 En dan mag ik graag het woord geven aan Joker en dan gaan we officieel beginnen. Dank je wel, Argebald. Ik richt me in deze felicitatie natuurlijk vooral tot Wim Beuker. Ik vind het een hele eer dat ik je vandaag ook op deze manier mag gelukwensen met jou verjaardag. Een harte profici had en ik hoop dat jou nog veel goede en gezondere jaren gegeven zijn. Ik denk wel dat ik deze felicitatie uitspreek namens velen. Zeker namens degenen die vandaag aangeschoven zijn bij deze internet bijinkomst. Mensen die je op allerlei plaatsen en streken ontmoet hebt in jouw lange leven. En met veel van hen heb je een blijvende collegaal en vriendschapsband gekregen. Dat blijft ook wel uit de geweldige respons die we kregen op dit bijzondere cadeau voor jou verjaardag. Want bijzonder is het wel, zowel omdat we midden in een pandemie zitten, als dat we beschikken over zoiets als het internet. En dat maakt dan weer mogelijk dat we vandaag bij elkaar zijn met een heel internationaal gezelschap. 90 jaar is een hele tijd. En ik vermoed haast dat niemand van degenen die hier nu zitten die vol 90 jaar met jou hebben meegemaakt. En daarom heb ik internet geraatpleegd om wat weetjes uit jouw geboortejaar op te diepen. Nu moet je wat dat betreft voorzichtig zijn met internet. Want voor je het weet praten we elkaar na en denken we bijvoorbeeld dat de heilige corona wordt aangeroepen tegen epidemieën. Terwijl dat een zeer recente uitzending schijnt te zijn. Maar met een slag om de arme wat de waarheid betreft, ik kwam te weten dat Willem in 1931 op nummer 5 stond van populaire jongensnamen. Dat Nederland tegen de 8 miljoen inwoners had en Ruis de Berenbroek de eerste minister was. Dat woensdag 13 mei de dag voor hemelvaart was en dat het die dag zo'n 17 graden was. Pas wel een beetje bij nu. Gelukkig wisten we toen nog niet hoe verschrikkelijk een tweede wereld oorlog zou worden. En we wisten niets van een tweede Faticaans concilie dat zag komen. Of dat er zo iets uitgevonden zou worden als computers en mobiele telefoons. Wie had kunnen denken dat je de hele tekst van de Hebrilse Bijbel op je telefoon kon zetten. Je hebt het allemaal meegemaakt Wim. En je bent de ontwikkelingen ook altijd met grote belangstelling en actief blijven volgen. Op je lauwe rusten is er niet bij. Steeds blijken er weer nieuwe en interessant teksten te zijn. Die graag met de loop van wetenschap en geloof bestudeert. Vandaag geven we je een cadeau. Corona-proef over je zaja. De profeet waarmee je een levensavontuur bent aangegaan. Zoals je zei in je inalgerale reden. Verschillende van jouw leerlingen en collega's presenteren vandaag een stukje van hun ervaringen. Ik hou het kort. We hebben nog een middag te gaan. En ik eindig met het prachtige schriftvers dat je als motto meegaf aan deel 2B van jouw je zaja-commentaire in 1983. Met titel aan leerlingen die graven. Het geschieden op de cel was de dag dat de knechten van Iza kwamen. En hem berichten over de put die zij gegraven hadden. Ze zeiden tot hem, we hebben water gevonden. Ik hoop dat je van ons samen zijn kunt genieten. En dat je kunt beamen dat al dat graven ook water heeft opgeleverd. Ik mag nu het woord geven aan jouw naamgenoot Wim Weeren. Wim van Harte uitgenodigd om jouw bijdrage te leveren vandaag. Beste Wim waren de collega's. In 2018 maakte jij Wim mijn attentie op dit boek. Holy Resilience van Leeuwe Kaar. Deze auteur beweerde dat traumatische ervaringen aan de oorsprong liggen van heel de Hebraeuse Bijbel en heel de Christelijke Bijbel. Misschien is dat wat overdreven. Maar alras bleek mij dat sinds 2010 regelmatig studies zijn verschenen waarin Biblesse teksten herlezen worden tot de bril van het concept trauma. Een voorbeeld aan vangen aan het nieuwe testament is het Markesefugië. De wijze van eer betoong aan jouw bij gelegenheid van je 29e verjaardag verken ik vandaag in volgevlucht hoe bevreemding en ballingschap volgens Duitero Yezaya een voedingsboden kunnen worden voor nieuwe visies op Israels toekomst. Trauma's zijn ontvlichtend maar kunnen ook nieuwe wegen naar de toekomst ontsluit. Duitero Yezaya bevat geen concrete beschrijvingen van de twee deportaties naar Babylonië van de verwoesting van de stad en de tempel en van het sombre lot van de ballingen aan babels stroomen. Deze Yezaya 39 en 40 gaat een groot zwart gat. Terwijl het in Yezaya 36 tot 39 nog gaat over gebeurtenissen van voor de ballingschap opent Yezaya 40 vrij abrupt met het troostvolle vooruitzicht van een terugkeer van de ballingen naar Sion. Op zijn vroegst kan hier van sprake zijn geweest, van dat vooruitzicht, vanaf de overname van de macht van Over Babel in 539 door de persische koning Sirus en hoogstwaarschijnlijk pas later onder zijn opvolgers Cambisès en vooral Dariëste I. Met een groot zwart gat is niet alleen een literaire lege plek bedoeld in de tekst van het boek Yezaya maar ook de collectieve ervaring van het ineenstogte van de vertrouwde fundamenten onder de eigen etnische, culturele en religieuze identiteit. Daarvan komen in Duitre Yezaya voorbeelden ter sprake zoals het einde van de Davidische dynastie, het verlies van de politieke autonomie, het besef als volk gevaald te hebben, de onderdrukking door vreemde overheersers, het eenval van het volk in splintergroepen, het knaakende gevoel dat Adonai onmachtig is en inferieur is aan de barbilonische grode en het onhebbelijke idee dat Adonai zijn volk verstoten zou hebben. In Duitre Yezaya voeren de donkere kanten van dit politieve trauma eventueel niet de boven door. Er gloort ligt aan het einde van de donkere tunnel. Dat wil niet zeggen dat de getraumatiseerde ballingen ooit weer dezelfde mensen moeten zien te worden als ze waren voor de traumatische gebeurtenissen. Een terugkeer naar het oude normaal zit er niet meer in. Een trauma is een verdriet dat blijft knaag. De ballingen moeten de geleden ramspoed zien te integreren in nieuwe visies op grot op Israel als gemeenschap en op de rol van Israel als getuige van Adonai binnen een ook toen al pluralistische wereld. Opzoek dus naar een nieuw symbolisch universum nadat het oude tot in zijn fundamenten is gaan wonkelen. In dit onvormingsproces speelden verschillende personages een rol. Als eerste noem ik Jacob Hadias Israel. Dit volk wordt door God een paar keer mijn knecht genoemd. En is uitgekozen om zijn getuige en boodschapper te worden. Maar het overgrote deel van dit volk laat het afweten en houdt zich net zo doof en blind als de goyim met hun vele rode. De balanschap fungeert dus hier ook als een splijtswam in de eigen gemeenschap. Toch is er een kleine subgroep die wel eens ziet dat de crisis ook kansen biedt voor spirituele vroei. Deze groep wordt in Duitsland gepresenteerd door de knecht van Adonai. Wim, Teuken en Ulrich Berges hebben uit en ten na betocht dat het hier niet zo zeer gaat om een historische verhuur maar om een fictioneel personage dat de drager is van waarde en opvattingen van een collectief. De knecht is de persoonificatie van de ballingen die de veerkracht hebben om uit Babylonie weg te trekken en in Jerusalem aan een nieuwe toekomst te beginnen onder de schutze van Adonai. Door het leiden en de zonde van andere opzicht te nemen brengt de knecht heel een genezing aan vele binnen en buiten Israël. Ook in deze rol vertegeboordigt hij Israël die eigenlijk is hij Israël zoals dat woorden moet. Hij slaagt in zijn missie en krijgt vele volgelingen zoals blijkt uit de vervanging van het enkelvoud knecht door het meervoud knechten in Yezaija 54 ver 17 waar een brug wordt geslagen naar Trito Yezaija. De knecht van Adonai heeft veel gemeen met vrouwen Siont de tweede personage of een derde al in tussen. Ook zij vertegewoordigt een collectief. Zij geeft een gezicht aan het leiden en de wanholp van de gedeporteerde ballingen. Zij zit neer in het stof met ketenen om haar hals maar vrouwen Siont staat ook voor de nieuwe toekomst van het herbouwde Jerusalem dat gaat functioneren als het centrum van een nieuwe verbondgemeenschap waar binnen ook plaats is voor rechtvaardige uit de volkeren. Het voornaamste personage in Duitre Yezaija is Adonai. Afhankelijk fungeert hij als een nationale grot die zijn volk afstrafd voor hun zonde de levenswandel en zelf krachteloosder lijkt te zijn dan de zoveelmachtigere goden van Babel. Het is dan ook haast een godswonder dat juist in deze donkere periode nieuwe godsbeelden zijn gereikt. De eerste blijk daarvan is het ontblijken van het inzicht dat buitenlandse voorsten zoals Nibbikadnessar en Sires fungeren als werktuigen die Adonai inzet eerst om zijn eigen volk in de ellente te stochten maar daarna ook om het te bevrijden en het een nieuwe toekomst te geven. Geet wijs er al op dat hij alleen bij machte is om de loop van de geschiedenis te bepalen en dat Adonai en niet Marnoek Bel de schepper is van hemel en aarde. De goden van Babel blazen wel hoog van de toeren maar ze zijn niet op een effectieve manier werkzaam in de geschiedenis van Israel en de volkeren. Er is hier geen sprake van een overdracht aan Adonai van competenties van Marnoek en zijn kompane want wat Adonai kan kunnen andere goden niet en dus bestaan ze eigenlijk ook helemaal niet. De ballingschap leidt zo tot de geboorte van een meer zuiverre en radicale vorm van monotheist. Wizonder is dat deze ene god steeds present is en blijft als het leven onleefbaar wordt en de gemeenschap uit één dreigt te vallen. Ik slaat af met enkele compuzie's. Leuteroezaja brengt in beeld hoe ballingen uit Jerusalem en Juda er op vreemde bodem inslagen om hun traumatische ervaringen te boven te komen. Dat doen ze door de betekenis van vroegere tradities in een andere kader te plaatsen en ze zo te veranderen. Ik heb vandaag drie vormen besproken van een dergelijke reframing. Ten eerste, de ballingen weten hun trauma's om te vormen tot een drijvende kracht zodat ze wegen kunnen openen naar een betere toekomst. Ten tweede, zij hervormen hun tamelijk gesloten gemeenschap tot een open gemeenschap die haar nieuw verworven waarde gevisist in woord en daad uitdragen over de omgeving onder de volkeren. Het is niet alleen binnen Israel, maar ook onder vele vele andere. Ten derde, bij dat alles weten zij zich gedragen door Adonai die ze hebben leren erg kennen als de enige die erg werkelijk toedoet. Op deze drie niveaus overstijgt duidelijke Jezusaia zijn historische geborgen groep. Deze