 Salam deyəli izləyicilər, hər vaxtın Sərhanınız xeyr olsun. 3 Naya Burkimi 23-ci yıl, Bakıvaxtilə Sad-22, Kanal 13, Kanal 3 FM, Kanal 13 xəbər və Bakı FM internet platformalarına canlı yayımıza başlayırıq. Bu gün əsasən ölkədəki iqsadi sosial durum axtına danışarız, yıqəlbətdə gündəm çox zəngindir, özelliklə ötə nəqtiyaburayı, isər regionun üçün, isər sədəm ölkəmiz üçün gərikin, bir az da bizim üçün dururlu anlar yaşadık, amma problemlər çoxdur. Təbii ki, bizim də əsas misiyamız problemlərin həllinə yardımcı olmalıdır. Bəzən bizi bunda qınayırlar ki, hər zaman problemlərdən deyirsiz. Ən düşünürəm ki, qırs-dürh günlük savaşta bir fərdi təcrübəmiz var. Biz ordu, millet, dövlət, o cümlədə medya hərlə və erdik, o savaşta uğur qazandıq, ona görə hər zaman problemlərdən demirik, uğurlarımız, qələblərimiz, zəfərlərimiz var. Noyabur ayı bizim zəfər günüdür, şanıl zəfər günüdür, və biz Noyabur ayında hər vəlişimiz dəlbətdəki şəhdlərimizi saygıda almalıyıq, qazlərmizə can saldı qəməlik. Yəni, bugün qazlərimizin problemlərləri danışılıyor, əlbətdə. Programımızın qonalı, real partiyası, iləriyyətün üzvü, isatçı, ekspert Natik Cəfəlidir. Natik və xoş gördü, hər vaxtınız xeyir olsun. Hər vaxtınız xeyir, sizi və izləciləri salamlı İran, dəyvətə görə təşəkürə İran. Mən təşəkürə İran. Və ilə işin əvvəlində mən qeydələdim, yəni rejon günləm rəmi gəlgindir, diqqətlər dünyanın diqqəti orta şəlqədir. Biraz da sanki Ukrayna Savaşı köylgədə qalmış kimi görünür. O mən düşünmürəm ki, bu şəkildə davam iləyəcək. Amma hər halda bizim üçün milli maraqlar, dövlət maraqlarımız bu məsələdə neyi dik deyilirsə biz onu həyatı keçirməlik. Hər halda istəsəs, ilk öncə bu məsələlərdən bağlı fikirinizi alaq. Çünki bizim sizlə son görüşümüzdən sonra yedi doktiya burada orta şəxidə yeni can bazarına biz şahid olmalıdır. Ukrayna Savaşı undan sanki fikirləri oraya yönəttilər. Qara baxda xan kəndində xocalda bayraqlarda alandı. Bu məsələdiyə bir qısa da olsa sizin fikirinizi alaq. Sonra həm quru serədlərlərlə bağlı, həm hakimiyyətin, ölkədəki iqsadi sosial durumdan bağlı, atman istədiyi adımlar varsa bunlardan danışaq. Və əlbəttə ki, yeni bağlaşma tendensiyası sizdə bundan bağlı bir teyəzan təblişi almasız, vaxtı daha geniş danışarıq. Təşəkür eləyirəm. Sağlığı görət, oradan da Sentiyabırdan bəri həm dünyada həm bölgəmizdə kifayət kədəl böyük və o zaman stoğran hadisələr baş verdi. Həm 19-20 Azərbaycan ordusunun antiterror əməliyyatları və bundan sonra qondarma rejimin özlün bırakması və həmin əməliyyat zamanı Azərbaycan dövləti beynəxat-i quba və bəimpin izanlama məsnə uyğun olaraq qavranması qarşı tərəfin məyən səskü salmaq çəklərində, baxma yərəqələrin də hiç bir faktın olmaması həmin əməliyyatların çox doğru və düzgün ordu tərəfindən, əskər tərəfindən yerini yetirildiğindən təbəl verir. Bundan sonra təbii ki, əmişə arzuladığımız mənzərəni də gördük, işxal altında qalmış və Rusların dırnağısında sürməramlarının nəzarəti altında qalmış torpaqlarda da mübəddəs Azərbaycan bayrağı dalqalandı və bu məsələ bitti. Və yeri gəlmişkən, burada bir haşe olaraq onda deyim ki, 20-ci ildən bəri, məsələn bizim partiyanın nümayəndələri dəməm özümdə iştirma açıqışlarda, təstiz bu məsələni diqqətə gətirirdi ki, qara bağla bağlı, işxalla bağlı məsələnin bittiğini və bundan sonra hükmətin üzərrünə sosial iqtisadə məsələlərdə daha ciddiq etməyin lazım olduğunu söylüyordu. Yama təhsüf ki, bizim bəzi dostlar müxalifətdə olan şəxslər bu məsələnin bitmədiyini, problemlər olacağını dəfələrlə günləmə gətirib, hakimiyyətə sanki bir imkan yaratdılar ki, bu üç ildə də sosial iqtisadə məsələlələ bağlı etçinə danışmasın, həç bir şey öptəlik götürməsin. Çünki muharbədə qalip gəlmiş xalqın dividendlər almaqa, muharbənin dadınla hissətməyə haqqı var. Amma təhsüf ki, üç ildə keçməsinə baxma yərək sosial iqtisadə məsələlərdə əksinə, infliatsaya qeymət artımı və digər problemlərlə də üzləştik ki, bundan vəlilişin sünəbət isələrinədə bundan daha geniş danışarır. Amma umumilihtə reydiyona və bölgəmizə baxanda indik ki, kan çanağına dövmüş dünyaya baxanda doğrudan da çox qarışıq dünyada yaşayır. Və hətta üçüncü dünya savaşının zənkləri belə işidilir. Bilirsiniz ki, bir simbolik fiziklər tərəfindən simbolik hazırlanmış bir saat var. Onu və təhlükəsində nə qədər zaman qalıb, simbolik olaraq nə qədər zaman qalıb, onu göstərir. Yəni, uzun illərdir 60-un dirlərdən bəri belə bir simbolizm var. İndi, həmin saat, o qurası desək, nüvə muharibəsində ən yaxın zamanı göstərir. Bələ, sanki bir neçə dəyqə qalmışı göstərir. Yəni, belə vizualizat sayı edərək bu problemi. Doğrudan da çox ağır bir məsələdir. Bəm, yetti oktiyabırda Həmasın tövətdiyi terör, Həmasın attığı adamlar terördən başqa bir şey deyildi. Yəni, silahsız insanları qətlə yetirmərsik, yaxın şərqi də kan çan ağına döndərdir. Və İzrailin də qeyri adıq var, dəvabları, yəni ağına bozna baxmadan uşaqların da ölmünə səvəb olan bombardumanlar nəyədə keçirilməsi, vəziyyəti daha da kərginləşdirdir. Dindən artıq kərginləşdirdir. Və hətta un nabişənin bölgəya yayılması, riskləri getti çağırdır və yeri gəlmiş kənələ bizim vefirdən bir az öncə libanda Hezbollahın lideri Nasrallah çıxşələdi, böyük bir çıxşələdi. Ümumən izləmək, ifürsətim oldu. Orada da hətta yaxın şərqdə muharbənin daha böyük qenişlənəcəyi təktidi ilə çıxşələdi. Də Amerikanın ordu bazalarına, ordusuna hücum edə biləcəyi ilə təktid etdi. Ki, bu da çox ciddi problemdir. Bütün orta şərqi kan çan ağına döndərəvlər. Və faktiki olaraq açıq demək lazımdır. Bugün dün əndi yəqin ki, siz də gördünüz. Zalujna nın böyük bir müsabibəsi çıxdı, ekonomiç runalına və time-nəxşinlə. Orada da şikayət var belə, çox da belə ağır iddianlar səsləndirməsə də şikayət var ki, Ukrayna məsələsində də biraz diqqətə azalıq dünyada bu məsələdən sonra, yetti oktiyabırdan sonra. Və hətta çox maraqlıdır ki, bir çox nifuzlu nəşirlər artıq yetti içə daha yüksək səslə, yetti oktiyabır hatisəsinin arqasında Rusya'nın olabilməsi ektimalını yetti içə daha çox dilə gətirirlər ki, Rusya'nın işinə daha çox yaradı. Və bu hatisədən sonra həm ortaş əqqarışdı, həm yeni münavişi ocaqları uyanandı təhlükələr artıq və medyanın diqqəti, belə qaq medyanın diqqəti, Ukrayna'dan Qeyyili dərəcədə kənarlaşdı. Yəni, bu nökteyi nəzərdən hətta əcdə tərcübli olmazdıq gələcəkdə faqqlarla sübut olunsa ki, maskvanın hər bir halda bu məsələlərdə də hansısa bir formada ya iştirakı olu və yeri gəlmişkən bugün də yeni bir müalubaklar dünya medyasında yayaldı ki, Wagner grubu