 Good day, I'm here to present the W's of Philippine Politics, a guide for both perplexed Filipinos and non-Filipinos. In truth, maraming mga rehimeng political sa Pilipinas, pero dapat natin tingnan na dati ay walang Pilipinas. Kaya ang mga rehimeng nun ay dalong-lalo na nung pre-colonial, hindi pa dumarating ang mga stila, ang mga political system nun ay nasa Mindanao. Yung tinatawag natin mga sultanate sa Magindanao at sa Kasulo. At meron na rin nakarating na mga muslim, maliliit na muslim na kingdom sa Maynila at sa Pampanga. Tapos dumating ang mga Espanyol at nungpisa ang tinatawag na Spanish colonial government mula nung 1565 at nagtaos ng 1898. Subalit na dapat hindi natin mayintindihan na yung pagsakup ng Espanyol sa atin o mga Kasilo sa atin ay hindi kagad-agad na nakontrol nila ang buong Pilipinas. Ang katunayan ng anon, hindi nila nakontrol ang mga muslim na mga lugar sa ating bayan. Towards the end of the 19th century, Pilipinos waged the first anti-colonial movement, arm movement in Asia. And that produced the Philippine Revolutionary government, which lasted only for a few years. But then such government was, shall we say, outmaneuvered by the Americans. And so you had an American colonial government from the beginning of the 20th century up to 1934. However, the Americans were not quite serious about keeping the Philippines as a colony, largely because of pressures both inside the Philippines and inside the United States itself. For instance, the sugar lobby, the sugar industry in the U.S. wanted the Americans to abandon not only the Philippines but also Hawaii because cane sugar was becoming a very serious competitor to beet sugar which was produced by American sugar producers. And the compromise was to establish a Commonwealth. That Commonwealth was for the purpose of putting Filipinos supposedly as top executives of the country. So you had the Philippine president of the Commonwealth period. But for all intents and purposes, the sovereignty or the real control is still wielded by the United States. And that period was from 1935 to 1941. Na-udlot ng Philippine Commonwealth dahil dumating ang mga apon na palaya sa mga Amerikano sa ating bansa at sinakob tayo ng apon. Kung kaya nagkaroon ang tinatawag na Japanese colonial government at maiksilang ito muna 1942 anggang 1945. Nung bumalik ang Amerikano dito at sinasabing tayo ipinalaya nila, ang karon ngayon ng bagong Republika ng Filipinas, ang ayan sa mga mananalaisay ang tawag dito 2nd Philippine Republic sabi naman ang iba, 3rd Philippine Republic na yan kasi ang Japanese colonial government ang tingin nila yun yung 2nd. Ang ayan ang 2nd o 3rd, ang ayan ang ayan ang ayan ang ayan ang ayan. Ang 2nd Philippine Republic, ang ayan ang marker ay July 4, 1946, ang the United States gante ang mga independent and the Philippines now joins the international community of independent states and we likewise became a member of the United Nations. Now that Philippine Republic lasted until 1972, September 1972, when Mr. Marcos, who was president in 1965 and got re-elected in an unprecedented manner in 1969, declared martial law after initially experimenting with the suspension of the rate of habeas corpus in 1971 to perpetuate himself in power but ostensibly to fight the enemies of the public both from the left, the New People's Army, the Communist Party of the Philippines and from the right, 20 na tawag niyang mga oligar. So yung dictaduro ni Marcos mula 1972, September, hanggang February 1986 na kung saan China Pabagsak o China Sipa sa Poder dahil sa tinatawag natin Ed Sawan o People Power nung February 1986. Batay dun sa pagsukat ng mga mananaraysay, tinawag nilang itong 3rd Philippine Republic mula 1986 hanggang sa Kasalugoyan. Ang kaybahan nga lang nung 1946 at 1972, dala walang ang partidong naglaban-laban para sa Poder, lalong-lalong na sa Baka-presidente kung kaya nagpapalitan lang. Kuminsa, ang bawa kung ngayon nasyonarista yung pangulo, pagkatapos ng 4 na taon ang susunod liberal, si Marcos ang sumira nung succession na yun dahil nanalo siya nung 1965, tapos nanalo pa siya nung 1969, tapos ayaw po yung bumitaw kaya inabot siya hanggang 1986. Kung tuloy-tuloy sa na yung proceso nung Pangalawang Republic, makailungang uulit na siguro nagkaroon ang iba pang presidente at hindi na siguro sila frustrated ang katulan nangyari nung umalis na si Marcos. Alimbawa si Benigno Aquino dapat sana naging presidente na siya. Si Jerry Rojas pwede rin siyang naging presidente. Si