profetische bundel heeft dan ook veel impact gekregen op de verdere groei van de Hebrie-Wijbel en op de wording van de Septuagint en van het Nieuwe Testament en zou ook een factor van belang kunnen zijn in vormen van reframing binnen onze huidige kerk en samenleving zeker nu wij wereldwijd te kamper hebben met een verraderlijk virus. Ik dank jullie voor je aandacht. Dank je wel Wim. Hoe actueel zo'n oud boek dan toch weer kan zijn. Er is dan schakelijk over naar de volgende spreker ook waarschijnlijk Wim al bekend uit zijn Amsterdamse periode Archibald van Wieringen aan jou het woord. Welke dank je wel voor de inleiding. Beste Wim, beste Allen. Het is bij echt een grote vreugde en een eer om deze bijeenkomst een issue uit het Jezusaia boek te mogen bespreken de ieren van mijn leermeester. En ik heb gekozen voor Jezusaia 58 dat ze uit de passage over het vaste en ik weet natuurlijk wel dat vaste dan niet zo goed past bij het vieren van een verjaardag. Maar ja, dacht ik, het is een online meeting. We hebben geen echte verjaardag start. Dus ik mag vast wel iets over Jezusaia 58 zeggen. Bovendien Jezusaia 58, daar heb ik ook voor gekozen omdat daar in een aantal vragen voorkomen. En dat sluit aan bij het onderzoeksproject wat we op dit moment op onze vakantijd hebben lopen. Ik samen met Bart. Asking questions in biblical texts en ook onze feesteling van vandaag heeft voor dat onderzoeksproject een bijdrage geschreven over de A-brand verhalen. Dus vandaar Jezusaia 58. Jezusaia 58 bevat alleen directe redenen en directe redenen dan binnen directe redenen. En ik zie Frank heeft al mijn schema over Jezusaia 58 met jullie al een gedeeld. Ik heb korte tijd, dus ik beperk maar hoofdzakelijk tot de vragen die in de directe redenen voorkomen en de consequenties daarvan voor Jezusaia 58. Directe redenen inlijnen formules komen in Jezusaia 58 niet voor. Er is dus niet eerst een keurige inlijnend verks aan het begin als inlijning directe redenen in de zin van en toen zei de heer tot de profeet. Maar we zitten meteen in de directe reden die God tot de profeet richt. En dan moet ik dan natuurlijk eigenlijk precies zeggen dat een tweede persoon enkel fout wordt aangesproken en ik identificeer die als profeet. En spreker is een eerste persoon enkel fout die in vers 2 God blijkt te zijn, dus God is te spreken. Vers 2 is oogens communicatief en heel interessant vers. God is als eerste persoon, dus als spreker aanwezig wanneer het gaat om het feit dat het volk hem benadert. Maar hij noemt zichzelf als derde persoon om aan te geven dat het volk dat niet met de juiste attitude doet. Mij zoeken ze dag en dag voorop geplaatst die eerste persoon, zegt God in vers 2. Maar God zegt niet dat ze mijn gerechtigheid doen maar dat ze pretenderen te zijn als er volk dat doet de gerechtigheid van zijn God. Dus door hier te switzen naar een derde persoon wordt in die directe reden van God het afstand duidelijk die er is tussen hem en het volk. Vervolgens voert God het volk spreken op in vers 3. Dus de kei van een directe reden binnen een directe reden. Opnieuw zonder directe reden inlijnde formule. De lezer, tegen die natuurlijk de tekst immanente lezen, kan aan de swits naar de eerste persoon meer fout zien dat het volk hier aan het woord is. De lezer krijgt niet het volk zelf te horen maar het volk, zoals geciteerd door God. Alsof de foute visie van het volk voor de lezer niet toegankelijk is dan via de kritische directe reden van wat zijn. Het volk stelt twee vragen. De eerste ingeluid met het vraagwoord waarom in vers 3A en de tweede elliptisch ingeluid met datzelfde vraagwoord. Wij slopen ons uitzetten ze, jij ziet er niet waarom. God voordat zonder overgang zichzelf op als degene die het volk antwoord geeft. Zonder nader overgang hebben opnieuw directe reden binnen die directe reden en wel van God zelf. Twee vragen waren er, de commers waren twee antwoorden. Deze twee antwoorden staan in de vers 3A tot 4B en gemarkeerd met die afmerkzaamkijdserreker heen die ik maar even met ja vertaald heb omdat ik anders ook niet weet hoe ik het moet doen. En a-synthetisch voller dan op het einde van vers 4 de conclusie. In beschouwde ontkende je tolvorm tatsumu als modaal. Zoals nu zouden jullie niet moeten vasten om jullie stem in de hoge te laten horen. Maar daarmee is God's reactie aan het volk nog niet voltooid. In de vers 5 tot 7 gaat God uitleg hoe het zou moeten en dat doet hij met behulp van vragen. Zoals hij het volk twee vragen had laten stellen zo stelt hij nu de vragen. En hij doet dat in twee rondes. Allereerst stelt God in vers 5 met twee vragen vast hoe het vaste niet moet. Deze vragen zijn gemarkeerd met het vraagpartiekel H hebben we niet in de Nederlands. Dat zijn onze vraagteken. En die je tolvorm hier je vers 5A beschouw ik als modaal. Zou het vaste dat ik verkierd zijn als dit? En bij de tweede vraag moet je die constructies waar elleptisch mee lezen. Dus opnieuw lezen daar. Zou het vaste dat ik verkierd zijn als dit? Een dag van enzovoorts. Het slot van vers 5 is dan een nieuwe vraag waarbij de twee voorafgaande worden samengevat. Noebel je dat te vaste? En dat een dag aangenaam aan de heer? Vervolgens stelt God in de versen 6 en 7 met twee vragen vast hoe het vaste wel moet. De twee vragen zijn gemarkeerd met het vraagwoord hallo in de versen 6A en 7A. In vers 6A hallo zet zom effe ga regel is dit niet het vaste dat ik verkies. En in vers 7A moet je die constructie elliptisch opnieuw meelezen. Eigenlijk is die elliptische bondenheid van de tweede vraag in de eerste ronde en hier van de tweede vraag is de tweede ronde. Je laat aan de lezer de emotionaliteit van God's vragen zien. De vragen die God stelt zijn retorische vragen en bij een retorische vraag ligt het antwoord vast. Je kan dus alleen antwoorden Ja, zo zou het inderdaad niet moeten zijn. En ja, zo is het inderdaad wel. God maakt het zijn volk dus eigenlijk heel gemakkelijk. Een fout antwoord geven, dat kan niet. Of het volk ook inderdaad aan het goede antwoord geeft het enige mogelijke antwoord, dat vermelt de tekst dan weer even niet. Echter, het effect van het goede antwoord wordt besproken in de verse 8 tot en met 14. Dat effect wordt gemarkeerd met het partikel a's dan. Zoals het volk twee vragen stelt en de heer reactie vragen stelt wordt het effect ook twee maal besproken. Het partikel a's dan in verse 9a markeert het effect van het goede antwoord in verse 8 en in verse 9 hebben we opnieuw dat partikel a's dan en dan horen we dus het effect van het goede antwoord in de verse 9a tot en met e. Het effect van het goede antwoord wordt even wel niet door de heer besproken. Hij is immers als 30 persoon aanwezig in deze verse. En waarbij het tweede effect klimatisch spreekend opgevoerd met een eigen directreden vers 9e, Hineni, hier ben ik, waarin hij uiteraard dan weer als eerste persoon verschijnt. Veel Jezaija-commentaren menen of suggereren dat in ieder geval de verse 8 tot en met 10 onderdeel zouden uitmaken van de directreden die in verse 1 begint, de directreden van God. Maar in het Jezaija-commentar van Weema 1989 dat verschenen is in de reeksprediging van het oude testament, kunnen we al lezen dat de teksten veel ingewikkelde in elkaar zijn dan dat. De consequentie van het feit dat de heer vanaf verse 8 als derde persoon aanwezig is in de tekst is dat het directreden van God eindigt wanneer de vragen gesteld zijn. Eindigt dus met de emotionaliteit van de vragen de lezer achterlatend met de vraag hoe dat zal aflopen. En vanaf verse 8 hoort de lezer de profeet spreken. Dat de profeet evenwel het effect van het goede antwoord besprekt, maar duidelijk dat er een ellipsit in de handelingen in Jezaija 58 plaatsvinden. Blijkbaar is de profeet conform de opdracht van God en dienst direct de reden in de verse 1 tot 7 naar het volk gegaan en heeft hij daarbij het volk met de vragen van God op offronterend. Over wat de profeet dan in verse 8 of verse 14 allemaal nog meer zet zijn natuurlijk ook vragen te stellen, maar dat is gezien de tijd wellicht voor een andere keer. Ik dank jullie hartelijk voor jullie aandacht. Dankjewel, Argevald, voor jouw verhaal. Zo keurig op een rijtje gezet hoe die vraag- en antwoord toestand in elkaar zit. En ik mag dan zo meteen overschaken aan alweer iemand die uit de Amsterdamse periode al bekend is en dus ook al hele tijd meegaat in het leven van Wim Beuker. Harm van gehol. Graag jouw bijdrage voor vandaag. Dank je, Joke. Ik begrijp dat ik nu inmiddels heel veel meer tijd gekregen heb dan ik oorspoel ik had. Ik ga daar geen misbruik voor maken, maar oké. Die voor de God van het Geluk, de tafeldekken, antikapitalistische mijmerringen bij Trito. Lang geleden, in een andere tijd, toen de verzorgingstaat nog niet was zwartgemaakt en geld en winst niet heilig waren, schreef ik mijn kandidaatschripsie bij onze jubilaars. Het was overigens een proces dat ik ook in mijn indijding toen beschreven heb waarin het bleek dat ik toch wel heel eigenwijs was en moeilijk in toon te houden was terwijl de begeleiding van Wim zich vooral liet zien in het enorme vertrouwen wat hij in mij had. Terug naar de schripsie. Het was een kritische analyse van het boek van Albert Jule Le Pauvre de Javel en daaraan toegevoegd een bijbeltheologische analyse van Sophia III en Deutronomium X. Het pasde in een tijd dat de kerk der armen en de theologie van de bevrijding viral gingen. Nu, na zoveel jaar, is het een goed moment om terug te keren naar dat thema en in deze korte bijdrage te zien of en hoe Trito Jezaja de anti-capitalistische toets doorstaat. Covetische kritiek op de afgoden en hun vereerders kan mij meestal niet boeien. Poetisch gezien, middelmatig en bol van de clichés. Maar onlangs werd ik gerast door Trito Jezaja. We lezen daar in hoofdstuk 65 juli die voor de god van het geluk de tafel dekten en voor de god van het voortuin de kruiken vulden. De verrassing lag in het feit dat hier duidelijk wordt wat deze afgoden dienaars in hun god gezien hebben. Geluk en voortuin. En wat doe je met zo'n god lang tafelen en flink innemen? Voor we ons verdiepen in dit aantrekkelijke perspectief moeten we de nieuwe bijbelvertaling eer bewijzen. Immers, de MBV open deze tekst voor de hele dagse lezer. De nieuwe vertaling van 1951 heeft hier gij die voor god een tafel aanricht en voor menie mengdrank schenkt. Een volstrekt hermetische tekst, want