tərəfindən, o da mənim üçün şəksən, o da terör təşkiladıdır. Silahlı bir dəstədir ki, dünyanın müqtəlif ölkələrin də Kremilin adına, Kremilin vələ qəttinə uyğun olara qeyri qanuni silahlı hatisələr törədi bilər. Dünyanın hər yerindələ, o cümlədən Ukrayın arasında da. Va onlar güya, güya diyəndə ki, belə bir idiyalar səstəndirilir ki, Wagner vasitəsi ilə İzraelin əlehtarları olan silahlı quruplaşmalara artıq silah da verilir. Hezbollaha, Qusuitlərə, Qhamasa yaxın olan hərvi birliklərə, Wagner vasitəsi ilə Rusya nın silahı ötürməsi xəbərlər qa var. Yəni, onu göstərir ki, Rusya nımda həyatın marağı var. Bu münaqişənin böyükməsi, bu münaqişənin dünyanın bir nömrəsində çevrilməsi, da oradan da Ukrayna üçün bir sınax dövrünü gətirir. Də maliyyələşməsi də yəgin ki, xəbərlərdən izləyirsiz azalır. Amerika Büləşmiş Tatlılarının daha az maliyyə ayrılması gündəmə gəldi və İzrailə ayrılan yardımın tərki bir səsi ki, bu Ukrayna-ya da yardım ayrılması, və nəhəyət bugün Blinken növbəti yardım paketinə ilanlədi və son dövrünlərin ən az yardım paketi idi. 400 milyon doldan biraç çox idi. Halbuki bu, bir həmişə 1 milyar, 2 milyar, hətta bundan artıq olan vaxtlar olurdu, amma indi görür ki, münaqdi yardım silah yardımı da Ukrayna-ya azalır. Bu isə daha təhlükələt əndəncədir. Bizim bölgəmimiz üçün və daha təhlükəlidir. Allah göstərməzə, Rusya nın Ukrayna da ciddi uğru, ciddi bir qərəbə qazanma ehtimalı, bölgəmizdə yenidən çox böyük təlatumlərə, çox böyük ciddi problemlərə səbəb olabilər. O cümlədən Ortaş yada ciddi problemlər yaşadabilər qafqazlarda, ciddi problemlər artabilər və nəhəyət hammız anlamalıyıq ki, Ukrayna da Ukrayna xalqınının ordusunun bu yöndə qərbin donların dəstəkləməzə, faktiki olara Rusya nın əkspansiyasının qarşısını alma lahiyəsidir. Yəni Rusya əkspansiyasının qarşısı alınmasa, həm canıbu qafqazdan, həm Ortaş yada ciddi problemlər yaşanacaq, vələ Rusya buranın öz arqa baxçası saydığından öz arqa baxçası kimi davranma vaqa baxlayacaq ki, bu da çox ciddi təklid yaradır. Azərbaycan özü üçün də bütün canıbu qafqaz və ortaş hərəsi publikalar üçün də. Düşünmək olar ki, yedişat da onu göstərir. Ukrayna da yox Rusya da da artır. Məsələn, Marağlı bir təndensə yaşandır son zamanlar. Leyva da centri var, yəgin eşitmişsiniz. Leyva da mərkəzi, soruqu mərkəzidir. Rusya ən qədim 90-un cillərdən işləyən soruqu mərkəzdir. Farmal olaraq müstəqil sayasa da, ama Rusya da müstəqil qurumun faaliyyət göstərməsini siz də bilirsiniz ki, mümkün deyildə. Yəni, quremlə istənlən halda məyən yaxınlığı var o qurumun. Bu yaxınlarda son sorusunu ilanilədir, soruqunun nəticələrini ilanilədir. Və 65 faiz Rusya halisi Ukrayna ilə tanışıqlara mədvul saydığını, müsbət baktığını söylədir. Bu da ilk dəfədir. Mən elə gəl ki, quremlidə də, ictimai rəyidə tanışıqlara gədə biləcətləri məryatı gedir. Buna hazırlı yıllar cəmiyyətdir ki, günün birində Rusya dayanacaq və tanışıqlara paracaq. Çünki Rusya am özündə də itkilər 300 minikə çiv, iqtisadiyyatda böyük problemlər var. Və getdikçə artan təndənsə var iqtisadiyyatda yeri gəlmişkən problemlər. Bir müddət qara pullar, qarruqsa pullara hesabına dözdün sansiyaları. Amendi getdikçə daha çox problemlərlə qarşıları. Və çox təhsif ki, görünən olur. Zalocunu müsahibəsi nəmən diqqətlə okudum. Görünən odur ki, münavişə donmağa doğru gedir. Yəni, dondurulacaq çox gümanı Ukrayna-Rusya münavişəsi məyən ateşkəs eylanoğluna bilər və dondurulabilər. Və bizim başımıza gələn oyun orada da təkir alana bilər. Biz 1994-ci ildə o formal Mins Group-u Azərbaycan'a bir turist səfərləri kimi gəlip getdilər. 1994-ci ildən 20-ci ilə qədər 26 ilə heç bir naliyyət əldə olunmadı və nəhayət Azərbaycan ordusu öz gücü hesabını. Azərbaycan xalbi öz təpəri hesabına problemi hərlələdi. Yəni, eyni məsələyə yaxın bir vəziyyət yaranı Ukrayna-daki münavişə dondurulabilər, müvəqqəti olaraq ateşkə seylanoğluna bilər. Və Ukrayna tərəftən də buna razı olanlar da var. Və sonda onu da deyim ki, Aristović, Hammızın tanıdığı Aristović, ansı ki, Zelenskiqin, Rizident ofisinin köməksi işləyidir, sonra istəyifə verirdir. Üç gün bundan öncə öz namizətliyini ilan elədi ki, Rizident seçqilərində namizəd olacaq Ukrayna-da və Rusiya ilə danışıqların tərəftarı kimi çubuş elədi? 14 bəntdən ibarət böyük bir proqram açıklayıb, Rizident platforması açıklayıb, seçki platforması açıklayıb və orada da Rusiya ilə danışıqların mümkünlüğünü və hələlik Rusya nəlində olan ərazilərin dondurulmasını məqbul olduğunu söylüyüb, hətta çox marağlıdır ki, Azərbaycanı da bir örnət kimi göstərib ki, Azərbaycanı 94-də ateşkə simzaladır, amotorpaqlarından bas keçmədir. Gücüləndi, silahlandı, müttəfiklər qurdu və 20. də öz problemini həllələdir. İndi Aristoyv üçün də təklifi budur ki, Ukrayna-da dondursun münaq üçəni, gücülənsin, Rusiyanı zəifrətməkdə dəvam eləsin beynatak gücülər sankciyalarla 5-10 ildən sonra Ukrayna gücüləndən sonra öz torpaqlarını azad eləmək üçün əməliyyatlara başlasın. Yəni, çox maraqlı bir yeni bir gündəm də var Ukrayna-Rusya münaq üçəsində və mən elə gəlki orta şəqdə baş verənlərin də burada təsiri var, amatək o da deyib, gələn el seçki dönəmidir. Amerika Birləşmiş Tatlarında seçki dönəmidir və Joe Biden'ın və demokratlar partiyasının mövqeyləri çox zəifdir, açılı. Bu seçki öncəsi hansısa bir qələbə hekayəsi qurabilməsələr, hansısa bir ciddi uğur hekayələri qurabilməsələr, qəlib gəlməsi şansı daha çoxdur. Və indi də orta şəqdə də bu görünür. Hama düşünürdü ki, bəlkə də bu vəziyyətdən istifadə edərək Amerika Birləşmiş Tatlarla İzrael İran'a vuracaq, İran'a qarşı hansısa bir əməliyyat keçirəcək. Yama Amerikanların bütün attığı adımlar unut hesaplanıq ki, İranla muharib olmasın. Çok qəribədir. Bələ bir açıq aydın görünür, məsələn Blinken bu məsələyə aydiyatı olmadığını söylədi, ilk günlərdə Amerika Birləşmiş Tatları, İran'ın bu məsələyə qoşulmayacaq ilə bağlı sanki bəyanatlar verdi. Bu də nəyə baş verir? Bunu da deyim, izləyicilərimizdə marağlı olar. Amerika da olanlar bilir, o seçkiləri izləyənlər də bilir. Amerika Birləşmiş Tatlarının vətəndaşları seçki dönəmində beynəlxalq siyasət onlar üçün onuncu yerdə. Amerika Aftamabil ölkəsidir. Nəfələ 980 aftamabil ölkəsidir, hər bir nəfələ bir aftamabil ölkəsidir sanki uşaqlarda məzəl alsaq, proporse belədir ki, bir ailədə iki üç aftamabil olunur. Bənzin qeymətləri seçki zamanında ən vacib təbliğə məsələs nə dönür. Yəni, Amerika Birləşmiş Tatları düşünür ki, İran da muharibə qoşulsa, ortaşarq pərtdəsə, dağılsa, ölmüs boğazı bağlıansa, neft taşımaları, bilir