Arturo Tolentino na naging vice-president ni Marcos nung 1981 at sa kanong 1986, pwede sana siyang naging presidente na. Pero dahil, kung baka saka, naipon lahat sila na reserva dahil hinawakan ni Marcos ang pagiging presidente, lahat sila gusto nung maging available na kandidato bilang sa Presidente nung napatalasek si Marcos nung 1986. Ayan, manlaki ang papel ng eleksyon sa ating bansa. Kasi tinitignan natin ang eleksyon bilang isang paraan o siyang tamang paraan o siyang tanging paraan upang piliin natin ang ating mga leader, ang mga nangmumuno sa atin. Subalit, ang eleksyon ay nagumpisa pa maskinong hindi pa tayo malayang bansa. Kaya hindi pa tayo kinikilalang bilang isang independent o malayang republica o estado, katulad nung nangyari sa ating 1946. Kaya may eleksyon nung panahon ng Espanyol at saka ng Amerikano at eleksyon din sa Commonwealth, eleksyon sa nung panahon ng Hapon, et cetera, et cetera, hanggang sa kasaluku yan. Alimbawa, nung patapos na halos ang pamumuno ng mga kastila dito, nagkarongang ng kauna-una ang eleksyon sa Pilipina sa level ng bayan. Ang tinatawag natin municipal nung 1895. Ang pinanggagalingan nito, yung Mau Ralo ay pinasa para revisahin o re-organize ang mga gobierno sa mga bayan-bayan at pinalitan yung pangalan o titulo ng chief executive ng bayan mula sa Gobernador Silio sa Kapitan Municipal. Dito nangyari ito nung 1895. Nagkarong ng mga malawakang eleksyon para sa mga official ng bayan sa buong bansa nung New Year's Day ng 1895 at maraming mga tanyag ng mga professional, mga mananang gol, mga doktor, kabilang na yung mga mayaman at mga naging prominente dahil sa pagbukas ng ating bansa sa International Trade nung nabuksan ang Suez Canal at isa sa mga prominente nang nalukulok sa posisyon ay si Emilio Aguinaldo. Siya ay naging Kapitan Municipal sa kanyang bayan sa Kawit Cavite. Si Emilio Aguinaldo, pwede nating sabihin siya yung nagtaiyo, nagtaiyo ng ating republika pero pwede mo rin siyang sabihin siya ang nagtaiyo ng kauna-una ang political dynasty sa ating bayan at ang pag-election, pagkalal niya bilang Presidente ng Revolutionary Republic ng Pilipinas ay pwede nating sabihin magandang maniobra. Kilala natin si Andres Bonifacio bilang siyang umpisa ng katipunan at ang katipunan tinuturing na siyang naging tagapamandila ng armadong pakikibaka labansa mga ispanol. Nagkaroon ng katipunan sa Kabite pero nagkaroon ng dalawang paksyon, magdalo at magdiwang at yung mga tagakabite at tinawag nila si Andres Bonifacio bilang Supremo ng katipunan para mamagitan sa pag-aaway-away ng magdalo at magdiwang at pumunta naman si Bonifacio kasama ang kanyang kapatin sa Tejeros at yung Tejeros na yun ay naging election at dun napahia ng gusto si Bonifacio kasi ang mga na-elect o nahalal ay puro tagakabite, nung siyay pinangalanan, hinalal na secretario of defense, may tumayo pang kabitenyo at sabi wala naman siyang alam. Kaya ang nangyari nagalit si Bonifacio at sinabi niya hindi niya kinikilala ang risulta ng election na yun. Ngayon ang masaklap na nangyari dun dahil umales si Andres Bonifacio kasama ang kanyang kapatid at mga kapanalig niya na kokoonti tinuring silang taksil ng mga nahalal ng Tejeros Convention at siya at ang kanyang kapatid ay pinatay sa bunduk buntis, si Goyang naman ay ginahasa ng mga fuerza ng kabite. Ngayon nagkaron pa rin ng election sa pamamagitan o sa sponsorship ng mga americano. Pakit magkakaron ng election dito? Nais ng mga americano na ma-legitimize o matanggap ng ibang bansa ang ginagawa nila sa Pilipinas. Gusto nilang palabasin na una, wala tayong civilizasyon, pangalawa, wala tayong alam sa pamamuno. Pamamuno kung kaya ang kailangan nilang gawin ay masking may geras sa paghitan ng Amerikanong Sundalo at saka mga revolusionariong Pilipino, dun sa mga lugar na hawak na nila ay sinasagawa nila ang mga eleksyon. At natural, yung mga mahalal dun payag na kontrolin sila ng Amerikanon. Kaya mayroong mga eleksyon na yan. Magbuhan ng May 7, 1899. Hindi pa tapos ang gera, hindi pa sumusuku si Emilio Aguinaldo, hindi pa siya nahuhuli sa palanan. At maskinong sumuku siya mayroong paring mga nagpatuloy katulad ni General Malwar at lalong-lalong na si Makario Sakay. Pero mula sa piyong tidbista ng Kano, dahil si Aguinaldo ang kinilalang pangulo ng revolusionariong republiko, pag siya i-sumuku na, pwede ng sabihin ng Kano na tapos ang bakbakan at sila na ang may kontrol sa Pilipinas. Ang trivia dito, ang unang lokal na eleksyon sa ilalim ng Amerikano ay ginawa sa Baliwag