deze pegoden zijn u, als het goed is, onbekend. God en menie. Het zal wel. Dankzij de MBV begon de tekst voor mij te spreken. God, de god van het geluk en menie, de god van het voortuin. Die pegoden ken ik. Wel jammer dan had de MBV deze participiumzinnen met een verleden tijd vertaald die voor de god van het geluk de tafel dekten, alsof iemand ooit een punt zou zetten achter een zo prettige eredienst. Overens, misschien behoort u tot de stijfzinnige en letterknechtige theologen en bent u niet zo overtuigd van die kwalificatie prettig. Die tafel is immers voor god en de kruiken voor menie, niet voor hun belovige. Toch mogen we aannemen dat de eredienst is afgestemd op het type god. Geluk en voortuin zijn het geluk en het voortuin van de geloofvogen en zij zullen dat ervaren in hun dienst aan deze goden. Ze eten en drinken mee, zo gezegd. DDD, de Dictionary of Deities and Demons in the Bible spreekt over een lavish, Celtic, Mew en verwijst het dan naar Psalm 23 en Spreuken 9. Over god en menie is verder niets te zeggen. Wim noteert dat in zijn commentaar en het mericente DDD bevestigt dat. De name van deze twee goden vinden we zeer frequent terug in allerlei eigenamen en zo, een substantiële tekst over god en menie ontbreekt. Op je zaaien 65 na. Is het zo dat god en menie de enige afgoden zijn die in trito genoemd worden? En zou het zo zijn dat ze in trito 65 genoemd worden om de ondergang van hun vogelingen cachet te geven? En wat zeggen de andere delen van trito over de aanhangers van deze rettige eredienst? Wel nu. Trito gaat, en nu ben ik toch wel heel erg schatplichtig aan Wim, maar de fouten zijn voor mij. Trito gaat over de rechtvaardiging van de knechten van Adonai die in hun bestaan bedreigd worden door vijandige volksgenoten. De zoldhoofdstukken maken de scheiding tussen de knechten en de vijanden. De laatste gaan hun ondergang tegemoet de eerste worden gerechtvaardigd. Is het mogelijk om zijn beeld te vormen van de aanhangers van god en menie? Versages met kritiek op afgodische rituelen en die met sociaal economische kritiek houden elkaar zo'n beetje in evenwicht. Maar het thema word is rechtvaardigheid. De fouten volksgenoten houden hun rituele in de buitenlucht. Organiseren seances op scure plekken, eten varkensvlees en achter zich tegoed voor de god van de losers. Hoop stuk 65. Maar hun quaraeide gehandelen jegens deze losers staat centraal omdat het gelinkt is aan het hoofd thema van de tekst. De aller eerste woorden van de proloog maken de inzet helder. Handel rechtvaardig. Handhaaf het recht. Later lezen we de volgende beschrijving. Niemand ziet in dat er rechtvaardig is sterft doordat er onrecht heerst. Tegen deze achtergrond kunnen we de concretapeeringen van de fouten volksgenoten lezen. Van de eigen leiders wordt het volgende gezegd. Verraadzuchtige honden zijn het. Onverzaligbaar. Allemaal gaan ze hun eigen weg. Ieder er belust op eigen voordeel. Kom, ik haal nog wat wijn. We gieten ons vol met drank. Morgen doen we het weer zo. Of pakken we het nog grootser aan? 65. Ongebreidelde consumptie. Gaan voor het eigen gewinn. De feestelijke ambiance doet denken aan God en Meni. Het gaat om hun zondige hebsucht. In de passage over het vaste en daarvoor dank aan Archibald die dit uitstekend heeft ingeleid, is het verwijt. Dat is dan net als bij de andere teksten. De vertaling van de MBV is het verwijt dat jullie op je vaste dagen nog handeldrijven en jullie arbeiders afbeulen. En als God het positieve vaste schilder wordt implicit duidelijk hoe de wereld eruit ziet die door de fouten volksgenoten wordt gecreëerd. Misdadige ketenen, de banden van het juk, verdrukten, hongerigen, armen zonder huis, naakten en de beschuldigende vinger en de kwaadsprekkerij, hoofdzak 8. De passage over de rechtspraak laat zien dat het daarin niet meer gaat omrecht, maar dat het een instrument is geworden in handen van misdadigers die het nemen van een leven niet schuwen. Afsluiten. Trito schetst een verziekte samenleving. Een hebsuchtige bovenlaag die zich alleen laat leiden door het eigen gewin en die het eigen genot zoekt in ongebreidelde consumptie en goddelijke vaganalen die hun volksgenoten verdrukken, afbeulen en uitbuiten en die zich niet bekommeren om hun medemens. Die, ter slotte, hun misdaden afdekken met een bedriegelijke rechtspraak, kortom de mensen van Gad en Meni. Die twee goden ken ik. Dankjewel. Haram voor dit groepvol betoog. Ik ben toch wel nodig. Ik ga mijn rol van Lady Speaker overgeven aan een heer. Dat is Bart, denk ik. Ik kom later op de middag nog een keer het jezelf aan het hoort. Bedankt tot nu. Bart, dan heb je jou nu. Dankjewel, Joachim. De volgende spreker is Ulrich Berkers, hoogleraar oude testament in Bonn. En die gaat over dit boekje, wat zeggen. Dat is de oratie van Wim. Ulrich heeft veel met Wim samengewerkt over je saaien, maar hij was ook zijn opvolger in Nijmegen. Ulrich, graag aan jou het woord. Van harte bedankt voor de uitnodiging om tot jullie te spreken en gefelicitatie het Wim met je verjaardag. Ik probeer toch nog in Nederland te doen en ik hoop dat het lukt, of het niet lukt. Dan wachten we op Pinksteren dat de hele geestetalen ingekregen. We hebben al gehoord iets over het vasten, dan over menig en gat. En nu komen we tot het gebed van de knechten of het gebed in 64 war, Wim Beuken, en in het jaar 86 in Nijmegen zijn inaugurale reden heeft gehouden met de titel Abraham weet van ons niet. En ik ben nu aan het eind van mijn Jezea commentaar. Wim heeft drie banden al geschreven. Ik heb twee en nu heb ik het derde. Ik zal het afmaken en voldoien binnen acht weken of zo. Ik ben aan het eind. En dan ben ik ook moe van Jezea en Bezinel hoe het verder gaat. En dus het komt een beetje uit mijn studietafel nu wat ik wil presenteren. Ik probeer in scherm even vrij te geven. Ik weet niet, dat lukt nog niet. De host moet me even de toegang geven. Dat mag het kunnen. Ik ga even kijken. Dat ik iets laat zien. Je bent de toegang. Ah ja, oké. Daar komt het. Ik hoop dat jullie iets kunt zien. Ja, oké. Ja, we kunnen het prima zien hoor. Waar heb ik het over? Ik heb het over het gebed van de knechten. Of over het gebed met gebed in die twee hoofdstukken. En ik heb twee vragen aan mij en aan Wim en aan iedereen die met Jezea bezig is. De eerste vraag is wat is de bedoeling van de composissie? Hoe sterk maken de plaats van een tekst binnen een composissie? Ik moet even mijn video, daar ben ik wel. Wim heeft iets heel interessant gedaan in zijn commentaar. In POT, predicatele autostament. Hij heeft het zo ingedeeld. De tweede hoofddeel, noemt het 60. 63, 60. 60, 60, 60, 60, 60. 60, 60, 60, 60. 60, 60, 60. 60, 60, 60. 60, 60, 60. 60, 60, 60. 60, 60, 60. Daarom is het waarop de hoes van de plaats van de eerlum terugkomt. Dat sleult dan aan, bij 60 tot 62. En dan komt er een nieuw deel. Je bent DL3B. Daar begint nu het complet van de knechten. Dat is een beetje opmerkelijk. passage en dan het gebet, zeg maar, uit elkaar nog hard. Alternatief, en dat is wat jongeling, onstek en wat ik ook doe en wat ik in mijn habilitatie heb gedaan en nu ook in de commentaar, ik ga van een alternatieve compositie uit, ja, en dat zie je, daar is een concentrische structuur waar licht en heil voor Sion Jerusalem in het middenstaat en dan heb je hier aan een begin het collectieve beleidnis van zonden en dat wordt beantwoord met het collectief klarenbed met de betekenis van de zonden en daar tussen of binnen heb je hier adonis voorbereidigend op het gevechten tegen de Vrevelaas of de Rishaiim en dan heb je hier adonis het rurkeer van het treedend van de kelder uit adon en dan mag je nu zeggen, ja, dat heeft het zoveel betekenis waar je al goeie de structuur vast haalt. Ik denk van wel en ik denk ook dat, en ik denk nu alleen maar dat is, heb ik een bewijs voor, ik zal het zetieren, dat Wim Beuken heel goed heeft geweten dat andere mogelijkheden ook op daar zijn. Maar Wim, hij pleit in dit geval heel sterk op het directe ansluiten van 63.1 tot 6 adon naast de visie voor het heil van Sion en de redenering van Wim is dit hier 63.1 tot 6, de adon pericope die toont aan dat het heil van God niet mag komen en niet zal komen, zonder de rechtvaardiging van God tegen de Vrevelaas tegen de Rishaiim. In alternatief en dat is nu mijn echte punt, in het geval dat je het anders ziet, dat je de connectie van het gebed hier met het collectief zonnebeleidnis in 59 en dan met hotze gevecht tegen de Vrevelaas gaat combineren binnen de structuur, dan krijgt het gebed van de knechten toch in andere functie. Welke functie? Wat is dan, hoe loopt dan het dramatische verhaal? Ik denk aan Henk Lene, aan de Marieke van de Waal, ook binnen onze kringen. Hoe loopt dan het dramatische verhaal? Het loopt in dit geval dat Adonai hier tegen de Vrevelaas gaat vechten en dit gevecht heeft de uitkomst dat Adonai dan juist voor de knechten, de segesprijs zal aantonen, zodat de knechten in het collectieve klachtenbed heel dichter, heel dichter bij het verhaal van Sion behoren. Ik denk dat de structuur, de structuurredeneringen in heel sterke punt zijn bij de exigeze van koffetische teksten bij voorkeur. Ik heb het nu opgedacht bij de vraag van Erik Beels over de feestelijke maaltijd in Jezeia 25, in juist de goede vraag en ook over Lukas en oorja, maar je gaat dan heel ver weg, niet alleen van de tekst, maar ook van de structuur. Ik pleid ervoor dat we de composities sterker maken om daar ten eerste, hoe het in de inleiding van Jorke was, dat we naar het gravel tot het water komen. Ik denk dat de zoektocht naar de composities in een goede weg is om naar het water van de teksten te komen. Wat is de tweede? De punt naast de composities, en ik denk dat het in de laatste, en dat is ook mijn bedoeling van de voordrag nu. Wat hebben we van Wim geleerd? Heel veel. Met name de visie op het heel nauwkeurig kijken naar de teksten, naar de semantieken, dat is heel sterk bij Wim, iedereen kent het. Wat nu daarbij komt, zeker bij mijn exigeze op de schouw, dat zegt van Wim, is iets wat de Duitse exigeze toch heeft, dat zijn ook redactiekritische benaderingen. Kunnen we iets zeggen over de auteurs van deze teksten? Hebben we een soort van sporen waar we nagaan? Dat is iets heel interessant in de laatste jaren, dat het sterker en sterker wordt. Wim heeft het ook benaderd in zijn commentaar, dat is alleen, maar heeft het niet