siz ki, bu vəvizə ölmüs boğazından keçirir. Onlar dayansa, neft 250-200 dolara qalha bilər. Bu zaman Amerika da benzinin qalonu 10 dolar keçə bilər, indi 5 dolar, 6 dolardır. Bu da bəhadır, geri gəlmişkən Amerikanlar üçün. Və bu seçkini bir dəfərin ucuzulması deməkdir. Yəni, burda tərəfli, çox şakəli meganlar var ki, bugün baş verənlərdə Amerika'nın da qərbin də davranışlarına təhsil göstərir. Təhsil ki, hələlik görülən odur ki, bu yaxın şəlmün amikətinin bu dərəcidə alohlanmasından ən çox dividend qazamam ölkə hələki Rusiyalı. Təşəkürlər, Natiq bəyiq. Yəni, siz özünüz, əslində keçirətdir. Nəyələn keçirətdir? Azərbaycan öz ərazi bir tövlüyünü təmin ediyibsə, ötən 30 ildə, ən azından son onuliklərdə əhali öz yaşayış seviyyəsindən bağlı şayet eləyəndə bizim qaraba boyda dələrin var. O problemi həllələyək, tamam qaraba boyda dələrimizi ələlədik. Bak, hakimiyyətin ritorikasından şəxsən, prezidentin ritorikasından status lag olundu. Hətta bunu bir deyicə il öncə demişti. Mən status lag bilədim. Çok güzel lag olundu status. Azərbaycanında irməndə yoxdur. Qarabağda azdı, yəni, yox seviyyəsindədir. Yəni, bu da bir fəlqi bir istuasiya yaradır, monaytnik bir ölkəşimi. Həlal, dəzərbaycan monaytnik deyil, başqa xallar da var. Yəni, demək istədiyim budur ki, qarabaq məsələs həllələdik. İndi, keçəkdən mi, qarabağ azal olundusa, ndi ölkə problemlərin həlləlinin vaxtı deyilmi və o problemlər iqtisadi, sosial, siyasi, umanitar və müxtəlif sahilərə eatilir. Mən istəyərdin müşələtimizə də bu yöndə dəamiləyə bayaqdan izləyicilərdən çoxlu pensiyalarla bağlı yazanlar var. Təbii ki, insanların həyatı güzaranı onlandı. Onlar da ne iləməlidir. Və kə elə qarabağ azad edildi, dün övbə ölkə problemlərin həllidir. Nəcə həllidir və ne etməyil ağzındır? O axta, damşak, həm də bir ası ekspertini maraq olarsın ki, də ərdəsin. Təşəkür elə, mürifəddəy. Burada doğrudan da, Azərbaycan hökumətinin ən böyük argumenti, geri gəldi, gəlmədi işlətdi, ən böyük argumenti oydu ki, bu 30 il ərzində qarabağ problemi var, ışqalı problemi var, da doğrudan da var idi və bu problem həll olunmayınca sosial ıqtisadi məsələrə diqqət yetirmək çətin olur, qazancın böyük bir isəsi ordu quruculuğuna gedir və s. və s. məsələrə önə çəkirdir. 20. ildə Azərbaycan ordusu qıxtört günlük zəfər qazandı, qıxtört günə zəfər qazandı. Böyük ölçüdə ərazı bir dövdüyümüz fərpo oluldu. Səinti Ağburayında keçən ayda 19-20 ismdə də də bir dəfəliyip o məsələliyə nöqdə qoyuldu. Şükür ki, doğrudan da fantastik təsəvürlərdə olan bir həl yoluna getdikdə biz. Açıqın, deyək, rövvət məndən gürbəlsiz bu sahələrdə, xan kəndinə bugün, bir səti sovvətlər vaxtı belə bugünkü kimi nəzalət etmək. Xan kəndin də sovvətlər zamanı, aftanom vilayət olduğu zamanı, mən bohumlarım, vəalidəlilərim de oldular orada 70-ci illərdə. Məsələ, mənim vəalidəlimin əntört dediyi, məsələ, İndiyanə qədər yadımdaydı uşaq vaktə işitmişdim. Dəmişdik ki, xan kəndin onlar toya getmişdilər, sovvətlər daşa basırdılar da. Dəmişdik ki, azərbaycanca yazı yok. Yazı yok. Azərbaycanca yazı belə yoxuydu. Yəni, xan kəndi o vaxtı Stepanakert adlanan o şəhər, adlandırdıqları şəhər demək olar ki, azərbaycanın farmal nəzalətində. İndi, fantastik bir senarilə oradan da azərbaycanın tamamilən nəzalətindədir. İndi, hüquq muhafız orqanları, əskərimiz, polisimiz, dövlət qurumları orada var. Azərbaycanda bittiysə bu məsələni nöqtəliyib artıq sosial iqtisadi problemlərə, qələbənin dividendlərinin, dadının qalq tərəfindən bir solunmasına başlamak lazımdır. İndi, da burada da bir problem çıxır ortalığı. Azərbaycanda sosial iqtisadi problemlərin həlli iqtisadiyaqda deyiləm. Yəni, o yol çiçəni. Azərbaycanda sosial iqtisadi məsələrin həlli idarəkmənin dəyişdirilməsindən keçir. Dəkəsi dəyişməldi, yanaşma dəyişməldi, qanunlar dəyişməldi. Bunlardan sonra sosial iqtisadi sadədə atlanabdınlar ciddi effekt vərə bilər. Bu bir teiziz. Yəni, hansı ki, bu məsələyə heç vaxt normal cevab vermir, diskusiadən qarçır, debata para bilmir, yəni ki, bu məsələrdə ucuzacaqlarını öncədən bilirlər. İkinci bir məsəl ondan ibarətdir ki, bizə çox böyük vəsaid lazımdır. Məsələn, ölkəp prizidendil haməliyə bu ilin yaz aylarında Almanya getmişdir bilirsiniz. Orada çox marağlı bir görüş olmuşdik iş adamları. İnan, orda o rəqəmlər açıqlanmışdı. Ondan sonra heç o rəqəmlər demək olar ki, səsləndirilmir. Hama deyilmişdik ki, təxəqirib ən 30-35 milyard doldara yaxın, yaxın 6-7 ildi Azərbaycan'a pul lazımdır ki, işhaldan azal olmuş bölgələrdə quruzulu işləri görürsün. Və Azərbaycan bücəsinə baxanda da görür ki, doğrudan da böyük bir vəsaidə ihtiyac yaranıqda. Indiyanə qədər 11 milyard manad xərcləni və gələlin büccəsində 3-10-8 milyard nəzərdə tutulu. Yəni, bunları toplamda 15 milyard eləyir. Bu 24-ci ildi daxılı olmaqla. İndi təsəbirləliyin ki, 30-ci ilə qədər isə, əlavət həqirib ən bir 60 milyard pul lazımdır. Yəni, Azərbaycan hökumətə anlamalıdır ki, bu məsələri tək bücə hesabına, indiki primitif iqtisadim model hesabına həlləriyə bilməyəcək. Mümkün deyir. Nə lazımdır? Qaricin vestisalar lazımdır. Daqilin vestisalar lazımdır. Biznesin azad və qəbətli şəkildə iştirak etməsi lazımdır o bölgələrdə. Biznes orada iqtisadi fırsətlər yaratmalıdır. Amma çox təsid ki, Azərbaycan hökumətinin bugün tətbi qələdiyin model, dövlət iqtisadim modelinin büccədən maliyələşən formasıdır. Məsələrdən azad olmuş bölgələrdə quruculub işləri gedir miq, bəri gedir, eki bunu inkar etmiq. Yol infrastrukturu yenilənir, elektrik enerjisi, su fətləri, təbiq, gaz fətləri çəkilir, yollar infrastruktur qurulur. Lapyaqşı bu olmalıdır. Zətən infrastruktur lahiyyələri olmadan, infrastruktur afyapsı olmadan orada biznes aparmak, əhalil oraya köçülmək də mümkündir. Təhlükəsi deyilə bağlı tədbirlər görülür mü? Görülür. Səhərlər möhkemləmdirdir. Lapyaqşı. Amma dövlət bürcəsi hesabına orada insanların yaşaması da təmin olunması planı var sanki. Məsələn, mən tanış oldum yaxımdan. Fizolinin yenidən qurma planı ilə, yəgin ki, siz də gördünüz o xəbərləri. Təqri və yüz mündən biraz çox insanın fizolide yaşayacağını söylülürdər. Və hətta mən, mən düşüncəm də bu böyük rəqəm deyil. Yəni daha böyük. Çünki sıfırdan şəhər qurulursa daha ciddi rəqəmlər olabilərdir. Rəqəmi də boysaq bidkənara. Programa bakırsan ki, bütün iş yerləri dövlətdən aslı olacaq. Məsəl, məllimlər, həkimlər, polis, yanacaq, yanhın söndürənlər, dövlət idareləri, hökumət idarelər yaxşı bunlar heç nə istəyisi al etmir? Bunlar dövlət bürcəsindən maaş alacaq yaxşı dövlət bürcəsində iğn hesabına dolayacaq. Azərbaycan da neft asılatağız alır. Qazdan gələn gəlirlər, neft gəlirlərini əvəz eləyə bilmir. Gəldiyicədə hasılatağız alacaq. Və tutalım da ki, 1 ilə 2 ilə 3 ilə neftin qeyməti laqq yenədən düştü. 