Bulakan at ang nag-superbize, hindi ang Komelek kundi isang General. Si Henry Lothon siya naman ang nagbigay ng pangalan niya dun sa Lothon sa may harap ng post office sa Manila. Ang lokal na eleksyon ngayon ay sinagawa para sa mga puestro sa Provincia at sa Kusabayan sa buong, sa buong bansa nung Enerokinse ng 1905. Pero hindi tumpak yun kasi hindi po'y deng nagaroon ng eleksyon ng 1905 dun sa, halimbawa, sa mga lugar na hawak ng mga muslim, nandong pa yung mga sultanik ng Magindanao at Sulu. Pero dito sa eleksyon na to, kanundin ang nangyari, mga mana ng gol na naman at mga doktor at mga mayayaman ang nahalal at dito na lumabas ang mga pangalang Manuel Luis Quezon at Sergio Osmeña Sr. dahil sila ang nahalal na kaulao ang mga Pilipino gubernador ng Provincia ng Tayabas, yun ang dating pangalan ng lugar at ang Cebu. Nung namatay si Quezon, pinangalanan na yung Tayabas, naging Quezon na siya. Sa pamogitan ng sponsorship pa rin ng mga americano, nagkaroon ngayon ng eleksyon naman para sa national. So ang sequence, magakaroon mo na ng eleksyon sa lokal, sa Provincia, andong patas patungo sa national. So ang unang mga eleksyon para sa mga miembro ng titatawag na Philippine Assembly ay ginawa ng 1907, July 30, 1907. 1905 yung eleksyon para sa mga pagaprovincia at tagapayan, ngayon naman ay nagkakaroon na ng eleksyon para sa mga national na puesto. At ang mga unang nahalal para sa puestong ito ay mga mambabatas. At ang batas na ito ay nag-sagawa, nagtayo ng katulad ng kasalokoyan natin Congreso, dalawang legislative chamber, yung tinatawag ng bicameral. So merong mababa yung tinatawag ng Philippine Assembly, yun ang katumbas ng House of Representatives, pag atapos meron matas o yung upper house ang tawag dun Philippine Commission, yun ang katumbas ng kasalokoyang Senado. Of course, mukhang napansin ng mga hapon, na mahilig tayo sa eleksyon. So maski, hawak na nga tayo, maski, pwede mo yung sabieng walang demokrasya sa pamamahala nila. At sinubukan pa rin nilang lumikhan ng historia na yung republikang tinatayo nila ay makabayan kasi laban sa americano. At supposedly yung republikan nila ay continuation, o may halaw o may dugtong dun sa unang revolutionary yung republika. Kaya't hindi alam ng lahat na nung panahon na ito sumama si Emilio Aginaldo sa kanila. So kung nakipagkolaborate si Emilio Aginaldo sa americano nung umpisa ng 20th century, nung dumating ang hapon sa paniniwala ni Emilio Aginaldo na yung hapon ay laban sa americano, pumanig siya dun. At kasama niya po si Artemio Ricarte yung tinatawag natin si Vibora. Nagkaroon din nga ng eleksyon sa mga ibadibang level ng gobierno nung panahon ng hapon. Pero ang tingin natin dun ay ginawal ang yung mga eleksyon ay para pabanguhin ang isang kinamuhi ang rehimin. So kung titig na natin, yung tinatawag natin mga yugto na may demokrasya sa ating bayan ay dalawa ang may suspech at tayo kung tutungabang demokratiko yun. Alimbawa, may eleksyon nga nung panahon ng kanon pero hawag tayo ng kanon. May eleksyon din nung panahon ng Commonwealth, pero hawag ka pa rin ng kanon. May eleksyon nung panahon ng hapon, pero hawag ka ng hapon. So pwede natin sabihin sa formal ang tutoong may demokrasya at na may eleksyon sa panahon sa ating bayan ay nung tinatawag natin second Philippine Republic mula 1946 hanggang 1972 at yung mga republica pagkatapos ni Marcos mula 1986 hanggang sa Kalsaluku yan. So yung pagkakaroon ng eleksyon, kailangan siya pero hindi natin pwedeng sabihin na sapat siyang sangkap para matawag na ang isang political regime kalakarang political ay isang demokrasya. Bakit natin masabihin? Tignan natin kung ano talaga ang mga batayang elemento ng isang demokrasya. Una ang demokrasya isang sistema na pagpili at pagpalit ng gobierno o yung namamuno sa atin sa pamamagitan ng tinatawag natin malaya at fair eleksyon, free and fair eleksyon. Ang alawa ang demokrasya ay nakangailangan ng aktibong participasyon ng mga tao bilang mga mamamayan sa politika at sa tinatawag natin civic line. Kung tutusin ang demokrasya isay, pwede natin sabihin pinaka mahirap na gobierno sa Balat ng Lupa kasi una ang mga naminili ng pinuno ay mga tao mismo. Pero, madalas, nakalimutan ng mga tao bilang butante na hindi lang dun ang kailangan nilang gawin, kailangan nilang magmacag, kailangan nilang tignan kung anong ginagawa nung mga hinalal nila at wag nilang sabihin sa sarili na na elek naman natin yung ating pinuno bahala nila sa buhay natin. Bakit natin na sabi ito? Ang esensyon ng demokrasya ay ang tunay