zo uitgewerkt dat in 63-64 de basis is gelecht door de psalmen, dat is heel dicht bij de psalmen. Beat Weber heeft enkele jaren gelegen in artikel in OTE geschreven over dit hoofdstuk, hier zijn het 63-64 en de psalmen van Asaf de Asafiten. Je hebt een heel sterk boek van Blankensop, van Joseph Blankensop, The Holiness of Beauty, The Reading of Isaiah and the Light of The Psalms, van 2019. Zo de verhouding tussen psalmen en Isaiah, zeker in deze stuk, is heel, heel sterk. En additioneer nog een idee, daar is een auteur die heette Amsalak, Isau in Jerusalem, The Rise of Religious Elytes, of Elytes elite in Zion at the Persian period, in de Cayedellere Bibliek in 2015. Amsalak en Ohtsocht Thebes, een andere auteur, die maken een punt dat misschien Edom, ja, Edom in 63, en dan de, de, het antwoord van de knechten of het rebed, dat het ifte maken heeft met, met, ja, tempelsangers, ja, die uit Edom kwamen, ja, die Ezra'hiten, ja, en zo dat, dat hier in, in interne strijd is binnengelegd over de stelling van de, de tempelsangers in de, in de tijd, ik word voor de, de chronieken, nou, aan het eind van de, van de veerde EU. Ik vind dat, ja, je kunt zeggen en ook beweren, het is ook zo, ja, ze zijn dat niet alleen boringen, ja, ja, het zijn boringen, maar misschien in het geval dat wij het voorzichtig doen, ja, zou het kunnen dat de knechten, in het geval dat de knechten niet alleen maar in, in typen van de vrongen zijn, ja, de arbeiding, maar in het geval dat de knechten, de servants, toch in bijzondere hoep binnen, binnen het perseteidelijke israel zou zijn, dan kunnen ze misschien ook de auteurs, ja, de auteurs van het, van dit rebed in de 63, 64 zijn, dicht bij de asafiten, maar dan in het verwerking van het, van Zion in als, als centrum van de, van de eredienst van de volkeren in israel, ook dicht bij de korachiten, ja, dat betekent de korachiten zeer heldig bij de Zionistilogie, zo dat dan, en dat is mijn laatste punt, dat dan het antwoord van Adonai in de, in Hofstuk 65, dat dat een antwoord is juist, ja, juist voor, juist voor de knechten, en dat zou, en daar gaat nou, mijn laatste deel van de komendaar gaat in het heersterk in die richting, dat het, dat deze, dat trituljeseia is geen product van een individu, zeker niet, ja, het is schriftgelette profitie, maar een schriftgelette profitie die niet alleen op de psalmen stuint, maar zeker ook teksten uit het pentatorisch meeneemte. Eén idee, en daarmee het sleut ik echt, je hebt in 65, 17, een verder, heb je het beeld van de, van de vrede tussen de dieren overgenomen uit Jezaija, 11, maar dat is iets additioneel in 65, daar heb je de slang, ja, de serpent nachasche, en die slang, die komt uit Genesis 3, zo, daar zie je dat die verwerkers van Jezaija 65 die hebben al toegang tot, tot de teksten uit Genesis 1, een verder. Dus ik denk dat wij al, en ik zeker op de schouders van, ik hoop een beetje op de jaschop, niet, niet te, niet te positief, op de schouders van Wim Stan, en wij kunnen verder kijken om van welke zijn, zijn enorme inspanningen voor Jezaija, en Wim hartelijk bedankt, het is echt, je bent een vriend en de master, en wij zijn, en ik ben zeer, zeer blij, en ik weet nog, waar wij twee, met Erik Tsenga, samen waren, en toen je zeerde, dan doen wij het samen, ik doe drie bangen, en jij doet de drie, en ik, het is bijna vol teut, hou het vast, en dan kun je in oktober de laatste deal opzien. Hartelijk bedankt voor je attentie. In de serie Promofendi van Wim is nu nummer 3 aan de beurt, dat is Pank Beetjes, inmiddels zo'n hoogderaar oude testament van de KTU, en hij gaat iets vertellen over een mooie verbinding voor zijn specialiteit, namelijk Benzira en die van Wim Jezaija. Ga je gang? Dank je wel. Beste Wim, geachterd namens en heren. XG, te zijn, het onderling nogal, oneens, wat nu precies als de openingsregel moet worden beschouwd, van de pedicope die handelt over koning Giskiya en de profeet Jezaija. Ik zelf beschouw Sirach 48 vers 15 EF als het beginpunt ervan, en dat kunnen we op de volgende, nee, op deze diazien. Er bleef voor Juda maar weinig over, maar nog wel een leider voor het huis van David. Er zijn namelijk sterke aanwijzingen dat de seksie die gewijt is aan het noordelijke koninkrijk en in 47, 23 begint, in Sirach 48 vers 15 A tot D, dus de eerste vier cola, tot een einde komt. Beide passages in vertaling bij elkaar in de volgende dia. Salem ontsliep en liet een zwakke naakomening naar vol dwaarsheid en zonder verstand, Raghabyam, die met zijn raad tot volksentgang liet gaan. Totdat iemand opstond, laten geen gedachtenis aan hem zijn, Jerobiyam, gezoon van Nebat, die zondigde en Israel dit zondige. Hij legde een struikoblok neer voor EFRI om hen te verdrijven uit het land, en zijn zonde werd zeer groot en hij verkocht zich aan alle kwaatsen. En dan volgt een passage over Elija en Elisa en dan in de volgende dia komen we dan aan het einde van het noordelijke koninkrijk, ondanks dit alles bekeerde het volk zich niet en stopte ze niet met hun zonde, totdat ze werden weggescheurd uit hun land en over de hele aarde verspreid. Ten eerste moet worden opgemerkt dat Ben-Sira in 47, 23, 24 en in 48, 15 een belangrijke inclusie op heeft gecreëerd met behulp van de stan gata zondigen en het substantief zonde, die beide verder helemaal nergens in de lof der vaderen, dus de hoogstukken 44 tot 50 van Ben-Sira voorkomt. Ten tweede kan het nauwelijks toevall zijn dat de deportatie van het Noordelijk Rijk, zoals beschreven in 47, 24 verdrijven uit het land, in Sira 48, 15 als een tweede omsluiting weggescheurd uit hun land, over de hele aarde verspreid, wordt genomen, volgende dia is de liefde. Zodra de beschrijving van de lotgevallen van het Noordelijk Rijk is beëindigd begin Ben-Sira in 48, 15 EF met zijn evaluatie van het koninkrijk Juda en bleek voor Juda maar weinig over, maar nog wel een leider voor het huis van David. Daarmee pakt hij de opmerking uit 47, 22 op, die melding maakt van godsbarmardigheid, jeegens het huis van David. Hij liet Jacob een rest en David een wortel uit zijn stand. Deze feedback is een verdere aanwijzing om 47, 23 tot en met 48, 15 de als een eigen literaire eenheid te beschouwen. In 48, 16, sorry 48, 16 bepaalt in hoge mate de structuur van de volgende secties. Sommige van hen deden welgevalligheid, andere van hen deden uitzonderlijk veelkwaad. Tot de eerste categorie, dus degene die goed doen, behoort Hischia, die met het oog op de Syrische dreiging zijn stad versterkt en de watervoorziening van Jerusalem veilig stelt. De passage over Hischia in 48, 17 tot 25 volgt in grote lijnen het verhaal zoals dat de lezen staat in 2 koningen 18, sorry 2 koningen 18 hoogstukken 18 tot 20, zoals ook in Jezaja 36 tot 39. In 2 koningen 19, 3 wordt de wanhopige situatie waarin de belegerde stad verkeerd weergegeven met de woorden op de volgende dia. Dit is een dag van benauwendis, een dag van straf en schvanden, want de kinderen zijn aan geboorte toe, maar de kracht om te baren is er niet. Wanneer bent Syrah in 48, 18 tot 21 over de belegering van Jerusalem spreekt, heet het in 48, 19 en dan komt het op de volgende dia. Toen begonnen ze, dat zijn de inwoners van Jerusalem, in de hoogmoed van hun hart heen en weer te bewegen en kromden ze zich als een vrouw die aan het baren is. Hier neemt ben Syrah wel de beeldspraak over het baren uit 2 koningen 19, 3 of Jezaja 37, 3 over het, maar niet de aldaar gebesigde formulering, want op de volgende dia zien we namelijk dat hij de formulering bij Agilou Cayoledet, die hij zonder twijfel ontleent heeft aan Jezaja 13, 8 gebruikt, precies dezelfde woorden te vinden zijn, echter in ongekeerde volgorde, een inverted quotation. Frank is nog bezig de dia te vinden, denk ik. De inwoners van Jerusalem riepen de allerhoogste aan en strekten hun hand naar hem uit. Hij verhoorde hun gebed en hij redde hem door de hand van Jezaja en dan zijn we bij 4821 Beland en dat staat ook weer op een dia. Hij sloeg het legerkant van Asiërie en bracht ze in verwarring met de pest en dan krijgen we de volgende dia even een idee hoe dat handschrift van ben Syrah er nu in feite uitziet, omdat er zich op deze plaats in het manuscript een substantieel gat bevindt, u ziet dat gat onder de stempel van Cambridge, zijn de beginwoorden van 4821 gedeeltelijk verloren gegaan. Daardoor is er geen opinion communisch over de meest verschijnlijke reconstructie van verse 21. Een groep exegeten verkist een reconstructie die identiek is aan twee koningen 1935 en ik denk dat het met een kleine variant erop beter is om te lezen waar jacht het maga nea soer, we je hoe meen, wat maga pe, omdat de opening anders veel te groot is om daar de reconstructie van mijn collega's te kunnen inpassen. Bovendien is de hebreeuwse tekst ook de gereconstrueerde tekst in overeenstemming met de Syrische vertalen. Tot zover dit dan ga ik nu over op de interpretatie. Heel anders dan de berichten in twee koningen 1820 en Jezaïa 36 tot 39 maakt ben Syrah gebruik van een woordespel en dat kunnen we zien op de volgende dia. Met hij redden hem door de hand van Jezaïa benadrukt hij de rol van de profet Jezaïa als godsantwoord op de ellende van de binnen de gemeenschap. Maar vervolgens worden we geconfronteerd met een interregerend vraagstuk, de vervolgende dia. Eén zeis bestaat er geen enkele twijfel dat de eerste kolon van 1841 en 20 in relatie staat tot twee koningen 1935 of de correspondeerende Jezaïa tekst of zelfs een direct citate van is. Een boden van Adonai ging uit en sloeg in het legekamp van de Asiires of sloeg het legekamp van de Asiires. Maar zelfs in het geval dat men Syrah hier een letterlijk citat heeft gebruikt uit koningen of Jezaïa heeft hij tegelijk een tijd een heel nieuw context gekregen is. Want in zijn voorstelling van zaken is de genen die het legekamp van de Asiires slaat in 4821 duidelijk niet de boden van de heer zoals in de wijbelse en duidelijke kanonieke verhalen. Maar theoretisch zou het zelf betrekking kunnen hebben op de profet Jezaïa. Jezaïa is de genen die het legekamp slaat. Op het eerste gezicht wordt deze zienswijze onbesteund door de uitdrukking bij Yad Yashiyahu. Hij redden hen door de hand van Jezaïa. In dat geval is het de profet die het legekamp van de Asiires slaat. Maar dan ontstaan de serieuze problemen met de trekking tot de interpretatie van het volgende vers van vers 22. Volgens Ben