon bakalumampas ng 10 volumes pero ng cut off talaga sa amin dahil sa kakulangan ng pondo umabot pa rin kami sa tatlong volume ito ang anthology na inakawag na kamao binanggit ito upang masalangguhitang muli ang dami ng uri ng panitikan na hindi mababantayan sa ano pamang kapanakuna ati marahil sa kagyat na hinaharap at ang pinagusapan natin ay nasa legal na larangan palama at hindi na nabangkit ko dalawa yung larangan na legal and not so legal itong tinalaki kung ayo legal lahat nyan ang isang mahalagang aspekt sa panahon dito ay ang pagoosbong ng malakas na kilosang living at mga publikasyon dito sa itong ito kakaunti ang malawa kang panonoliksik na larangang ito ilangang pagtuunan ito ng pansin dahil sa itong iyan lamang kinakitaan ang bansang ito ng napakasiglang pamamahayag at panitikan ng tinatawag na underground sa panahon ng Himagsikang 1896 ang la-solideradad at ang kalayaan na may iisan issue lang ang mga publikasyon tumay iba pa ay dapat sa niksigyan sa panahon naman ng Amerika wala yat ang underground publikasyon pati na rin sa panahon ng Hapon meron, ngunit, mga pulieto at ilan-ilan lang ang bilang sa panahon ng batasibilitan ang mga pangunahing rihiyong may malakas na mga makabayang quersa ay may mga underground publikasyon na naglalaman ng mga palita sa Naisay, Datli, Tula mga literato at ipapanguri ng biswalo ilan sa mga ito ay ang liberation taliba ng bayan ulos, dangatang ng mga ilokano Himagsik ng Central Luson kalatas ng timog katagalugan at marami pa Bukod dito ay ang pampanitikang publikasyon na sa kaunahunahang pagkakatawan ay ganoong karami Ito yung mga book form na talaga itong ilan sa babanggitin ko ang unang aklat pampanitikang na nilimbag sa offset hindi na ito yung mimeograph o V-type ang offset printing na talaga ito na may kulay pa yung cover ay ang anthology ang magsasaka ang bayaning di kilala 1984 masusundan ito na ang satungki ng Ilong 1987 biografiya na matandang aktivista na kumilos mula sa lumang partidong hanggang sa bago STR mga tula ng digma ang bayan sa Pilipinas 1989 Clearing 1987 Tabanbanuaga 1987 Nubellang Gyera Niruth Firmasa Ilan lang ito Bagamat dekada 80 ang mga ito ang mga akda at pagahanda sa publikasyon ay isinagawa ng 1970 at mga unang taon ang dekada 80 nakamalaking research dito ay ang yumaong si Helacio Guillermo sana intact pa yung kanyang na library on this napakarami pa na mga hindi ko na bang bit kaya sa pagkakataong ito na is kong imong kahi na sana ay magkaroon ng isang masinsinang panonaliksik sa paksang ito kung posiblit kayang mapaglaanan na sana ng grant mula sa universidad ng Pilipinas Maraming salamat mo sa inyong lahat.