na makapangyarihan ay ang tawang bayan, hindi yung mga hinalal natin. Sa pamamagitan ng ating tinatawag na exercise through the exercise of our sovereign power, the people as voters will choose their representatives through elections. Dalawang klasipo ang demokrasya, merong tinatawag na direct democracy at may tinatawag na representative democracy. Mahirap yung direct democracy kung malakin na ang population. Pwede magkaroon ng direct democracy kung malit lang ang sakup katulan ng panahon nung atin sa Greece. Pero kapag palakinan ng palaki ang sakup ng isang political regime, talagang mapipilitan na ang demokrasya natin ay sa pamamagitan ng paghalal ng tinatawag natin mga kinatawan o representatives. Sa katunayan yan, pwede natin sabihin na ang mga hinalal natin ay mga katulong natin, katuwang natin, o better yet, yung tinatawag na public servant. Sila ay kung gagamitin natin ang malutong nalingway, sila ay mga utusan natin. Sila ang mga utusan natin, kasi tayo bilang mamamayan, tayo ang naglukluk sa kanila, at ang nilukluk natin ay ating mga utusan. At kaya natin sila nilukluk doon, kailangan sumunod sila sa gusto natin mangyari. Pero sa literatura, sa pag-aaral, hindi lang mga political scientists, mga economists, pati sa business, may tinatawag na principal agent problem. Tayo bilang mga sobering, tayo ang principal, at yung mga hinalal natin mga kinatawan, sila ang ating mga agent o utusan. Pero ang nangyari, pagkatapos nila ang mahalal, yung mga utusan natin, yung mga agent natin ay halos wala na tayong kontrol sa kanila. Sa eleksyon, yung political hinahanap tayong nakikipagkamay sa atin, hihahalika na mga sanggul na maruruming sanggul, makikikain sa ating mga apangkainan, magkakamay kamay. Pero pagkatapos nung, pagnahalal na sila, hindi mo sila makita. Napaligiran sila na kanila mga bodyguard, napaligiran sila na kanila mga sekretaria. Kaya, hiniisip mo, sino ba ang utusan at sino ang master? Parang sila na ngayon ng master, tayo ngayon ang utusan nila. Kung kaya, marami ang nag-iisip, papano ba makokontrol ng principal yung utusan niya? Ang sulirin natin ngayon, yung kontrol na yun ay nagagawa lang natin bawat eleksyon, bawat eleksyon lang. Asa, madalas ang nangyari doon, yung mga butante, umaalis nila sa larangan ng politiko, ang politika at binibigay nila, sabi ang pagtitiwala sa kanilang mga leader at ang chorea doon, kapag hindi nila gusto, yung ginawa ng kanilang represent, yung kinatawan nila, ay tatanggalin nila sa susunod na eleksyon. Ang ibig sabihin nito, yung kontrol sa utusan ng mga mama yan ay medyo crudo, kasi, bawat tatlong taon lang o bawat apat na taon lang. Meanwhile doon sa paghita na yun, lumalabas doon na ang mga kapangyari ay yung kinatawan. Ano ba ang kailangan maging katangian ng mga eleksyon sa ating demokrasya? Number one, dapat regular siya. Ang alawa, dapat malaya siya. At pangatlo, dapat fair siya o kaya wala dungis, wala hocus-pocus, et cetera, et cetera. Bakit kailangan regular? Kailangan regular kasi, kailangan magpalit. Hindi pwede naka-look-look na siya, tapos hindi na siya mapapalitan. Kasi pag hindi regular ang eleksyon, ibig sabihin yung naka-upo, open-ended ang pag-upo niya sa puesto. Hindi po pwede yun kasi, kapag walang pressure doon sa naka-upo, na nakaambang eleksyon na, walang pressure na pwede siyang palitan, pwede siyang maging campante, at pwede siyang gumoan ng kung ano-ano. Magi-isip siya na kanya ang posisyon na yun. Para siyang magi-isip na siya ihari, at siya naka-upodon, at hari siya hanggang mamatay siya. Pangalawa, kapag walang termino, kapag walang termino, talagang pupunta yun sa pag-abuso ng kapangyarihan. Sa pamamagitan nitoong kawalan ng regular na eleksyon, yung kinatawan ay naging master ng tao sa halip na utusan ng tao. Ano naman ang ibig nating sabihin, kapag merong malayang eleksyon. Unang-una, bawat mamamayan na sinasabing eligible batay sa batas ay may karapatang bumoto. Pangalawa, nating mamamayan na eligible ay merong karapatang na tumakbo o i-oper ang sarili nila, na tumakbo para sa kahit anong public office. Kaya ako, meron ang suririn dun sa tinatawang na Nuisance Candidate. Siguro, meron Nuisance Candidate, katulad nung sinasabi niyang ambasador siya na nakikipag-usap sa mga nating pwedeng tanggalin nyo. Pero yung sinasabi, Nuisance Candidate ka, dahil hindi mo kaya magkatakbo ng national election, ibig sabihin noon, pinagbabawalan mo ang mahirap na mamamayan na magkaroon ng chance ang tumakbo, binang kali mo, dahil mahirap siya. Batay