Syrah is het Yashiyahs positieve levenswijze en niet zijn gebet zoals in Twee Koningin 19 die de nederlaag van het Asiëbische lege bewerk stelde. Sterker nog, het is het gebet van het volk dat de directe aanleiding is voor godsinterventie. Het is veel betekend dat Ben Syrah sterke nadruk legt op het gegeven dat Yashiyahs sterke vasthouden aan de wegen van David vers 22C en is geboden door Jezaïa de profeet. Vanwege deze indirecte functie van de profeet en vanwege de syntactische structuur van de vers 20C tot 21C is de meest aannemelijke optie om God zelf te beschouwen als het onderwerp van vers 21AB. Dat is dan ook de reden waarom bij Yad in 4820D naar mijn gevoel het beste vertaald kan worden met hij redden hen om willen van Jezaïa. En dat brengt me bij opmerkingen bij de Griekse tekst die we op de volgende dienben. Hij sloeg het legerkamp van de Asiëres en zijn boden zijn engel vernietigd en in de Griekse vertaling staan we voor het vraagstuk wie in het eerste kolon nu precies de handelende instantie is. Hij sloeg het legerkamp van de Asiëres. Hoewel de kleinzoon van Ben-Sira in het tweede kolon, hoe angeloos Artoo heeft toegevoegd, is het nog steeds mogelijk dat God de handelende persoon van de eerste kolon is. In elk geval is de vertaling van de kleinzoon niet identiek aan de septuagindweergave van 2 koning 1935 en zeker niet met die van Jezaïa 37 of 2 chronieke 32, terwijl de latijnse vertaling van 48, 24 voorkomen in lijn is met die van de Griekse tekst. Ik heb al die teksten even op de laatste dia gezet, dan kunt u dat met een paar vergelijken en dan zien dat het inderdaad dat de kleinzoon niet citeert uit de septuagind. Ik vat samen. Na dat Ben-Sira, eerst in 48, 19, met een knipoog naar het boek Jezaïa heeft verwezen, en in 43 van 13, 8, over de barenden, schrijft de Jerusalemse geleerde vervolgens de profeet een belangrijke en actieve rol toe bij de beëindiging van de beleging van Jerusalem door Sannarip. De profeet heeft Koning Hischia namelijk volgeschreven om vast te houden aan de wegen van David. In de passage over Hischia en Jezaïa is het af en toe nogal onduidelijk wie nu de handelende persoon is. Zo komt er in 48, 21, zowel in de Griekse als in de latijnse vertaling, opeens in Engeltentornelen, terwijl daar in de Hebraeuse tekst en de Syrische vertaling van Ben-Sira geen enkele sprake van is. Het heeft er alles schijn van dat de Griekse en latijnse vertalers de Hebraeuse Ben-Sira-passage in overeenstemming willen brengen met het geen in het verhaal van twee koningen 1935 wordt verteld, maar hun actie is niet geslaagd. De introductie van de Engelt in de Tweede Kolom komt helaas te laat. Dank u wel. Jij dank je wel, Pank. Ik wil wel meteen doorgaan naar Sjaak. We zijn keurig op schemer en dat wil ik graag halen. Ik vind het prettig dat ik mag aankomigen. Sjaak ook een promovendus van Wim die een proefschrift geschreven heeft in 1990 bij Wim uit begrijpt over de receptiegeschiedenis van Jezaja. Hij is nu ook hoogteleeraar receptiegeschiedenis van de Bijbel aan de Universiteit van Groningen. Hij gaat niets boven Groningen. En Sjaak, ik geef je graag. Dank je wel. Peste Wim, het fijn dat we vandaag op deze manier samen kunnen zijn om jou voorjaardag te vieren. Toen achtje balt mij drie maanden geleden vroeg of ik voor vandaag een korte bijdrage zou kunnen leveren dat iets met Jezaja te maken zou moeten hebben, heb ik ook niet getwijfeld. Ik wist ook onmiddellijk waar ik het over zou willen hebben, namelijk over de mogelijke invloed van Jezaja op het boek jubileën. De keuze voor het onderwerp ligt niet zo voor de hand omdat er bijna geen werken denkbaar zijn die verder uit elkaar liggen dan Jezaja en jubileën. De keuze is dan ook vooral autobiografisch gefundeerd. Misschien mag dat helemaal niet op een dag dat we jou voorjaardag vieren, maar omdat het mijn levens loopt, een beetje verbindt met jouw wetenschappelijke carrière, dacht ik nou vooruit. Ik waag het erop. Toen ik studentassistent bij je was in de eerste helft van de jaren, in de eerste helft van de jaren tachtig, was je beter met je commentaire op de tweede Jezaja en je bestelde daar in doktoraal colleges veel aandacht aan. In die periode bestelde zich ook mijn belangstelling voor de rabijnsextregezen, mede omdat jij mij het belangen van het laten zien. Toen ik daarna wetenschappelijk assistent werd, was jij inmiddels begonnen aan je commentaren op de derrie Jezaja en het kon niet uitblijven dat mijn promotieonderzoek zich ook in dat gebied zou bevinden. Het werd uiteindelijk de receptie van Jezaja 65-17 in de voorrabijnse literatuur en dat nieuwe testament. Het bracht me onder de andere in contact met zuidepigraten. Eén heen nog, twee baroog, vier Esra, Apocalypse van Abraham en ook het boekje Biléen. Uiteindelijk heeft deze voorgeschiedenis naast de aanwezigheid van het Comeran Instituut in Groningen voor gezorgd dat ik er voor koos om het boekje Biléen tot het centrale punt van mijn onderzoek te maken. Ik voel me nu wel een beetje terug in de tijd, in de overgang van Amsterdam naar Groningen. Ik zou nu graag mijn scherm willen delen. Kan ik dat ook? Als het goed is, kan je dat, want ik heb je koos gemaakt voor joust. En dat lukt ook, zie ik. Is dit voor iedereen te zien? Ja, oké. Het ligt zoals gezegd niet zo voor de hand aan de relatie van Jezaja Biléen te onderzoeken. Je biléen is vooral in herstschrijven van het boek Genesis en het eerste deel van het boek Exodus. Iedereen die het boek Biléen leest wordt, echt te vrij snel duidelijk, dat de oordeur zich soms vrij voelt, aanzienlijk van zijn voorbeeld af te werken. Op verschillende plaatsen in zijn boek probeert hij hoe te moeilijke passages in het tekst van het boek Genesis uit te leggen en tegenstrijdige uitspraken te harmoniseren. Daarnaast plaatst hij de Bijbelse verhalen in een doorlopend chronologisch systeem en legt hij grote nadruk op de zonnekalender. Ook zijn er verschillende toevolgen opgenomen, zodat narratief bijvoorbeeld de verhalen over de jongen en over de oude aanbraan, als halargiës, bijvoorbeeld over de feesten en de besnijdingen is. Veel veranderingen, laten we zien dat er ook andere bronnen zijn opgenomen. En in zijn boek, het meest in het oog springend, is de toevolgen van materiaal het afkomstig is uit de enogische tradities, waar mij heet de vraag naar de oorsprong van het kwaad en zijn visie op Engelen en demonen kan verweven met zijn herschrijving van het Bijbelse verhaal. Laagische toevolgingen zijn gebaseerd op andere delen van de penteduig. Het is lastiger om invloeden aan te wijzen van werken buiten de penteduig, maar toch zijn er een klein aantal alusies en echos van de schriftpropheten en van de psalmen. Ik beperk mij hierom willen van het onderwerp van vandaag tot de mogelijke invloed van het boek Isaiah. Ik begin met de dineën 1. In dit hoofdstuk presenteert de schrijver zijn werk als een openbaring die Moses op de berksine ontving en die bemiddeld wordt door de Engel van de aanwezigheid. God voorspelt Moses dat het volk is wel zijn geboorte zelf vergeten na dat ze het beloofde land zijn binnen gegaan. Zij zullen zich tot vreemde voden wenden en als gevolg daarvan in bangschap worden gestuurd. Hierna zullen de mensen echter tot God terugkeren en een periode van herstel en de hernieuwdemarmartigheid van God zal volgen. Een gevolg is de nieuwe schepping die het werkelijk einde is van de bangschap voor israal en die afhankelijk is van bekeering. Voor jubileën ligt het nog in de toekomst en het is in deze contact dat de twee verwijzingen naar het boek Isaiah tegenkomen. Op de eerste plaats zijn dat de woorden wedst en getuigenis. Dit woordpaar komt in het eerste hoofdstuk vier keer voor. Het is blijkbaar van belang voor de schrijven van jubileën. Ik gisteren uit de proloog. Dit zijn de woorden met betrekking tot de verdeling van de tijden van de wets en het van het getuigenis van de gebeurtenissen in de jaren van de weken van een jubileën gebeurde alle jaren van de eeuwigheid. Zoals hij ze vertelde aan Moses op de bergssine, toen hij naar boven ging om de stenen tafelend te ontvangen, de wettende geboten op bevel van de heer, zoals hij hem had verteld toen hij naar de top van de berg moest komen. Het woord te ouda getuigenis komt in de Beelsterbijbel buiten Rut 4.7 alleen nog voren in Isaiah 8, in vers 16 en in vers 20. De profeet Isaiah heeft nog maar net een pijnlijke ervaring meegemaakt. In Isaiah 7 wordt beschreven dat hij een boodschap van Adonai heeft ontvangen die hij zo goed mogelijk aan de koning maar heeft overgebracht. De Koning Echter heeft deze onmiddellijk verworpen. Agas gaf de voorkeur aan het militaire materieel van Assyrië, boven de bezekering van goddelijke bescherming door Isaiah. Isaiah zelf wordt dan verteld om sterk afhankelijk te blijven van Adonai en de moeilijke tijden die komen gaan als gevolg van het verzet van de koning. En dan lezen we in vers 16 en 17. Bind het getuigenis door te ouden. Een verzeerheidonderricht gaat Tom Torah onder mijn leerlingen. Ik zal wachten op Adonai. Die zijn aangesicht verbergd voor het huis van Jacob en ik zal op hem hopen. Een paar vers verder bespot Isaiah, degene die de geesten der doden en baarsreggers die lispele en prevelen raadplegen en zegt dat de mensen hun goden moeten raadplegen. Elk volk raadpleegt toch zijn goden en vraagt om de geesten van doden te raadplegen voor de levenden. Oud gij u dan aan het onderricht en het getuigenis? De Torah wille to udda. De volgorde is het tweede keer dezelfde als de jubileën, maar het is vooral de eerste vermelding die jubileën van belang is. De boodschap die hij van Adonai heeft ontvangen wordt opgetekend en verborgen onder zijn leerlingen. Het moet bewaard blijven over de komende dag wanneer Adonai zijn gezicht niet langer voor zijn volk verborgen kan houden. Dus schrijven van het boek jubileën lijkt deze verwijzing over te nemen en ziet blijkbaar in het onderricht van de Torah. Ziet blijkbaar in het onderricht de Torah van Moses, de eerste wet en het getuigenis een verwijzing naar zijn eigen boek dat hetzelfde doel zou dienen als je Zayas getuigd is. Het verbonden ze jubileën in Zaya. Op dit punt wordt nog sterker als we op je Zayas 30 hebben trekken. In verse 8 en 9 zegt Adonai tegen de profeet, ga nu schrijven het voor en op in een tablet en schrijf het in een boek. Zodat het misschien voor de tijd die