40 dolara düştü, 30 dolara düştü, 50 dolara düştü. O zaman nə olacaq? Azərbaycan o zaman ixaldan azal olmuş torpaqları nəyin hesabına bərpə eləyəcək? Orada iqtisadi fırsətlərin necə yaratacaq? Bu sualların cavabı, hökumət bir-mir və yaxud da düşünmək istəmir. Sanki konfort zonadan çıxmaq istəmir. Və dövlət bürcəsi hesabına həmin bölgələrin bərpə olunması və iqtisadi fırsətləri yaratması indiki sistemdə mümkün deyil. Hətta mən bunu iddialı şəkildə deyirəm. Bir neçə dəfə dövlət məmur varının, bəzi hökumət deputatlarının iştirakı ilə toplantıvarda da olmuşan sağ olsunlar. Dəvvət eləyiblər, mən döz fikirlərimi necə size açıq deyirəm? Sə onlara da açıq demişəm. Demişəm ki, biz oturun papağınız qoyun qabağımıza fikirləşin. Bu, 30 ildə işhal altında olmayan rayonlarımız niyə inkişaq eləmədir? Niyə kürdəmir, ucar, yevla, nə bilim, şəki, zəqətala, aslara, şabran bular, niyə inkişaq eləmədir? Bak, bu sualın cağlını tapsanız, eyni sistemlə işhaldan azad olmuş torpaqlara yanaşmayacaqsız. Və har da zəmanət var ki, həmin insanlara oraya köçəndən sonra, gündi, patriyyətik hisslər var, dədə baba torpaqı həsrəti var, insanların böyük əksəriyyəti də köçmə istəyir. Mən, bəz rəşayelərə də inanmıyorum, keçikim köçmə istəmirələ deyik. Hama insanlar köçmək köçtü alım köşdü. Orada iş olmayandan sonra, gücü olmayandan sonra, iqtisadi füsətləri olmayandan sonra, kimdə zəmanət var ki, bakçaya geri qaydım ya? Matək bə, yeri gəlmiş ya, Allah çana köçənlərin məyənsizəsi geri qaydım, deyəxərlə. Bəl, tamamilə doğrudur, bununla bağlı çox təsür ki, ciddi müzakirələr yoxdur cəmiyyətdə. Bə, onları da gınamaq mümkün deyil də, sən iqtisadi füsət yaratmayandan sonra, neyini mərdik? Yə nə dirəm, patriyyətik hisslərlə və tənpərvəli isi ilə bir ay qalar. İkincayda patriyyətik hissləri, hisslərlə gidə alanlar, o buraqlı desək. Üçüncəyi neyini yəcək? Üçüncəyi orada iş gücü olmayandan sonra, bakçaya geri dönecək. Üçün bacının yaşanılmaz hala gəlməsinin əsas səbəbi qaçqın və məcburi köçgünlər deyil. Bir çox insanlar onların üzərini atmaq istəyirlər məsələn elə deyil. Bu səf idarətmənin və regionlarda iqtisadi füsətlərin olmamasının nəticəsidir ki, bakki yaşanılmaz hala gəldir. Ahalinin yarısı bakkiya köşdir. Onlarda da, köçənlərdə də günahı yoxdur. Neyinəsin? İş yerləri, iş füsətləri az çox bacıda var, normal infrastruktur az çox bacıda var. Mədəni infrastruktur da bakıda var. Həmin onu də fələrlə qeydələmişəm. Siz də yaygın ki, razılaşarsınız ki, Azərbaycanın rayonlarında bir tək iş problemi ilə həlliylə də məsələ düzəlmir. Bu gənci insandır tutalım, hansısa bir rayon. Oğuzdadır, nə bilim, şəkidədir, yə başqa yer, dədir. Bu gənci insanı tutalım işi də var. Tutalım 500-600-700 mark maaş də alır. Yaxşı bu iştən sonra neyinə məşqul olsun? Övvallardır doğum günlərinə gətirib başıda rəstələ ediyoruz. Yəni, nə qədər gədir çay kana da dəmini oynayalım? Nə qədər? Bir gün, iki gün, beş gün. Orada sosial infrastruktur yoxdur. Da opera yox, valet yox, tiyatr yox, caz yox, musiki yox, eğləncə yox, insanları cəlb edəcən sosial infrastruktur yox, kitab kana var yox, çınar tiyatrlar yox. Bütün bunlar gəncələri hara idəliyir. Hansı dini quruplaşmaların təhsil altına düşür. Gənc isər istəməz. Boş pasiyalar adamdır da gəncələr öz enerjisini çarmağı yer axtarı. Bu yer olmayanda ya dini, bu müxtəlif dini cəriyanların təhsil altına düşür ki, bu da dövlət adına təhlükədir. Dövlət üçün təhlükədir. Yadakı vaxtçıya kökür. Başqa variyant qayım, qalmurolda. Gəlir vaxtçıda hiç olmasa, gedir, bulvarda gəzir, kinoya gedir, tiyatra gedir, nəsə iştapır, nəsə işdir. Yəni, bax, bu sosial infrastruktur məsələsinin dəfələrlə biz qaldırmışıq, hələ də bununla bağlı hökumət tərəftən bir açıklama yoptur ki, bax, işhaldan azad olmuş rayonlarda bu məsələni cəhəldir. Yəni, bu birisiz muharbədəki qələbə hamımız üçün doğrudan da baş tacıdır. Bizim şəhidlərimizi Allah və həmətələsin, qazlərimizi Allah can sağlı versin. Fantastik nəticələr əldə olunmuşdur. Amma bu muharbənin artıq üç yildən, dördildən, heç olmasa dördür, beş yildən sonra bunun qazancını dividendlərlə hale hissələməldi. Mən heç müqais etmək istəmirəm və əsrəri rejimində düşmən sahib və bəyəm mədəyəm dəfələrlə bildirilmiş adam, amma bir örnəy olaraq deyil ki, Stalinliyi ilə 46., 47. ildə muharbədən sonra insanlara məyən gücəşlər verməyə başlar. Hər ilin Mart ayında bu literaturda var, sənədlərdə var, hər ilin Mart ayında qiymət indirimlər olurdu. Bütün ərzax məhsullarımızdır, ayrıca. Hər 47. ildən sonra evlər tikilməyə başladı və pulsuz evlər camata paylam. Onda o xurşofqa adlanan evlər var ki, bizim hambuzonu elə tanirim. Həsində o Stalinliyi vaxtında tikilməyə başlardır. Yəni, sovetxalqına qələbə çaldı deyə hökümətlər başladı bunu dividendini ödəmək. Ki, sən qalib sən, sən qalib gəlmirsən, bu da sənin haqqın. Yaxşı, Azərbaycan nə görür? Azərbaycan ahalisi nə görür? Giymətlər günü günlən artır, inflatsa artır, sosial problemlər artır və bu günə qədər dilə gətirilən problemlərin həllində ciddi rəllə iş yox. Ciddi rəllə iş yox. Bir tərəfdən də quruz əlhədlər bağlı, o da bir əlavə, həm iqtisadi, həm psoloji, gərginlini yaradı və bir tərəfdən də bu günə qədər qalqına rahat eləyən məsələr qalır, kənarda biri çıxır deyir, metronun qiyməti qaqmalı, biri çıxır deyir, pensiyyə yaşı qaqmalı, biri çıxır deyir, parkin qiymətlər artırılmalı, cəlimələr artırılmalı, hə, hə, hər şeyi artırılmalı, niyə? Bak, bu insanların ne günahı var ki, bu qədər yüklənməlidir, bizdə cəlimələr də başqa məsələlər də dolayı vergiləndirilməs sistemidir. Dünyanın hər yerində belə yanaşmalar var, bizdə amma daha çoxdur. Bizdə cəlimələr yoluyla başqa ödənişlər vasitəsi ilə, hətta bizim asan xidmətdə vətəndaşlıqımızı təsdi qeliyən sənədləri belə pulnağılır. Bunlar da vergi, də nəfər ki var? Bu da verginin bir növüdür. Və nəticə itibari ilə Azərbaycan əhalisi vergilərlə, cərimələrlə yüklənir. Qazançlar da məlumdur. Də ölkədən mediyan maaş, bu orta ilıq maaş deyil. Azərbaycan hökuməti sevmir bu statistikana heç vaxtda bunu açıklamır. Ama dünyada çox vacib statistikada. Mediyan maaş o demək ki, çalışanların orta qətti hardan keçir, maaşlarının orta qətti hardan keçir. Azərbaycan da bu 405 manaktan keçir. Yəni, 1 milyon 700.000 muzla çalışan ahali var ölkədə. Yəni, əmək müqabiləsi ilə