dun sa iniisip nating pin, o tama sa demokrasya, hindi dapat mangyari yun. So, hindi dapat magkaroon ng discriminations sa mga candidato, siguro dahil lang sa medyo maluwagang turnidyo, pero yung kahirapan, hindi dapat dahilan yun para, pagbawalan siyang sumali sa election. Ano naman ang ibig natin sabihin ng fair elections? Ang boto ng bawat isa, bawat isang butante ay equal ang bilang. Ang boto ko, ang boto ng mahirap, isa lang, ang boto ng mayaman, isa lang. Hindi yung porkem mayaman ka, ang boto mo ay sampoom beses, kesa boto ng mahirap. Pangalawa, dapat binibilang ang boto. Ang hocus-pocus. Wala dapat ding pananakot sa butante. Ang mga butante hindi dapat sinasabiyan, huy, iboto nyo ito, kasi kung hindi nyo ibo-boto, may mangayaring masamasa yun nyo. Pangalawa, meron ding pananaw na para magkaroon ng patas na election, atama pala yun yung ibig sabihin ng fair, patas na election, dapat magkaroon ng batas para limitahin ang pag-agastos ng mga kandidato. Kasi kung wala ng limitation sa pag-agastos ng kandidato, ciak lamang na naman ang mayaman at talo na naman ang mahirap. Kung kaya napaka-hirap na may manalong mahirap na kandidato, maski, halimbawa, kompetensya o meron siyang skills o kaya may training siya, laban dun sa, halimbawa may pera, maski hindi siya nag-aral o masak mayaman siya, lamang siya dahil meron siyang kakayahang mapinansahan yung kanilang pagkakandidato. Pero wag din natin bigyan ng masyadong importansya ang election. Ang election kailangan para sa isang demokrasya, pero dalawa po ang pakahulogan natin sa isang demokrasya. At din natawag, we have to make distinctions between what is called procedural democracy which requires elections and we also have a notion of substantive democracy where we give life to the notion for the people, by the people and of the people. Earlier I discussed and made the point that democracy is the one, in fact the most difficult political regime to sustain Why? Because citizens, voters must be economically independent. Kapag dependent ang isang butante, may taong pwede magsabi sa kanya na ito ang iba-boto mo. Kung kaya isa sa requirement ng democracy ang mawala ang kahirapan kasi kapag mahirap ang tao pwede siyang sabihan kung ano ang iba-boto niya. At pwede pa niyang i-benta ang boto niya. Kapag binenta ang boto, hindi magandang democracy ang nangyayari. Ang boto ay hindi dapat ginagawang kalakan, hindi dapat pinagkukunan ng pera pero sa mahirap na tao ang tingin nila mas ok yun kasi nakakabili yun ang bigas, yung pangako ng politico, madalas na papako. Kaya kung tatanawin mo ang ating mga mga mga moyan, sabihin natin sa kanya, bakit po niyo binibenta ang boto niyo? Sabihin niya, sa wang-sawa na kami sa mga politikong puro pangako, sa mantalang yung limang dakang piso, makakabili yun ang bigas at saka ng sardinas na siya namin pwede nga inin ng, halimbawa, tatlung araw. Yung pangako ng politico hindi mo makakakain yun at palaagin naman puro sila pangako. Kaya mas practical na kami, hindi na pa kami pwede ng bilugin at ito na lang, tatanggap na lang kami ng piala. At yun na mismo ang, that is the tragedy. Poor people sell their votes or consider their votes as sources of temporary livelihood. And yet they don't see that when they continue to do that, they will help create a system that precisely would not be responsive to their needs. Because those who sell or invest money to buy votes will only consider that as an investment that must be recouped when they are in power. So yung politikong bumibili ng voto, pag nakawpuya ng iniisip niya, paano ko ba babawihin yung ginastos ko? Kaya yung, yung mahirap na tao na nagbebenta ng voto niya ay naghahalal ng mga politico na walang iisiping kundi paano baawihin ang ginastos niya. At hindi lang yun, paano pa ko yuhayaman sa tinaupoan ko ngayon at ang nangyari doon patuloy na patuloy ang ganung klaseng kalakaran. So kailangan natin ng eleksyon, pero ang eleksyon hindi, hindi niya kaya ang baguhin ang lipoonan, ng ganung ganung lang. Ang pagbabago ng lipoonan, siguro kailangan magkaroon ng pagbabago rin sa butante. Kailangan yung nagbabagong mga butante ninyon ay ahalal sa mas mahusay na leader na siyang kanilang pwede ang singilin. Hindi lang sa araw ng eleksyon, singilin mas kilingo-lingo, araw-araw. Ano ba ang ginagawa niyo para sa amin? Ang isa ng requirement para maging matawagang demokrasya, kailang matalo ka. Kailang manalo ang opposition. Apag hindi na nanalo, ang tawag po na amin doon, pinagtatawan ang amin, one party