komen gaat is als een getuigenis eten voor altijd, want ze zijn opstandig volk, trouweloze kinderen, kinderen die niet willen horen, het onderricht van Adonai. Ook hier komen de termen getuigen, eten is geen tuoda en onderrichten Torah adonai tegen. Deze moet op schrift gesteld worden. We zien hier ook het idee opkomen dat geschreven documenten een juridisch doel dienen, namelijk als een getuigen voor de tijd die komen gaat. Deze passage is in je Zayas mogelijk medegezorgd voor de profeetische inspiratie voor de rol van wet en getuigenis in jubileën 1. In verse 5 en 6, want eerst de hoofdstuk leest de tekst als volgt, hij is tegen hem, let op alle woorden die ik je vertel op deze berg, schrijf ze op in een boek zodat hun generaties kunnen weten dat ik ze niet in de steek heb gelaten vanwege al het kwaad dat ze hebben gedaan door het verbond te verbreken tussen mij en uw kinderen dat ik vandaag sluit op de berg Sinai voor een nageslacht. Dus het zal zijn dat wanneer al deze dingen aan overkomen, zij zouden erkennen dat ik getrouwer ben geweest dan zij in al hun oorderen en al hun daden, zij zouden erkennen dat ik inderdaad bij hen weg geweest. De woorden die modus die jubileën een boek moet opschrijven, zullen net zoals de woorden die Jezaien moesten opnemen de gerechtigheid van God te documenteren in een toekomstige tijd, dus een apologetisch doeldienen tegen een volk dat zich schuldig zal maken aan ongehoorzaamheid aan God. De tweede verwijzing naar Jezaia, wel Jezaia 65 vers 17 en 18, vinden we aan het einde van het eerst de hoofdstuk. Aan het einde van het eerst de hoofdstuk waar ik direct in geladie met wet en getuigenis gesproken wordt over de nieuwe schepping. Ik citeer vers 29 en de engel van het aangezicht die vooraan het leger waarin Israal ging, dan de tafel van de verdeling van de jaren, vanaf wanneer de wet en het getuigenis geschapen waren van de weken van de jubileën, ja voorjaar in hun totale aantal en een jubileën vanaf de dag van de schepping tot de dag van de nieuwe schepping, als de hemel en de aarde, en al hun schepselen vernieuwd zullen worden, zoals de krachten van de hemel en zoals al de schepselen van de aarde tot de dag van de tempel van de heer, zal worden geschapen in Jerusalem op de berg Sion, de woordcollocatie van hemel en aarde in relatie tot scheppen. En nieuw is in de hebrie ook zo bij de Uniek voor Jezeiën 62. Stricte parallelie in jubileën tussen de nieuwe schepping van de hemel en aarde en de schepping van een vernieuwd Jerusalem is ook uniek voor Jezeiën 65 en bestemt zijn mede band tussen Jezeiën en jubileën. Ook het voorkomen van de eerst en de laatste ding in verse 26 bestemigt die band, omdat dit woordbaar ook voorkomt in Jezeiën 65 verse 16. Een derde verwijzing naar het boekje Jezeiën komen we tegen in de hoofdstuk 23. De passage volgt op het verhaal van de dood en de begrafenis van Abraham, wat in jubileën 23 vers achter besloten met de vermelding van de leeftijd van Abraham. Voor genesis is de vermelding van 175 jaar zonder probleem, zo niet echter voor de autuur van jubileën. Waarom leeft een man die zo rechtvaardig was als Abraham slechts 175 jaar terwijl zijn voorouders een veel langer leven leidde. Dus iets 90 jaar stelt niet veel voor in deze context. De kwestie brengt de schrijver er toe het concepten formuleren van de eerst afneemende en later weer groeiende leventuur. Een overkoepelend patroon dat hij ook in de geschiedenis van de mensheidswerkzaamdiet. In het begin leefden de mensen erg lang, maar na die tijd begon de levensduur geleidelijk korter te worden tot dat het een dieptepunt is bereikt, dat gaat van 1000 jaar tot maximaal 70, 80 jaar. Hierna zal de levensduur weer toenemen tot aan de oorspronkelijke 1000 jaar. De verkorting van de levensduur en het traanendal waarin de mensen dit korte leven moeten doorbrengen worden gezien als gevolgen van en als straf voor menselijke schuld en zonden. Dit concept van de geschiedenis en de redenen ervoor baseert de autuur vooral op salm 90. Dat laat ik voor nu rusten, maar ik denk dat hier ook een alluzie van je zijen op je zijen 65 mogen zien, maar bij vooral vers 20 van de langs. In vers 25 van jubileën 23 ziet men een samenvatting van de verrekkelijk omstandigheden die beschreven worden in vers 9 tot 24. De hoofden van de kinderen worden wit met grijshaar, een kind dan drie weken oud is zal er uitzien als iemand wiens jaren honderd zijn en een toestand zal vernietigd worden door ellende en leiden. In de Deelse Bijhebbel komen we geen tekst tegen die de achtergrond van je zijen van vers 25 van jubileën 23 beter of die het achtergrond hebben ze kunnen voor de kunst zou kunnen vormen met uitzondering van je zijen 65 vers 20. Zeker als we die lezen, volgens de mazuretische accentuwering. Niet meer zal daar zijn een zuigeling van weinig dagen, maar toch reedt zijn oude man die niet voltooid zijn dagen. Dat is geen sprake van een netelijk zitaat, maar een zuigeling van weinig dagen balanceert en houd ik met een kind dat drie weken oud is. En in beide teksten heeft een klein kind het voorkomen van een oude man. Vers 25 spreekt niet alleen over een sterk afgenomen levensduur, maar ook over het feit dat het een leven is dat moeite verdriet en tegenspoed inhoudt. En een toestand zal vernietigd worden door ellende en leiden. Dus dat niet de situatie waarin het tweede deel van vers 19 van je zijen 65 over bespreekt niet meer zal gehoord worden een stem van geheul en een stem van geschrijd. Terwijl je zijen met deze woorden de verkorte levensduur en ellendige situatie al het eschatologisch perspectief geeft niet meer zal daar zijn, niet meer zal gehoord worden. Dan ga ik daar mij ook vers 16, de vroegere verdrukkingen zijn vergeten, gebruik te schrijven van jubileën de woorden om de oude situatie te beschrijven. Hij contextualiseert als het waren opnieuw de woorden van je zijen 65. Een paar reden verder. Gebruik te schrijven van jubileën is ook om de nieuwe situatie te beschrijven. Er zal geen gereishaard zijn nog iemand die vol van dagen is omdat het allemaal jongelingen en kinderen zullen zijn, zijn ze dan al hun dagen vol tooien en leven in vrede en vreugde. Hoewel de gereishaard met de termals in je zijen 65 vers 20 en het vol tooien van de dagen op zich natuurlijk vaker voorkomt, meneer Bedeelse Bijbel, verwijst de combinatie van zeker ook naar je zijen 65 vers 20. Ook de uitspraak van vers 20 van de jongelingen is als sterven met 100 jaar zien we hier terug keer om of het allemaal jongelingen en kinderen zullen zijn. En het leven in vrede en vreugde vormt natuurlijk een duidelijke thematische parallel met de beschrijving van de gezegende levensomstandigheden in het Eschaton van je zijen 65, 7, niet tot 25. Ondanks het verschil van jubileën en je zijen zijn er zo toch een aantal duidelijke landschappen te zien. Ik heb geweest op wet en getuigenis, op de nieuwe schepping en op het concept van de eerst afneemend en laten we groeien de levensduur. Dus misschien niet toevallig dat de orteur juist in hoofdstuk 1 en in hoofdstuk 23 gebruikt maakt van een profetische spreker van je zijen. Het is in deze hoofdstuk dat met de eschatologische opvatting van het boek vindt. Hij contextualiseert de herschrijving van genuze zijn exodus in eschatologisch perspectief. Iets dat hij blijkbaar niet kon uitdrukken in de herschrijving zelf. Toch houdt de Jeze Jantse achtergrond misschien niet helemaal op in deze twee hoofdstukken. Er zijn een twee-tal thema's die mogelijk een wijze en ego vormen van de tweede je zijen. Ik zou op de eerste plaats willen wijzen op de afgoede polemiek die we aantreffen hoofdstuk 12. Deze bespiegel duidelijk de afgoede polemiek zoals we die tegenkomen in de Beersen-Bijbel en de Vroeggoedse literatuur. En dit discourse komt natuurlijk ook buiten de tweede je zijen voor. Maar de passage is in de tweede je zijen nemen hier toch al een prominente plaats in. Het tweede thema is het absolute monatierisme. Daarbij de scheppengot, de wereldschept zonder enige hulp. Dit komt ook buiten de tweede je zijen voor, maar het resonneert in ieder geval ook met de uitspraken over god als de enige schepper in je zijen 40 tot 45. Toch dus ondanks de beperkte aantal auduzie zijn echos van je zijen. Die hebben toft dat in de tweede eeuw niet over de schrijving van je bilé. Het boekje zijen in al zijn onderdelen. We gaan zo geen boek was. Dank u voor uw aandacht. Ja Shaak, dank je wel voor je mooie leasing of voor mooie verbanden. Ik denk niet dat de tijd is voor vragen. Ik geef vragen voort aan uitgebouwen. Ja dank je wel, want dan kan ik jou inleiden Bart, want jij bent als de volgende spreker. Je hebt ook al een hele lange geschiedenis met onze feestling Wim Beuken die er terug gaat tot de Amsterdamse tijd die veel van onze gemeenschappelijk hebben. Nu ben je algleraar die wordt testament aan de universiteit van Tilburg. Graag geef ik het woord. Dank je wel aangebouwd. Beste Wim, fijn dat je hier bent vandaag met zoveel mensen, meer dan 70. Frank dank je wel. Aan de slag met je Zaja in de werkkamer van Lucas de Evangelist. Situit for you. Iemand van enig sinds geforderde leeftijd. Hij schrijft boeken die een groot bereik hebben. Hij leeft van de schrift. Hij is een volgening van Jezus. Maar het Bijbelboek dat hij het beste lijkt te kennen is de profeet Jezus. Het lijkt er soms op dat hij de tekst uit zijn hoofd kent. En als hij wil, kan hij die profeet gebruiken om dat waar hij echt in geloofd, waar hij op vertrouw te verwoorden. U zult wel een vermoeden hebben over wie ik het heb. Maar misschien is dat vermoeden toch fout. Want ik heb het niet over onze Wim. Ik heb het over Lucas. Dat Lucas omkomt gaan met Jezus. Daarover schreef ik al in een van mijn eerste artikelen en later ook in een overzicht artikel over Jezus in het Nieuwe Testament. Vandaag wil ik met jullie kijken hoe Lucas ook op een andere manier laat zien dat hij kan werken met Jezus. Kortgeleden promoveerde Hans Lammers op de schriftinterpretatie bij Marcus, waarin Evangelist als Marcus met allucies lijkt te veronderstellen dat zijn publiek allucies naar Jezaien kan herkennen, als het honoreren van het gedachtegoed van die profeet, laat Lucas op een paar plaatsen zien dat hij in ieder geval soms verder wil kijken en niet bij allucies wil vanstaan, maar uitgebreid gaat hij citeren. De bronnen van de citaten in de Evangelie van