çalışan var. Onların orta maaş qətti 405 manak sərhətdindədir. Yəni, bu çox birabırçı rəqəmdir. Həddindən artıq birabırçı rəqəmdir. Yəni, bütün mulların həlini isə bayaq sözümün əmvəlində də deyim kimi. Artıq iqtisadi məsələlərdə deyil. Həddə deyil, həddə mən yarı zarafat həmşələr çıxışlarımda deyiləm ki, 5 nəfəl nobel mükafatı lauryatı iqtisakçını qətir Azərbaycana. Dənən ki, bu işi gör. İqtisiyasi sistem, hüquqi sistem dəyişmədikcə onlar eç bir iş görə bilmiyədir. Ve onların gördükləri işin eç bir nəticəsi olmayacaq. Ona görə də Azərbaycanda artıq sistem islahatlarının zamanı yetişir. Yəni, kaya studsədə erşiliklərinin yeni idarətmə formasının, yeni idarətmə fəlsəfəsinin oturuşması lazımdır ki, bundan sonra sosial iqtisadi məsələrin həlinində ciddi il əlləyəkə nailə olmaq mümkün olsun. Təşəkkürəyirəm, Nati Qubayq. Bu məsələləri bir də detallis deyərim sizdən soruşam. Kürdosa Bulla Yavadlı izləyicimiz çox güzəl bir sual verir. Qarabağ azaldır az qalır, ədiyəylə bə azad oldu. Bəs biz ne zaman azad olacaq, məhkəmələr ne zaman haqqın yanında olacaq. Bugün biz növbət edəfə məhkəmənin bir qərarını gördük. Bilirsiniz, sizin əmkârınız. İksatçı expert, alim, profisor, adi hirsəyədir Qubadi Badaoğlu'nu girmikkiniz məhkəməsində şahid oldu. Bizim kanalda da canlı yayımlandı. Yəni, ortada hüquq yoxdur, ortada qağın yoxdur, ortada bir siyasi irada var. Bu özü də sizin yanaşmanızla tam razıyəm ki, ətta təkçə səvetlər birliyi yox. Mühdəli bölkələrinin sabaşlarından sonra amnistiyalar elan edilib, sonra ucuzlaşmalar olub, xalqa ev veriblər. Həb bizdə tam əksin olub. Sənki Azərbaycan bu 44 günü sabaşdan sonra və o sabaşın davamı olan antreror əməliyyatından sonra xalqın üzərində biraz da, sanki hədəfi şəkildə gedilir. Və haşimiyyətin bunda əsas hədəfi nədir? Biraz da bu buru-sərədlərin açımamasından bağlı da fərqli fikirlər var. Bir iki sahtcılar üçün bu səbəblər çox önəmlidir. Çünki onun iki sahti analizı var. Buyurun, eşidəş sınatı Hiddi beyin. Hələ, vəlməndə Qubat beyin teclik-i azadlıqda görmək ümudünü bir daha dilə gətirmək istəyirəm. Oradan da günahsuz və yaxuddan günahsuz subut olunmayan dişəxsin. Bu qədər İsrava həbslə saklanılması, heç bir iştimai təhlükəsi olmayan. Məsələn, laq tutalım ki, nəsə araştırılarda onu F-həpsində saklayıb araştırabilməzdir, hələ. Qubat beyin nə iştimai təhlükəsi var? Ümumiyyətlə Azərbaycandan ulaqmaq lazımdır ki, hökumət və übuh mavzör qanları anlamadılar ki, həbs ən son qəhti imkan təhlükədir. Yəni, iştimai təhlükət törədə biləcək şəxslərin həps olunması ən son dədir. Yə məsələn, Amerikada geniş yaylıbda məhkəmə evində oturur, məhkəmədən məhkəmiə gəlir. Ta ki, gələr eğlan olunana qədər. Bunun, Amerika özündən keşfələm gittə, fikirləşib ki, o insanı məhkəmiə gələr bəkə günahsızlığı subut olunacaqda. Bunu mən nəyəmə saklayayım türmədə, buna xərçliyim və s. Yəni, gəlmişkən, Azərbaycanda bir məhkusun saklanma xərci 19 manad 20 gəpiydi. Bunun aya buranda 600 manatə yaxın eləyir. Bizdə minimumləmək haqqından daha çoxdur məhkuslara. Yəni, və çoxlardır. Yəni, bu müəntiki var bunun ki, insanın günahı subut olunacaqsa, məhkəmədə subut olunacaqsa, elə o evində otursun, iştimai bu adam öldürmüyü, terorist deyil, insanın həyatına təhlükətörədə bilməz, alim adamdır da, bunun evində oturun, məhkəmədən məhkəmiəyə gəlip getməsində nə problem olabilək? Sağlamlıq ilə də bağlı problemlər olduğu bir halda. Ona görə də mən bunu onunla heç-çür almamak istəmirəm, olunamuramda və qubad bəyin tezliklə azarlıqlıqda olmasın. Al-Muqtumanlı hası ulamasına münasbət dizinəcədə qısa olsa fikirizi eyişdir. Al-Muqtuman keksiyədən günüç doğuran bir hası ulaması vardı. O bir nəcə tejiz səsləndirdi, orda hansını siz nəzərdə sürdünüz? Yəni, Azərbaycanda siyasi məhkus yoxdur. Onlar etlikləri cünayətlərə görə, həbisə olunlar aldı ki, bu artıq onların cünayətkar olmasına bir e-hamdır. Təksirsizdir, rüzum siyasınız yerindən çarpaz bir xət çəkməydim. Al-Muqtuman, həç olmasa təsəkdir ki, məhkəmədən sonra onların günahı olub olmaması məhkəmədə bilinəcə. Bu necəmizə aqla vatan saymaq olardı da, məhələ bilim bugünkü açıklamaların deyəcək. Siz bugündə parlamentdə bərz açıklamalar olub. Bu sahəylə bağlı yox sosial məsələrlə açıklamalar olub ki, dövlət falan xərcləri artırsın, falan məsələlərdə dövlət daha çox aktivistirək eləsin, birəz papulist çıxışlar da olub elə bilim onun əzərdə. Tursuz orda da maraqlı cəhət nədən ibarətdir ki, ambutmanın, ambutmanı yox bunu daha çox iqtisadi sosial, məsələ sosial, əmək və sosial müdafiə nazirliyi də məlidə, əgər söhbət insanların sosial vəziyyətindən gedirsə, burada da bir maraqlı bir tezad yaranır ən azından. Yəni, bir peşirlərin ziddiyəti yaranır arda? Əlbətdir, əlbətdir. Sizin dediniz məsələləri global baxsa, yani sosial iqtisadi məsələlər, qulu səhərlər, hamsi bir dəqvaya hökumət nə etmək istəyir? Həkuməti məntiklə başa tüşmək çətindir. Çünki özlərinin öz dünyası öz məntiki var və hər şeydə doğuru etdiklərini düşünürlər, ən böyük problemdə budur. Hər şey doğuru etdiklərini düşünürlər. Bak, insan nə vaxt doğuru qərarlar verməyə başlayır, məsələtli qərarlaralı və yaxud da öz qərarlarının doğuru olub olmamasını ən azı daqili tərəzizində tartmağa başlayır, çəkməyə başlayır ki, səkə doğrudan da səfələyirəm, bir dosttan, mütəqəssisdən kimlərsə soruşum. Həkumətinin davranışı belə deyil. Mən neydirəm, düz edirəm davranışı. Bu budur problem. Nə də anışasam bundan sonra? Nə vizairiyyəsən bundan sonra? Çünki Azərbaycanda elə problemlər var ki, dədiyim ki, bu artık sistemin özünün oyun qaydalarından qaynaqlarlar. Quru səhərlərlə də bağlı, Dünəndən bəri dinləmələrdə müxtəlif fikirlər səsləndirildi. Mərkəzi bankın rəhvvəri dədi ki, viz ölçmələrə bağlı, diyəsən quru səhərlədlərin bağlı olması azabacana xeyr verir. Gömrüyün sədri deyir ki, yox, xeyr vermiyib, əksinə viz qiymətləndirmə bağlı gömrüyü ilə bağlı. Gömrüyün daqili olmalarına heç bir təsir olmuyor. Bunun bu müzakirənin özü belə aqsurtu e-rifədləri. Yəni, dövlət məmurları konstituson hüqubun pozuntusundan danışma altansa, dövlət, sərbəs şəkildə səyahət etmə özgürlüyü bizim konstituson haqqımızdır. Yəni, təsəbir elin ki, məmurlar yarışa giriblər ki bir-biri ilə. Bu, konstituson haqq pozulanda bu yaqşıdır, xeyrlidir, yoxsa xeyrlidir. Hə bu pozuntudur da mənim sərbəs səyahət etmə özgürlüyün pozulub. Bunun dövlət bərpə elə məlidə. Bundan sonra, bunun iqtisadi fəsatlarını, iqtisadi məsələrini güzakir etmək olar. Təməl prins önəmlidir. Yəni, hamımızda bilirlik ki, bunu COVID-lə