democracy. Kaya one point one parties democracy. Yung ruling party one, yung opposing party point one, hindi siya talaga nanalo. Ang malaysya ganun din, ang tawag namin doon dominant coalition democracy. Hindi po sila na tatalo. Kalaging ang nanalo, yung kombinasyon ng umno, yung malay, yung injik, yung Malaysian Indian Congress, hindi mca pa lahat, yung Malaysian Indian Congress. Yung yung coalition na palaging nanalo, ang tawag doon, Barisan National. Yung mga opposition, nanalo siyong nakawante. Ang nag-i-increase yung memberon nila sa parliament, pero never sila na lang nahawakan ang central government. So, kung ang Singapore one party democracy, ang malaysya naman one coalition democracy. So, yun po naman, kaya tulad na nabanggit ko kanina, elections may be necessary but they are not sufficient to constitute a democracy. Pag-asipo pati-dictadora ang sasagawa po ng election. So, kano natin ngayon titignan kung ang ating election dito ng Pilipinas, kailangan hong natin lapatan ng tinatawag natin chorea para lalo natin maunawaan ang nangyayari sa ating election at sa ating democracy. Number one, nakikita po natin na regular ang registration o registration o pagpapatala ng mga butante. Kailangan po ito para ma-replek yung tinatawag natin demographic changes. Unang una, lumalaki po ang population. So, ibig sabihin, dumadami din ng butante. Number two, kailangan po nang tinatawag na independent body, yung tinatawag natin comic or conventional election para pangatawanan ang election na yan. Importante po yung sinasabing independent. Ibig sabihin, yung body na yan o yung agensyang yan ay wala dapat kinikilingan kasi kung may kinikilingan ng mamahala ng election yan ang tawag natin yan, lutong makaw. At ang lutong makaw hindi po masarap. Aga tapos, kailangan ding mag-election body na ito, ito yung tatanggap ng tinatawag na certificates of candidacy. Sila mo lang sa sabihin ang pwede ka o hindi. At ang sinasabi ko nga, dapat ang filter lang, sila ulo ba ito o hindi. Hindi yung pagmahirap, di na pwede maging candidato. Anina, sinabi ko na parang napakakrudo yung pamamaraan na kung saan ang ating mga butante ay pwede nilang kontrolin ang kinatawa nila. Sa pamamamagitan po ng kasalokuyang constitution na siyang inapurbohan natin ng 1987, may tinatawag po natin power of recall. Yung kapangyarihan na bawihin ang binigay natin mandate sa isang halal na tao. Hindi na natin kailangan hintayin matapos ang termino niya. So itong power of recall ay siyang magsasagawa niyan o siyang mag-exercise niyan yung mga registradong butante sa isang local government unit. Anong ibig natin sabihin dito, butante sa bayan, butante sa provincia, butante sa syudan. So batay sa ating saligang matas, itong proseso ng recall ay dapat simulan ng tinatawag na preparatory recall assembly. O kaya kailangan magpetition ang at least na tinatawag na 10% hanggang 25% ng registradong butante batay sa populasyon ng LGU o ng local government unit. Sa isang bayan halimbawa, kapag para simple lang, kapag isandaan lang ang butante at may sampo na nagsasabeng mukha ang hindi maganda ang patakbuni mayor, Pwede ng pumirman ng petition para umpisahan yung tinatawag na recall process. Pwede kung 25% naman ang isandaan ang pipirma doon, nalung lalakas yung petition na yun at marin ang gumana o tumakbo yung recall process na yan. Yung processo ng eleksyon, marame may hanggang sa paghahanda, pag-file ng certificates of candidacy, yung kampanya, yung pagboto at yung pagbilang ng boto, Iba pa yung pagbilang sa canvasing ng eleksyon returns at sa kaya yung proclamation ng mga nanalo. At paano ba na nanalo sa ating eleksyon para mihan lang ng boto? Alimbawa ako kandidato, tapos ikaw dalawalang kami, nakakawa ako alimbawa ng 51, tapos yung isa 49, alimbawa isandaan lang ang butante, ako nanalo ng 51, 49 yung isa, ako ang panalo. Kapag 50-50, walang nanalo, ewang ko kung minsan madalas nangyariyan, rareyan, toscoy na lang ang sasagawa niyan komele. Wala po yung tinatawag ng run-off election. Yung nang ginagawa sa ibang bayan, alimbawa marami ang tubakbong konyari presidente, bawat isa sa kanila ay hindi nakakawa ng 50% plus one ng butante, ibig sabihin ang minority president sila. Ang ginagawa sa ibang bayan, yung top two na yung kanila na nakakawa ng dalawang pinakamarang butante, magkakaroon ng election ulit. At malalaman ngayong kung sino sa kanila ang merong majority. Sa atin ang naging pananaw, masyadodong mahal, masyadodong expensive ang run-off election kaya magbuhat ng 1987 