Lucas. Lucas verwijst natuurlijk op verschillende manieren en op verschillende plaatsen in zijn werk naar de geschriften van het oude testament. De meest voor de handliggende methode is door middel van citaten. Het meere deel van de citaten die bij Lucas gevonden wordt, is ook in andere Nieuwe Testamenter bronnen terug te vinden. Een kleine groep citaten is uitsluitend in zijn Evangelie te vinden en dan laten we handelingen vandaag even buiten beschouwen. Twee in het zondelkoed en één in Lucas 2237. Daarnaast heeft Lucas, en dat kunt u zien op de sluit, citaten die hij gemeen heeft met Marcus en die hij waarschijnlijk gevonden heeft in de Markaanse traditie, citaten die hij gemeen heeft met Matthäus, in dat materiaal dat gewoon de kumateriaal wordt genoemd en citaten waarvan de oorsprong op het eerste gezicht niet helemaal duidelijk zijn, maar er toch verband worden kunnen vermoeden met andere teksten uit het Nieuwe Testament. In een artiest voor een vestigit heb ik deze citaten na de onzocht. Vandaag wil ik een klein onderdeel daarvan behandelen, omdat juist daar de overeenstamming tussen Dim en Lucas het meest duidelijk is. Er zijn namelijk vijf plaatsen in Lucas handelingen waar de schrijver een allucië naar een profetisch tekst die hij in een vermoedelijke broem aantrof omzet in citaat door een duidelijke indijdenfamilie toe te vroegen en door die referentie ook om te bouwen tot een langer citaat uit de desbetreffende profet. Twee in handelingen en drie in het evengegen en die wil ik vandaag kort met u bespreken. Eerste is Jezaia en normaal Frank de volgende laatste sinds precies. Jezaia 43 wordt geciteerd in Marcus 1.3 en Matthäus 3.3 en Lucas citeert Jezaia 40, 3 tot 5, in hoofddeut 3 vers 4 tot 6. Lucas gebruikt deze ferme van Jezaia om de zending van Johannes 4 te geven. Vergelaken met Marcus 1, 2 is de inleiding van het citaat in Lucas 3.4 uitgebreider en daardoor officiëler en zelfs formeler. De nadruk op het geschreven zijn die zowel in Marcus als nog expliciter in Lucas 3.4 wordt gevonden is niet te vroegen vinden in de aankondiging van het anen van het citaat in Matthäus 3.3. Het element van het geschreven zijn verdwijnt in die tekst. Het citaat van Lucas is niet alleen langer dan de verwijzing van Marcus naar Jezaia, maar ook langer naar de verwijzing naar Jezaia 43 in Matthäus 3.3. Lucas neemt ook Jezaia 40, 4 tot 5 in het citaat op. Het gevolg is dat de Lucas zich meer richt op de Jezaia tekst zelf. En er kan een soort patroon gezien worden in de drie teksten die ik vandaag bespreken, die als volgt is. Het kan dus zijn dat Lucas Jezaia 43 in zijn bron, Marcus of Q heeft gevonden, maar in zijn presentatie ervan geeft hij het citaat veel meer gewicht. Eén, door het heel uitdrukkelijk oplestiggewijs te verklaren dat het een tekst is die door de heilige geest gesproken is in de boek van de profet Jezaia. Twee, door van de mogelijke toespeling een langer explicit citaat te maken, dat gewoon langer is. Drie, door het citaat aan te passen aan duidelijkere formulering van de zending van Johannes de Doper, maar tegelijkertijd vier, door citaat dat een beschrijving is van de zending van Johannes, zo te gebruiken dat het ook past aan Lucas' eigen programma waarin het heil van de Nietjode uitdrukkelijk aan speerpunt is. Tweede voorbeeld is Jezaia 61, 1 tot 2 in Lucas handelingen. We gaan ervan uit dat Lucas in zijn bronnen verwijzingen in Jezaia 61 vindt met namen in de passage die in zijn eigen verhaal heeft opgenomen en die nu Lucas 7, 18 tot 35 is en vooral de Jezaia hallucines in 7, 20. Maar Lucas zet die verwijzing met Jezaia elves in zijn evangelie om in een meer explicitaat in zijn beschrijving van Jezus debuut in de synagoge van Nasa. Gebruik Lucas deze versen als een samenvatting van Jezus activiteit. Wat Lucas zoiets kan doen is niet verwonderlijk, want dat hij Jezaia goed kent, dat blijkt uit het feit dat we op verschillende plaatsen in Lucas toespelings op Jezaia en citaat het boek vinden. Dus een van de plaatsen is het net genoemde Lucas 7, 2. De geleerden, al sinds de kerkvaders, zijn er mee bezig om na te denken over ja, het is duidelijk Jezaia taal, maar welke passage wordt er hier nou gebruikt? En dan zijn er allerlei Jezaia 35 en al dat soorten. Maar terwijl in 7, 22 een gedeelte van een passage, dus waarschijnlijk ook een toespeling wordt gemaakt op Jezaia 61 en dat zeggen de geleerden, de kerkvaders enzovoort, toch blijft het gissen op welke auto's de mensen in deze tactie wordt gezinspeeld. Maar wat doet Lucas er mee? Wat Lucas er doet, mee doet, is dat hij een citaat, oh nee, een alluzie in de textie die hij heeft gevonden op een of andere manier in een traditie gekocht vonden en die we nu vinden in Lucas 7, 22, die gaat hij expliciet maken. En dus dat conglomeraat van Jezaia teksten in Lucas 7, 20 werkt hij uit door explicietes te zeggen dat het gaat om tekst uit het boek van de profet Jezaia door de mogelijke toespeling om te zetten in een langer en een expliciet citaat van verschillende zinnen en door het citaat om te vormen tot een blauwdruk van Jezus zending. Zij Lucas citaat plaatst aan het begin van Jezus openbare optredens en het daarop programmatisch maakt. En er is nog een laatste citaat. We vinden Jezaia 6, 9 tot 10 Lucas handelingen. We vinden Jezaia 6, 9 tot 10 in handelingen 28, 26, 27, 20. Men kan stellen dat de auteur van Lucas handelingen 6, 9 tot 10 reeds opmerkt in één van zijn pronen van zijn evangelie. En wel in het vers dat we nu terug vinden in Marcus 4, 12. Er zijn drie sindsneden uit acht sindsneden van Jezaia 6, 9 tot 10 terkennen in de verwijzingen in Jezaia in Marcus 4, 12. 10 is dat Hans Lammers heeft dat mooi laten zien dat dat niet zo makkelijk is om te kijken op welke tekst hier Marcus gaat. Het is een allusie. En als we gaan kijken naar de versie van Lucas in Lucas 8 dan zie je dat hij die allusie nog kleiner maakt. Maar op een of andere manier doet hij weer hetzelfde wat hij met andere teksten gemaakt. Hij bouwt de allusie om tot een citaat aan het einde van zijn werk. En dat is natuurlijk handelingen 28, 26 en volgende. En hij doet het weer. Dus wat doet hij dan? Hij zet de citaat, de allusie die hij waarschijnlijk gevonden heeft in een traditie, zet hij om door zeer in een citaat, door zeer uit een drukkelijke oplechtige wijze te verklaren dat het een tekst is die door de heilige geest is gesproken in het boek van de profetje Zaja en door van de mogelijke toespeling een langer exquisit citaat te maken van een aantal zinnen. Dit zijn drie voorbeeld. En dan laat ik uitgebat met een artikel lezen en dan zegt hij wat levert dat nou op. Wat is daar nou interessant aan? En dat is een goede vraag. En in feite is het zo dat als je gaat kijken naar het nieuwe testament dat er nog steeds boeken verschijnen over dat dat dat nieuwe testament er is een mooi boek over welke bronnen Lucas gebruikte uit Leuven en Amerika. En daar wordt niet eens behandeld dat het nieuwe testament dat Lucas dus ook het oude testament gebruikt voorkomen van menen. En dus het blijkt niet overbodigd te zijn om dat altijd weer te zeggen. En toch kun je bij de manier waarop Lucas deze citazen gebruikt zien dat hij op een of andere manier blijkbaar en ik stel me dan maar zo voor als het eerste plaatje dat hij zo'n bronnen heeft gekeken en dan zegt van ja wat staat er nu precies? Wat staat er nu precies? En en en dan gaat hij dus echt kijken en daarmee kijken we over de schouder van Lucas heen en dat hij als schriftgeleerde probeert Jezaja te heren en een plaats te geven in de structuur van zijn werk. Paar, dank je wel voor je mooie verhaal en dan gaan we naar onze laatste spreken op deze feestelijke beneenkomst en dat is Joken. En Joken wil je heel graag het woord geven. Ik denk dat je eigenlijk geen inleiding meer behoeft. Je bent in Tilburg gepromoverd. Het nieuwe testament bij Bart, maar jij kent Winbeuk. Ik doe ook al heel lang want jij vertelde mij dat jullie huwelijk door hem is ingezegend en dus heb je wel een hele bijzondere relatie. Joken, graag aan jou het woord. Ja dank je wel. Mijn bijdrage vandaag is gebaseerd op handen van de winnen 8. Een passage over Philipus, één van de zeven diakers waarin een citaat uit Jezaja voorkomt. Philipus loopt op de weg van Jerusalem d'Agasa, een etiopische eunig achterop. Hij hoort deze man Jezaja wezen en vraagt of de man begrijpt wat hij leest. De man antwoordt hoe zou ik dit kunnen als niet iemand mij de weg wij. En dan volgt het Jezaja citaat letterlijk Jezaja 53b tot 8a volgens de Septidaagint. Het citaat is genomen uit het vierde knechsliet. En het gaat over het einde de smadelijke dood van de knecht. De hebreeelste tekst is wat gecompliceerd. Zelfs Wim Beuken noemt onduidelijkheden en het zeer moeilijke vers 8a. De Septidaagint intrepeteert als volgd en ik volg hier de Willybrood-vertaving. Als een schaapbed hij ter slacht ingeleid en als een land dat stom is voor zijn scherder, deed hij zijn mond niet open. In zijn vernedering werd zijn oordeel recht genomen. Wie zal zijn afkomst beschrijven, want van de aarde wordt zijn leven weggenomen. Het citaat omvalt genoeg om te herkennen dat het hier over de knecht van de heer gaat. Wie de knecht van de heer is, is door de evene vraag geweest. We hebben het al verschillende keren gehoord vandaag. Ook de etio-peer vraagt zich af over wie de profeet het zegt, over zichzelf of over iemand anders. Wat Filipus dan precies antwoord wordt niet verteld, maar het ligt voor de hand dat hij verkondigt dat jezus de knecht van de heer is. Want het diazaiens citaat bevat een aantal thema's om jezus als zodanig te identificeren. Ik noem het zwijgen van de knecht en jezus als een land dat geschoren wordt. De vernederingen en de dood van de knecht van jezus. Het te loorgaan van de knecht van jezus zonder nageslacht. En de knecht jezus is uit het land van de levende weg gerukt. En het smadelijk oordeel wordt van hem weggenomen. Door uit te leggen dat jezus de knecht van de heer is, sluit Filipus ook aan bij jezus zelf, die in het Lucas evengelie ook jezaia 53 aanhaalt als een schriftwoord dat in vervulling gaat. Bij de overtreders van de wet werd hij gerekenen. In het werk van Lucas wordt het verhaal van jezus en zijn leerlingen meermaals geïnterpreteerd met jezaia, zowel met allusies als citaten, waarbij jezaia ook met name wordt genoemd. Die explicite jezaia citaten