bağlıdır, nə virusla bağlıdır, nə başqa bir məsələrlərdə bağlıdır. Daha çox təhriqəsizliklə bağlı olduğu e-hamları var idi. Hiç bununla bağlı açıklama da verilməmişdir normal. Ama ən azından söyləntilər polis bilgələri bundan ibarət idi ki, daha çox təhriqəsliyə məsələrlə bağlıdır. Lə, əgər belədir sə, iranla bağışırdılar, bağırışdılar. Yolda çəkilir, kölpüd etkilir, münasibətlərdə normallaşır. Ermenistanla, yəni, Dağlıq Qaraba məsələsi itəsə, o da hərli olundu. Şükür, o məsələdə bitti. Ermenistanla sərhətdə Azarbaçan qoşunları var. Azarbaçan hər arasında də terörçular yoxdur. Bu məsələdə bitti. Yəni, indi nə problem qalıb ki, Azarbaçan öz təhriqəsliyi konsepsiyasını quru sərhədlər üzərləyi şəyiləsin. Aqı bu doğru deyil. Azarbaçan zəif dövləttir mi ki, öz təhriqəsliyi inancıq sərhətini bağlamakla təmin edə bilsin? Nəcə olur ki, Gürdistanın sərhətdə açıq, Ermenistanın sərhətdə açıq, quru sərhətdələr açıq? Onlar öz təhriqəsliyini təmin edə bilir. Amma biz quru sərhətli bağlamakla mı öz təhriqəsliyimizi təmin edir? Yəni, burada ciddi problem var. Sövbət ondan gedir ki, iqtisadi məsələləri gəldikdə həm turizmdə, həm sərhədiyanın ticarətdə üçüldən çox sərhətlərin qapalıqı alması ağır yük yaradı baza-baza iqtisadiya. Mən zaman-zaman eşidirəm dillər ki, dağqılı turizm inkişaf edibdə, güya bula sərhətləri bağlayıblar, dağqılı turizmdə inkişaf var. Gətsinlər baxsınlar, rəsmir əqənlərə. Azərbaycanda otellərin rəsmi dolluq oranı çox aşaqdır. Ən yüksək naftalarında 38 faiz. Amma hama deyir ki, otellər ağzına qədər doludur. Əgər doludur. Əsas. Əgər tutalım doludursa, deməlik qeyri qamlı qavlularda qeyri rəsmi qavlur. Rəsmiyyətə düşmür. Vəriqilərə baxırsan, turizm ağabeyiqlərindən gələn vəriqilər artmıyor. Bu illə rəzmi. Dəxil dövlət bücəsində bunu nəxeyr oldu ki? Bundan başqa, dağqat-siavam turizm ağabeyiqləri var. Bugün hələ də şaxtaq bışqrörtü kompleksi her il 12 milyon manad dövlət bücəsindən dağqat-siavam. Həriyil. Yaxşı, bunun nəxeyr oldu quru-sərədlərin baxıl olmasının turizmə? Harda da bu xeyri. Nəcə görünür bu xeyri? Vəriqilər artmıyor. Və bilgi artmıyor, iş yerləri artmıyor. Yeri gəlmişkən, turizm sahəsində son üç yılda, dördirlə düzlə bunda pandemi yanda rol oldu. İş yerləri hət, başqa sahələrin ismədən ən çox azalan iş yerləri. ən çox orada azalan. Yaxşı, bu quru-sərədlərin baxılması kimi xeyri olmuş? Həşi qaldı, səhələrin ən ticareti. Yə bu insanlar öz kefinlən, yetmirlə lakı iranlan, ərzaq almaqa, gürcüslandan, panteris almaqa, dərman almaqa, rüsyadan, ətməksullar almaqa. Öz kefinlə kimi xeyri əlimdə sətqa daxşısın da, zəmbillərlə daxşısın, yağdaxşısın, əzziyyət çəksin. Demələ, qeymət fərqi o qədər böyükdür ki. O qədər yüksəkdir ki. İnsanlar o əzziyyətə qaqlanırdılar. Gədirdilər, rüsyadan iranla, gürcüslandan, azərbaycanda çox paha olan gündərin tərabat mallarını alıb gətirirlər. Bu səhələrlər bağlayana qədər, mən automobiliyə çox testiz gedirəm, gürcüslana gedirdim. İndi təyare ilə getməm məcbuliyyətində. O zaman, mən həmişə bunu ürəyə arısıyla izləyirdim ki, Şimav rayonlarımızında qazakh bölgəsinin cəmatı, gürcüslandan panteris gətirirlər. Paçka paçka, çoxlu çoxlu, çoxlu sayda. Və hər maşına yaxınlaşırlar, xaş elirlər ki, bir dənə, iki dənə qoyak maşına getirdin də, qoymullar, iki dənə dən artıq, bir dənə dən artıq qoymur bizim gömrük getirməyəm. Mən de, gömrük işçilərdə tanıyırdılar, dəyindir, kərdəfə keçəndə soruşullar, nə bilmir, oların da ən sevimlir sualı oldu ki, doğullar bahalaşırdıq, yoxsa yox. Yəqin, hamsının doğulları var, onu görə maraqla. Yəvallah əsir. Nən çox sevimlir suallara oydu. Amma tanıyırlar çöpət eləyirik, mən deyirəm ki, bax yaxşı, niyə qoy mursuz ki də, bir iki dənə, üç dənə keçirsin də? Hə, deyirək, aparıq satıraq və Allah satsın daha qərdər. Bak, satsın. Tutalım aparır, satır. Bunun dövlətə nəzi yanı var? Bak, o cəmaat özünü dolandırırdı. Hə, insan dövlətin borcunu hədir, vətəndaşını dolandırmaq. Dolandıra bilmirsən sə, işəraitələ yaradırsan ki, insan özünü dolandır. Bir su istifadə hallarına yol verirlər, aparırlar, iki dənə üç dən aparırlar, satırlar. Hə, hər taçqa pampersən, qutu pampersən, tutalım iki manad qazanacak da. Üç dən aparacaq altı manad qazanacak da. Yətki manad qazansın da. Millər tanısı seviye çatırınız, iki o beş manad, altı manad, gəlirədə. Tutalım bunu bilirsiniz ki, bunu satmaqa parır, laf yaxşı. Qoy satsın da, bu bir siz nəyə bənziyir? Gömrüş komutasının keçmiş rəhbərliyində təmsil onlardan biri, Qoy əndi bir dəfə bize cevab verirmişdə, yeri gəlmişkən elə biz dediyimizdə elədilər, biz elektrik aftamilərlə, hibrit aftamilərlərlə, on yildən çoxdur ki, güzəş dolmasının vacibliyini ər çıxşımızda vuruluydu. Yeri gəlmişkən Qubad bə elə bucum, ayrıca bir verilişimizdə var idi bununla bağlı, sövpətimizdə var idi. Aqırda onsuz elədilər bizdə, Qoy əndi, bize cevab verirlər. Yüksər ürütbəli, Qömrük məmuru deyir ki, biz ona eləsək Gömrük rüsumlarına şahıs alsak, hibritə elektrik aftamilərlə bu su istifadə hallarına səbəb olacaklığı mı gedip, hibrit və elektrik aftamilərlə? Adam anlamır ki, elə bu su istifadə üçün elədir, də bu? Bunun üçün eləkisəm ki, insanlar gətsin, hibrit gətirsin, elektrik aftamilərlə gətsin, ölkə an hafta parki yenilənsin. Amaində elektrik aftamilərlərlə də Gömrük xərci yoxdur, elə deyir mi? Yoxdur, amma son üçün gür istəyəsəl olunanlara əkdir, də o? Yenilərə dolu. Yenilərə 21-22-23-lər əkdir, gələrin 21-lər elədə aidə olmayacaq. Yaxşı bunun məntiqindədir ki, elektrik aftamilərlə eyni prinsiplənişdir, 10 ilin elektrik aftamilərlə eyni prinsiplənişdir, hatıqdan işləkdir, ekologiyas, sıfır ziyanla işləkdir, prins peynidir. Ha, konfortu fərql edirisi, 10 model elektrik aftamilər daha konfortudur. Onda nəfniə üç il eləyi sənkəlidir ki, omu zamanı yetdir elə, daha ucuz elektrik aftamilərlə azərbaycanlılar alıb qətirəmesinlərdə. Biz bakkını görürük, rüfəl bəyi elə bilirik ki, bakkıda azərbaycanda hamı, Porsche Cayenne sürür hamı, belə də chip sürür elə deyir. Azərbaycanda aftaparkın altmış faizi 20 ildən kövün aftamilər. Doğru, doğru. Yəni, bu bir abrıçir əgəndi, bu təhürkəslik problemidir, bu yol qətə baksana, Sözün güvəti, bugün Çin, dünyanın mənim belə deyik məlumatın, informasiyan budur ki, bəybisinin belə bir məlumatını xodum ki, təkçə Avrupa nın ötən il, elektrik aftamilərin 8 faizid Çinlə qəliddir və Avrupa virliyi Çinlə məkməyə vermək istir ki, uzuz aftamilər verir və keyfiyyətlidir. Yəni, göründən budur ki, bugün bakkıda 10 ilin 5 ilin aftamilərin qeymətlə, mən biraz maraqlandım