constitution. Lahat ng mga pangulo natin ay minority president na nanalo lang sila dahil mas marami ang buto nila sa iba. Pero pagsamahin mo yung buto nung hindi bumutos sa kanila, mas marami yun. Sa ating bayan, marawin paraan kung bakit ang ating election ay hindi nagiging malinis at patas. Number one, itinatawag na pagbili ng buto. Ang pagbili ng buto ang dalawang klase, yung retail at yung wholesale. Number two, pananakot ng butante. Number three, yung pag-compiscate ng ballot o ballot box. And number four, yung pagpapalit ng balota. Ano nung nangyayari sa bentahan ng buto? Ano yung tinatawag natin retail? Ito yung pinakaunang-unang pamaraan nung pagbili ng buto. Ang termino ang ginamit dito, hindi ko maintimia kung bakit, lansadera. May spanyol siyang ano. Ang ginagawa, yung butante ay binibigyan ng balota na nakasulat na yung mga pangalan. So yung butante yun pupunta doon sa presinto para kumuhan ng blankong balota. Pero yung gawa ng balota, ilalagay niya sa ballot box. Awas lana ba siya, ibebigay niya yung blanko doon sa mga handler niya. Bibigyan siya ngayon ng pera. Tapos yung blankong butong yun, susulatan na naman at ibebigay na naman sa iba. Parang chain siya, individual chain, kaya nga ang tawag nila doon, individual chain voting. Hindi siya masyadong efficient kasi pa-isa-isa lang siya, kaya nga retail. Paano naman yung ngayon yung wholesale? Yung wholesale, madalas ginagawa ito sa malaki hang election. Halimbawa, national, pwede rati-rati nagkarunta yun ng election na regional. Kung kaya pwede nga gawin ito. At ang nangyayari, ang intresadong bumili ng votong na wholesale, yung mga kandidatong medyo nahuhuli dun sa tinatawag na canvas. Nandaan nyo, iba yung counting, iba yung canvas, ang counting ginagawa sa presinto, patawas itatapon sa municipio, tatapon sa provincia. Yung mga certificates of canvas ng syudad at sa provincia, yun ang dinadala sa canvassing board sa national at dun malalaman kung sino talaga ang nananalo. Ngayon, yung mga tatalo o naglalag behind sa national canvas, ang gagawin nila, magpapadala sila ng tinatawag na operator na may baon-baon na mga maleta ng pera para bumili ng provincial or municipal returns. Hindi ka na lang bumibili ng isang voto lang, ang binibili mo yung voto ng isang bayan o kaya yung voto ng isang syudad o kaya yung voto ng isang provincia. Narinig naman siyung yung siguro yung tinatawag na Dag-Dag-Bawas operation. Binigyan koho ng ibang pangalan niyang ginawa kung English, Add Subtract Operations o ASSO, kasi talagang ASSO ang gumagawa niyan at ina-ASSO talaga tayo. Kaya mas maganda hong tavagin niyang ASSO kesa sa Dag-Dag-Bawas operation. DBO pangit, ASSO mas matindi ang nating. Anong ginagawa ng dito sa ASSO? Ito yung mga operation para kunin o bilhin ang voto mula sa mga caribal at idag-dag sila sa bilang ng mga bumili. At madalas pinakamahusa ito pag napakaraming mga kandidato para sa position katulad ng Presidente, Vice Presidente at Senador. Mahirap ko gawin ito, pero hindi pa rin imposible kung gawin ito sa Kunyari Mayor o no. So Kunyari, tignan natin ito. Bago nagaro ng ASSO, si Kandidate A, 100,000 lang ang voto niya, si Kandidate B, 200,000, si Kandidate C, 150, and so on and so forth. Tawas merong mga kandidato, E, FG, no, ganyan. Anong gawin niyan? Bilhin mo yung nasabi ilalim. Bilhin mo sa ilalim kasi wala mga pagaasang manalo na yan at saka pwede silang bilhin sa sabi nila. Uy, baka pwede natin mabawi yung ginasus natin sa election. Ibenta na lang natin itong voto natin. In fact, maraming mga kandidato, na yun ang gusto lang mangyari, nagkakandidato lang sila kasi ibenta ang kanilang voto. So, tignan niyo ngayon. Binientan nung Kandidate G, H, and I, yung voto nila kaya Kandidate A, kanalo siya, 225,000 votes. Yun po ang resulta ng ASSO. Talagang inaasutay diyan. Pana nakot? Pano naman ang iayari? Ang pana nakot? Natural. Ang pana nakot, ay mas superior ang situation kasi sa mga botante. At madalas dito, yung botante yun nga dependent. Either economically independent or dependent in whatever way. So, alimawa, talagang klasikong situation yung panginong may luba, sinasabihan niya yung kasamanya, iboto mo ito, kasi kapag hindi ka bumoto ayos sa gusto ko, apalayasing kita, hindi yung muna sa sakay ng luba yun. Yun po ang klasikong natihan ng paraan kung papano nagakaron ng pananakot ng botante. Meron hindi niyang equivalent sa ating kasolokong buway. Alimawa, yung mga nakatira sa urban poor community, patakutin sila. Tatanggalang ko yun ng