komen andere voor intiperende passages rond leidende figuren, leidende menakorteij, zoals bij Johannes de Doper, de breitenweg van de heer. We hebben net van Bart gehoord en van jezus de geest des heren rust op mij. In onze tekst lijkt het vooral te gaan om de duiding van jezus als knecht van de heer en is Filipus de verkondiger of evangelist zoals zij verderop in handelingen ook vernoemd wordt. Maar dat is niet het enige. Filipus legt de schrift uit aan een etiopier. Het is niet zo waarschijnlijk dat deze etiopier een heiden is in de zin van niet zweetend, want hij is naar Jerusalem geweest en hij leest in jezaia. Maar omdat hij een unit is, het woord klinkt vijf maal in de tekst, kan hij onmogelijk tot de Joodse gemeenschap behooren. Hij is dus een buitenstaander, een vreemdeling uit etiopier dat destijds werd gezien als het uiteindel van de wereld. Deze ontmoeting past zo in de opdracht in Handeling 1.8 om te getuigen van jezus in Jerusalem, Judea, Samaria, tot aan het einde van de aarde. De twee delen van Filipus missie vullen elkaar mooi aan. In Samaria ging de verkondiging gepaard met teken en genezingen en nu legt Filipus de schrift uit. Daarmee hebben we een aannemelijke uitleg voor die verhaal, maar tegelijk dat Filipus verkondiger is ook voor de volkeren wat korter verteld kunnen worden zonder de entourage van een etiopische schappenwaarder, een unit, de woestijn, een rijtuig, een engel, in de heilige geest en daarin ook nog eens een Jezaiya-citaat. Bovendien lijkt het er zelfs op dat je deze episo de strafeloos weg kunt laten en tot missie een ontwikkeling houdt in handelingen. We hebben dus een wat exotisch verhaal dat min of meer zelfstandig is, maar wel opgenomen is in een doorlopende vertelling. Dat doet denken aan een Mies Anabim. In het studiaar in 1979 hebben we in de doctoraalcollege van Wim Beuker het Eselinne verhaal in het verhaal van William, het nummerie, als een Mies Anabim bestudeerd. De Mies Anabim is de benaming voor een weergave van een beeld in een ander beeld. Het wordt ook wel het droste effect genoemd. Dat stond nog bij de andere computer. Je ziet hier in beeld een verpleegster met een dienbladje in haar hand, waarop ook een blokje droste staat, een lekje droste staat waar binnenweer het pleegster met een dienbladje enzovoort. Deze omschrijving van een Mies Anabim is overig iets te simpel, zeker voor een literaire werk. Een Mies Anabim is een ingebets verhaal dat verdeuidelijkt dat iets zegt over het verhaal waarin het ingebets is. Ingebet wil hier ook zeggen dat er herkenbaarheid is, dat de overeenkomsten bestaan tussen beide verhalen. En die zijn er. In onze tekst is een aantal aanklopende spunten met de doorlopende vertelling te vinden. Onder andere, het initiatief van een Engel, dat kennen we bijvoorbeeld ook uit de aankondiging van de geboorte van Jezus en Johannes, de heilige geest die de gang van zaken stuurt. Op Jezus duikt ik zelf zo dat de geest het hem rust en dat doet hij in de cinegolven van Nazareth. De lezen uit Jezaia daar, de tekst citeren en het toepassen ervan op Jezus, gebeurt ook in onze tekst. Ande aanknopingspunten etioopere is net als de emmhousegangers onderweg uit Jerusalem vandaan en leidt in Jerusalem het humoor rond de leerlingen niet opgemerkt te hebben. Dat pretendeert Jezus ook weg naar emmhouse. Philippe staat uit van het schriftwoord om de goede boodschap van Jezus te brengen en ongekeerd legt Jezus op weg naar emmhouse uit wat het hem betrekking heeft te beginnen bij Moses en alle profeten. En als Philipus en de eunig water tegenkomaat, vraagt de man, zie water wat verhindert dat ik gedopt wordt. Een vergelijkbare rhetorische vraag stelt Peter zit in handeling het team ten aanzien van het huis van Cornelius. En Peter heeft ook met Philipus de woordelijke overeenkomst gemeen dat hij zijn mond opent, anders dan het land dus, om de goede boodschap te verkondigen. En er zijn dus verschillende verbanden met andere passages uit Lucas handelingen, zowel textueel als thematisch. En daarom denk ik dat we dat verhaal van Philipus en de etioopere inderdaad als een misanabim, als een spiegel verhaal kunnen zien. Maar wat levert dat dan op als ze dat verhaal als misanabim beschouwen? Allereerst in de verhaal lijn van handelingen komt vreemd over dat Philipus als eerste, de eerste is die de verkondiging aan de volkeren ter hand neemt en om zomaar te zeggen een heide doopt. Immers het optreden van Philipus in Samaria is ook onbevredigend afgelopen. Hij doopt afvelen, maar Peters en Johannes moeten komen om de gedopte ook de heilige geesten laten aannemen. Tegelijk is Philipus buiten beeld als Peters met Simon die amagie doet, na een trouw volgeling is van Philipus, een flinke aanvaring krijgt. En dat schetst Philipus als iemand die net een trapje lager staat in de hierarchie, naar Peters of de apostelen. Bovendien verwoord Peters zelf later dat de volkeraar uit zijn mond evengelissen horen. En daar komt nog bij, als Philipus nu de verkondiging al tot aan de uiteinden van de aarde heeft gebracht, waarom volgen er dan nog 20 hoofdstukken in het hoekhandelingen met de reizen van Paulus. Zien we het verhaal echt er als een mis aan haar wim, dan hoeft het verhaal niet op de Groningelokens juist de plaats in handelingen te staan. Juist de diverse verbindingen met passages, zowel ervoor als erna in de bukaans dubbelwerk, zorgen voor reflectiemomenten op de doorlopende vertelling. Lijkt het erop dat de missie van Philipus in Samaria ontspoorden, de uitleg van de schrift aan de Eunuth en Lien's doop, de wijste tegenbeeld, dat biedt zowel een terugblik op de gebeurtenis in Samaria als een vooruitblik op het verdere verloop van de verkondiging. Bevolgen zoals de verkondiging door de apostelen in Jerusalem succesvol was, zoals zal die dat ook daar buiten zijn, in Samaria aan de Vreemdeling, aan Cornelius en zijn huis. Niet dood zijn is niet relevant. De verkondiging aan de volker is dus niet vastgelopen en zelfs de geden in buiten versloten zijn en de uiteinden der aarde zullen bereid worden. Het zegt ook iets over de bredere context, het lezen en het duiden van de schriften, zoals jezelf deed, Hazaret en Maus, wordt ook na zijn dood en verreisenings voortgezet. Nog een punt, juist voor deze episode, is Saules als bedrijf waar genoemd. De vlucht die daarop volgt slaat in het verhaal van Philipus om die juist een verdere verspreiding van het evenveling. Zo zien we ook net na dit verhaal dat Saules zich omkeert en de apostel wordt voor de volkeren. Als Miesa Nabi maakt het verhaal dus geen deel uit van de chronologische vertelling en dat maakt dat er geen probleem is als Philipus eerder in de tijd dan Petrus in Heiden doopt en eerder in de tijd dan Paulus verkondigd tot aan de uiteinden van de aarde. Zo kan dat verhaal van Philipus en Eunig gelden als een korte samenvatting van de hele verkondiging van de schriften dus ook aan de volkeren. Ten slotte, het zitaat uit Jezaia in ons verhaal werkt als paradigma voor de verkondiging aan de volkeren. Vanuit de schrift tekst wordt Jezus verkondigd als de knecht van de Heer, een verkondiging die steeds breder wordt. Je kunt het vergelijken met het drosten effect maar dan omgekeerd. Zie we op het blikje het beeld in het beeld steeds kleiner worden. Wat de verkondiging betreft wordt het juist groter. Het begint bij de knecht van de Heer die gedood wordt, die zijn mond niet open en de vraag is wie hier nog over hem zal vertellen. Maar er is en er wordt over hem verteld. De Heer noemt hem mijn knecht. Jezaia vertelt dat. Philipus vertelt aan de Ethiopiër dat Jezaia hier spreekt over Jezus. En Lucas vertelt ons dat Philipus over Jezaia spreekt, die spreekt over Jezus die door de Heer zijn knecht wordt genoemd. En zo gaat het door tot op de dag van vandaag. En hoe had ik dit kunnen vertellen als niemand mij wegwijs had gemaakt? Wim als voorzitter van de vakgroep Bijbelwetenschappen schreef je in 1980 over mijn doctoraalprogramma dat je hoopte dat ik nog veel zou opsteken in de colleges en dat we elkaar nog eens zouden mogen ontmoeten. Ik denk dat het daar nog wel iets van terecht is gekomen. Hartelijk dank voor jouw wijze en de lessen en je trouwe vrienden. Joke, jij bedankt voor je mooie verhalen, een spannende lezing van de boekhandelingen der Apostelen. Er is nog wat ruimte in de tijd voor een eventuele vraag of opmerking aan je aarders. Anders stel ik voor dat we naar het laatste onderdeel gaan van ons programma. En dat is een slotwoord. En wie kan dat beter doen, Wim, dan jij als feestling zelf om deze beinkomst af te ronden. Ik geef je raar het woord, Wim. Nou, het was een hele boeiende middag. Vrienden, collega's, sprekers enzovoorts. Ook een zorgeloze middag voor mij omdat ik niet hoefde te reageren, maar bovenal omdat jullie voordrachten bewijzen dat de studie van Jezaia volop toekomst heeft. Ik ging niet alleen over de eerste, de tweede of de derde Jezaia, maar over de hele Jezaia, vanuit allerlei nieuwe invalshoeken, baritapere analysen en ook vanuit de werelden, de verschillende oude en nieuwe werelden waarin het boek Jezaia gespeeld heeft. De profet Jezaia zou, wist van God, vijftien beikomende levensjaren verkoening hischia toegevoegd krijgen. Ik heb er vijftien bijgetregen omdat de studie van Jezaia onder nieuwe invalsen verdergaat. Mede dankzij jullie inspanning en die van veerder andere. Daarmee houdt de vergrijpte hem ook op. Hoeveel van die vijftien jaren ik al opgesoeperd heb en hoeveel er nog resten, in ieder geval het Jezaia onderzoek waarin jullie allemaal deelnemen, houdt mij toch aantrekkelijk bezig. Daarom hartelijke dank aan initiatiefnemers van deze studie-middag, Joche, Bart en Archibald, aan alle sprekers, aan alle kijkers en ik zie in de kolom hiernaast mij dat er ook allerlei opmerkingen gemaakt zijn door mensen die alleen maar gekeken hebben. Ik hoop dat ik die nog kan lezen en daar verder iets mee doen. Hartelijke dank en jullie allemaal en alle voets in de studie van Jezaia en alle werkzaamheden waarin jullie betrokken zijn. Dank je wel. Mim Reuzen, bedankt. Iedereen bedankt en dan sluiten we deze bijeenkomst af. Ik laat de zoeksessie nog even openstaan. Ik weet of iemand nog wat wil roepen tegen de feesteling. Dan kan dat nog en anders hoop we elkaar weer eens op een ander moment. Het zijn online, het zijn lid, één van de lijven weer tegen te komen. Allergoed.