o elektrik aftamilərlərin elektrik aftamilərlə gətirib, bu ekologiyanda təmzəmək olar. Gidip köyünə maşunlar gətirməyə vəzdə. Yəni, gəlcə edən insan mehvərdir, insana dəyər verən bir sistem aura yaratma siriyse, buna bir imkan yaratmalıyım, üzere istirən bunu deməyə borç verir. Gördüzdür haklısız, və yeri gəlmişkən, bakıdan kənara çıxanda və çox lazım deyir, 100 kilometri kənara çıxanda aftaparkın nəcə dəyiştiğini də görür. Rayonlarda sovet maşınlardır, lagalar, qarqaz 24, nə bilim o köyünə sovet maşınları, bu da onu göstərir. Regiyonlarımız nə qədər kasıptır. Regiyona harisi nə qədər öz dolanışlı ilə bağlıq problemlər yaşadığının visual görüntüsüdür. Və bu da təhlükəsli problemi də, bilirsiniz, sovet maşınlarında təhlükəsli yaslıqı belə yok. Yəni, olmayıb da, yəni onların beynində belə bir model olmayıb. İndi təsəvür edin ki, ölkələr çox böyük sayda təhlükəli maşınlar var. Bir qrup gəncilər müracətələdi, mənə də marağlı gəldi. Onlarla bir qə tam belə ictimai əsaslarla valantör kimi bir araşdırma parmağa çalışdıq ki, ölkədə qəzaların sayı və onların səbəbləri ilə bağlı. Çox dəxşətli rəqəmlər gördüyü o zaman, 2018-ci illə. Önümlə nəticələnən qəzaların böyük əksəriyəti sovet axtalabirləri. Rus axtalabirləri. Böyük əksəriyə. Bu nə göstərir, onların təhlükəli olduğunu, onların insan həyatı üçün təhlükəli olduğunu? Bələdir isə, ucuz elektrik aftamabirlərinin, ucuz hybrid aftamabirlərinin ölkəyə gətirilməsi üçün, niyə məhd dudiyyətlər qoyuşsuz ki? Niyə üçürməhd dudiyyət qoyuşsuz ki? Hybrid aftamabirli eyni prinsip nə işləyidə, qoy olsun, bu 7-8 ilin nə çolmaz aftamabili son. 8 ilin hybrid aftamabili, və s. Çinlən və daha doğrusu kariyədən və yaxud amirikadan 5.000 dolar alma ola. Əgər bunun gömrüyü rüsumu olmayacaksa yol xərci də gərsən 6.500-7.000 dolara gələp satacaq baxçıya. Camahta gədim elektrik aftamabili alacaqda laa da almaktansa. Bu laa dədən ucuz başa gələcək. Bəl problem budur. Yəni, bu məsələləri, Azabacan hökuməti, tənzimləmə istəsək eliyət. Məsələn indi metro ilə bağlıda, son zamanlar geniş yayıldı, metroda qəniş aqqın artılması, təşəbbüsü kimi dəyərləndirmə ola. Yirlər maya dəhiri 68 qəpi. Valla, dünyada iqtisadi nəzəriyədə belə hesaqlama yox. Hardan alıqları o giymək. Bax hardan alıqları da maya dəhiri nəcə hesaqlanır ədəbiyaqda, literaturda iqtisadiyyət elimində xərç, gəlir. Bunları bir-birinən çıxırsan yeri də qalanın o maya dəhiri hesaqlamada istifadə oldu yusanda. Buna nə adı var? Bunlar stansiyaların təkinsinimi salıvlar oran, vaghon alınmı salıvlar oran, başqa nələri salıvlar, xəcərinin yeşhirdirlər. Bu bir. İkinsi, məsafədən və zamandan ası olaraq gediş qiyməti prinsibi var dünyada. Ola bilməz ki, bir də yanacaq gədən çün də 68 qəpi yoxsun. 10 də yanacaq gədən çün də 68 qəpi yoxsun. Bu mümkün deyir. Həgər bunu ortalama hesaqlayırlarsa, bu da doğru deyir. Elimi deyir belə yanaşma. Dünyanın hər yəndə siz de olmasınız? Dünyanın bir çox ölkələrində, gəzəndə də nəndi keçən həftə Avropa daydım. Həvalimanından düşən kimi, mən üç sahtıq bilət aldım. Üç sahtıq orada zamana bağlıdır. Məsafıya bağlıdır bilətlərin qiyməti. Bizdə bir gediş haqqını nəyə görəsə önə çəkilə? Üç sahtıq bilət aldım, bildim ki, aftamıza minəcəm, ondan sonra metroya minəcəm otelimə qədər gədəcəm. Və salam, o bilətləm mən üç saht qəzdim. Sonra üç günlük bilət aldım. Bildim ki, üç gün onsuzda bu şəhərdə yəm daha sərfəlidir. Gəttim üç günlük bilət aldım. Təqri mən 18 Avro eləyirdi. 17 Avro eləyirdi. Ama üç gün mən həm tramvaydan, həm metrodan, həm aftobuzdan müddətsiz qədər, yəni sınırsız tifadələmək bir Google qəzandım o bilətlərin. İndi bizdə niye bunu tətbiq eləmirlər? Bu da nə büyük problem var? Nə büyük belə bir techniki problem var ki, bunu tətbiq eləmək mümkün olmasın? Niyə bir günlük, beş günlük, nə bilim, bir aylıq, bir illik bilətlər olmasın? Niyə tələbələr üçün? Nəcə ki, biz Avropa da görür bunu? Tələbələr üçün ayrıca bilət tariflər olmasın? Bir aylıq, bir illik bilətlər olmasın? Təqələtçülər üçün ayrıca bilət tarif olmasın? Niyə? Bak, bunların namısı qeymət siyasətinin tərki bir səsidirdə. Nə olur bizdə? Köyünə rəhbərlikdə metropolitenin yenisi də il də bir də, iki də, də çıxırlar, deyirlər ki, maya dəri yüksəkdir, sonra da qeymətlər artırıllar və salam. Artıra bilərlər mi yenidən? Olacaq, mən hətta parametirlərə baxdım, gələrinin parametirlərini çox güman ki, gələrinin əvvəli artacaq. Bunun başqa yolu yox. Belkəd ki, artırsa nəqliyyət, digər nəqliyyət və artırlar da yenidən. Özlə qeymət artımını tarif şurasından çardı verirlər nəqliyyət rəhbidə və yüksək tehnologiyaları və nəqliyyət nazirliyinin sərəmcəmlə, o bir sərəmcəmlə nə artıra bilərlər. Yəni, burada hiç bir problemi yoxdur. Artıracaqlar, təqayet yaşı ilə bağlı. Bak, insməni də gün ərzində çoxlu suallar gələri də, bunla bağlı bunu bilərəkdən, qəsdən Azərbaycanda məmurlar, də hükməti yönəmli dəfdaqlar, bunu yaşa bağlılar bu problemi ki, artırılsın mı, azaldılsın mı təqayet yaşı? Əsa səndə onlar artırılmasının tərəxti ağrıdırlar. Bu problemin kökündə duran məsələ bu deyik. Bu problemin kökündə duran məsələ odur ki, bizdə təqayetlər çox aşağıdır. Birinci, o məsələ hərli olmalıdır. İlk növbədə. Təqayetlər yuxarı olmalıdır. Ondan sonra təqayet yaşı ilə bağlı məsələlələr həllini tapmalıdır. Niyə? Bunun əsaslandırmam da var buna. Siz də yergənəz ətrafınızda belə adamlar görmüsüz. Mən lat çox görür. Rəməttə irad da almışan bəzi tanışlarımdan ki, sən allah demək ki, təqayet yaşı aşağı salınsın. Azərbaycanda bəkə nadir unikal ölkədir ki, bütcə təşkilatlarında işləyən bir milyona yaxın insan var da bizdə. Onların böyük səriyyəti, təqayet yaşının azalmasına tərəftar deyirlə. Onlar artırılmasının tərəftarlar hətta. Niyə? Çünki maaşları təqayetlərdən yüksək. Maaş alır, 600 mana təqayetlər çıxamda vaca 320 mana. 600 maaş alanda də hələ bir çakı çıku da olur da dövlət şində ilə bilə. Nadibə dünyanın hər yerində təqayetlər çıxma mübarizə var. Bizdə əksinə, hökuməti cazə verirəsə bizdə insanlar çıxıb yaşın artırılması ilə bağlı meeting beliyyələrdə. Amma öz üyü buqlarını başa düşmirlər ki, onlar həyatlarını bütçələyirlərdə onlar əksinə tələbələmədirlər ki, mən təqayetlər çıxanda normal təqayet alın. Bak, bundan sonra yaşla bağlı daba farma olur. Bizdə problem təqayetlərim çox aşağı olmalı. İkinci böyük problemlədir, məsələ də bizdə təqayetlərin suqorta hissəsi də var. Hammız ödürük bunu. İştiyənlərin hamısı ödürük. Minimum təqayet artan kimi suqorta hissəsi automatik artırı, bunu qanına bağlıdır. İndi keçən el prezident, 240 manattan, 280 manata qaldırdı. Minimum təqayetləri. Bilək siz nə qədər oldu yığm hissəsi? 40.320 manan. 40.320 manan. Sen nə qədər iştəmələsən, nə qədər yüksəyə maşa alma alsan kömədəri məsələt yığasın? Bu doğru deyir, bu qanunda bu bağlandır tamamilə aradan götürülməyədir. Üçüncü bir məsələ nədir? Senin yılın fondundan olan məsələtə niyə çıxış imkanı olmaz? İnsandır, həyatdır da, bir də bakırsan ki, 62 yaşında, şimdi Azərbaycanda elə bir stresli vəziyyətdir ki, insanlar həyatdan köçür. Bak, onun da məsələn 30.000 pulu yığılı burada. Niye onun ailəsinin bir dəfəli yalma hüququ olmasın? Aqaba onun halal puludur da, işleyib qazanı borayırıb. Həmanətlə, eyni məntikdir o, məntik olaraq. O pulun verilməməsi, o pulun mənim səlməsi deyir. Əlbət deyəni, bunu da adın qoyurlar ki, biz onu ailə başcısının itirilməsinə görə, ailəsinin təqaik verədir. Yə, vermə o təqaikdir. İstemri. Hamının onsuz da indi online-ı da sizdə mən hamımız girip sosyal müdafə fondunda həsabımızı görür. Nə qədər vəsayet toqlandığını görür. Yığılı bir yirmi min, o yirmi beş min, otuz min, ver bunu qanını varisine, həyat yoldaşına, övladına, niye verilməsin ki bu? Bak, bu məntiksizlikdir. Yəni, üzr-i istirəm, təqaiklə bağlı, bir nəcə məsələ kökünlən həllini tapma olur ki, sonra yaş məsələsinə gələk. Bəli, mən də düşünürəm ki, maksimum 63, qanımlar üçün 60 yaş məqbul. Bundan yoxarsın, məqbul deyir. Əma Azərbaycan'da inandırım sizi dövlət-ökumət səktirində məllimələr olsun, başqa sahirlərdə çalışanlar olsun. Onlar istəminlərdə təqaərdə çıksınlar. Təqaərd o qədər aşağıdır, yəni. Çıxıb neyiniyəcə? Məmurdu, məhəni, əli çöreyə çatırdı orda belədiyə, Azərbaycan yallığında. Birinin işini düzəldir, mənat alır, obisin işini düzəldir, mənat alır. Zövbədə, qırda vəzqələrdən gedirdə, çox qırda vəzqələrdən, maaşıda yetdiyir sək yüz mağı. Çıxacaq təqaərdə alacaq üçüz altmış mağı, üçün səksən mağı. Bir istəmirəmdə, ona qələrdə əyağı ələksəsədə olsa işə getirmək istəmirəm. Mən o insanlara ürəyi mağrı irə, mən onları qınamak üçün dəmirəm bunu. Onlar məcburdular buna. Təbii ki, o da ayağını diriyə, test təqaərdə çıxar ki, getsin, normal təqaərdını alsın. Siz də görmüsünüz, mən də görmüşəm. Dünyanın bütün ölkələrinin havalimanlarında ən çox qəzən Avropa o turistlər təqaərtçilərdir. Ələlə tutullar, el arvaq, nə bilə, mailə, dostanış gəzməyə gedirlər. Çünki, təqaərdə çıxmaq qurunda vuruşullar, çanda da çox yüksək təqaərdı olmaq. Və ondan sonra da dünyanı qəsinlər. Bizim təqaərtçilər isə ailə təsdəyi olmasa, oğul uşaq təsdəyi olmasa ayaxta qalabilməzlər, dərmanda pul çaxtıra bilməzlər, yemeynə pul çaxtıra bilməzlər. Azərbaycanlı yeri gəlmişkə sonunda onda deyim ki, ən böyük ayıplardan biri odur ki, rəsmi rəqəmlərə görə Azərbaycan əhalisi, orta statistik Azərbaycanlı, qazancının əzarıdan çoxuna ərzala xərtliyir. Bu kəsibulıq göstəyir. Yarıdan çoxundan, ən bilən 146 manad istəyilər istəyilər. Orada bölünür ki, məsəl, Azərbaycan əhalisi ayda fulangələr pul kərtliyirdə, onun hansi istəsini, hansi istiqamətə ərzadə. 52 faizdən yuharsa ərzaqdır. 146 manadın böyük istəsəsə ərzaqdır. Əlbət ərzaqdır, məhən, siz də mən də, gəzancının böyük istəsini ərzala xərtliyir. Minimum əməyəqqı 345 manaddır. Baxram ki, bəzi adamlar sual verirəm. Minim əməyəqqının aşaqsında əməyəqqı verirlər onlara. Bu gün ölkədə orta ələd əməyəqqı görünəmiz ki, 400 manad tibarındadır. Baxməyək ki, rəsmi statistik rəqəmbilərə görür, gələn etmişlər. Riyallıq bundan ibarətli, bu 400 manadı alan, bunu anca himəyə çatdırabiləcəydə elə deyilir. Tamam ilə doğrudur, tamam ilə doğrudur. Bən sə bir örnək olaraq da deyim ki, birçok bəynaqak təşkilakların hesabaqlarında belə bir məsələ var. Əgər əhalik qazancının 20 faizinə qədərini ərzala xərtliyirse o kasıq, 20 faizdən yuqarsılı xərtliyirse, bu kasıq sarilir. Avrop ölkələri ortalaması 911 faizdir. Amerika da 18-20 faizdir. Amma bizdə 52 faizdir. Bu çox bir abridini siz bunun üzərində gəlin kamunal kelimətləri, bunun üzərində gəlin əzcaçılıq, məsələn, dərman, İlqar bəy yazır, maaşın bəlzən hamsını bir dəfi həkimə verir isəm, bu da dəşətdir. Tamam ilə haqladır. Şimdi bizdə qüya icbari tipbisi orta qərabilə olundur da, biz hamsızlar, qazancımızdan, maaşımızdan orta ödəni şeydir. Bak, bunun hanı bizdə geri dönüşü, hanı bunun dividendi bizə. Yəni ona görə də çıxşımın laf əvvərində dədiyim sözə bir daha dünqət yetirmək istəyirəm. Azərbaycana halsi də anlamalı hamsız, vətəndaş olara hamsız bilməlik, azərbaycandakı problemlərin çözümü, sistemin özündə, sistemin oyun qaydaları dəyişməsə, sosial iqtisadi problemlərdə həllini qaqmayacaq. İdar etmənin fəlsəfəsi dəyişməsə, sosial iqtisadi məsələrdə həllini qaqmayacaq. Azərbaycana hakimiyyətiysə, bugünə qədər sistem və idar etmək islahatlara vəznə, qadr islahatlara para, əlinini çardığı yerinə vəlinini qoyub, bunun da islahat kimi təqdim edin? Bak, problem budur. Bu islahat deyil, bu qadr dəyişin. İslahat oldu ki, qanun vericilik bazası dəyişir, oyun qaydaları dəyişir. Azərbaycana öküməti çıxsın, cevab versin də, niye görə 97-ci ildən bəri ümumdün ya ticaret təşkilatına üzv olmaq istəmir, danışıqları geciktirir. Niye Avropa birli ilə ticaret sağzışını imzalamak istəmir, danışıqları geciktirir? Açıq səma ilə bağlı müqabrən imzalamak istəmir, geciktirir. Bak, budur sistem dəyişini. Qanunu əsasların yaranması budur. Və qabət məcəlləsi 2008-ci ildə birinci oxunuşdan keçmişdi, itirdilər o məcəlləni indi tərzidən çardıqlar üzə güyəndik və ya bul olmağıcaq. Niyə? Bak, bunlar qanun vericilik bazanı yaratmağı və islahatlar üçün. Bak, bunlar olmadığı çədər. Sosial ıksadı problemlər də təsir ki, həllini tapmayacaq. Çox ziyərdim ki, pozitiv notlar üzərində bitirək, amma və ya allıq nə qədər acı olsa da, şirin Paphos'tan bayaq Paphoslu danışlar milli məzisdə. Hər şey sanki biz sağda bazı üzərində qurulub siyasətdə, qizadiyyətdə bütün bunlar və sonucuda yenə də hər şeye uçanan millətin başında çatlayan kimi millətin yaşayış seviyesinin bizcə məqam onun artırılmasına hesablanmayıq. Çox təsirlər olsun ki, təngid edirik, biz ona görə təngid o anlamda ki, riyallıqları demək ölkənin bu qədər internet resurslar var, hakimiyyətin bu qədər televiziya kanalları var, demirlər, bizdə bunu deməliyik, deməsək hər alla vicdanımsız deyər. Natibbəyə təşəkkür edirəm, bənim üçün üçün üçün qədər edirəm ki, izləyicilər üçün də marağlı bir beləş oldu. Sağ olun Natibbəyə. Tandrı vətəlmizi, oraya qorusun deyərək, buyun ki, canlı yaymın burada son aşaqdırıq. Sağ olun, sağolun.