electricity, tatanggalang ko kailan. Tuwig o kaya, apalayasing ko kayo, kasi nakapasok lang kayo dito kakin, ang tawag natin doon, leader o kaya, urban landlord o kaya, urban cadler ng squatter. Sila yung nagsasabi doon sa mga galing sa province. Dito kayo sa amin, bahala kakusayo, meron kang titirhan, meron kang electricity, meron kang cable TV, meron kang tuwig, pero, kailan, subodod ka, sa gusto ko. At itong mga leader na to, ito mga ka, ibinibenta po nila, ito mga butanteng dito, sa mga gustong bumiling mga politiko. Meron din tinatawag na warlord decent. Ito po ang modernong halimbawa na ng pananakot, lumalabas, lahat po ng merong baril, ay pwedeng manakot ng butanteng. Lahat po ng may hawak ng kabuhayan ng mga butanteng, pwede ring takutin ang mga butanteng, kung papano sila, dapat bumoto, otherwise, may palaging nakambak, pag hindi kayo sumunod sa, nasabi namin sa inyo, may masamang mangyayari sa inyo. Kuminsan, yung mismo pagwarming lang, sapat na po yun, para sumunod na yung butante, sa gusto, ng ananakot sa kanala. Extreme na po yung kaso na, kailangang pang tutukan ng baril, o kaya kailangang pang patayin, o kailangang pang kunin yung balota, yung balot box, o sunugin yun, extreme na po yun, madalas po nang iayari, nalagang sumunod po ang mga butanteng natakot. Importante po lahat ito, kasi pinagusapan natin yung tinatawag na, lehiti mo ba ang ating mga pinuno? Yung lehiti mo na yan, malaking bagay, dun sa pananaw ng tao, ikaw ba'y may karapatang mamuno saanin. At kapag ang eleksyon ay malinis, walang daya, walang pananakot, ang tao nating doon sa mga pinili nating mga pinuno ay, meron silang lehiti mo si, oh, lehiti mo sila, electoral, o yung sa ingles, ang tao nating, we call that electoral legitimacy. The legitimacy that they enjoy is because supposedly they won the elections which are considered to be violence-free and fraud-free. And therefore, that means that rulers who emerge or representatives who emerge from those elections really reflect the will of the people. So they enjoy what is called electoral legitimacy. But those who may not be elected but deliver what is called public goods for their citizens, they are considered to have performance legitimacy. One primary example will be the Communist Party of China. The Communist Party of China enjoys monopoly political power in the People's Republic of China. They suffered or they were faced by a serious challenge in Chenanmen Square in 1989. And they responded in a very autocratic dictatorial manner. Hindi natin alam kung ilan ang namatay na mga mawayang inchik dun sa Chenanmen na yun. At, siya, may mga namatay. Pero, na-tuto ang mga leader ng China, na-tuto ang mga kinatawan, mga pinuno ng Chinese Communist Party. Ang sabi nila, kailangan ibigay natin sa ating mga mamamayan, ang kailangan nila. Ano ba yun? Trabaho, mabay, sapat na pagkai, and so on and so forth. Kung kaya maski hindi sila halal, kinuturing silang legitimo ng kanilang mga mamamayan, kasi meron silang tinatawag na performance legitimacy. Ngayon, sa ating bayan, makikita natin, batay sa mga anumalia sa eleksyon, ang ating mga pinuno, they do not enjoy. Our political leaders do not enjoy unquestionable electoral legitimacy. That's one. And what makes it worse, they have weak performance legitimacy. Hindi nga maganda paraan ng kanilang pagkahalal, hindi pa sila na deliver ng inaasahan ng tao. Kasi ula nila na sabi ko kanina, pag na-elect na sila, hindi mo sila makikita, hindi mo sila makausap, ang haharap sa iyo bodyguard, haharap sa iyo sekretaria, et cetera, et cetera. Wala si Mayor, tulog si Mayor, may ginagawa si Mayor, busy si Mayor, hindi gusto ni Mayor, pag mumuka mo, mabaho ka. Ang nangyari ngayon sa kwan, na wawa ng tuloy ng kumpiansa, ang taong bayan sa demokrasya. Sa manta lang ang dapat nangyari, mawawa na tayo, dapat ng kumpiansa sa mga leader na inaabuso nila ang proseso ng demokrasya. Kaya ang nangyari, kapag ang mga leader natin ay nahahalal sa pamamagitan ng pandaraya at saka pananakot, walang pressure sa kanila na magperform. Walang pressure sa kanila na ibigay ang talagang kailangan ng ating mga mamamayan. Ang nangyari, ang tawag namin sa kanila, politikong KBL. Ano yun? Kasal binyag living. Ang gagawin lang niya, magiging ninong sa kasal, magiging ninong sa binyag, at dalaw sa lahat ng lamay. Sa pamamagitan noon, mga e-electya, matatandaan ang kanyang, ang kanyang ginawa at ang magyari doon, patuloy siyang malulukluk sa position. Lumalabas na maraming suririn ang ating election. Pwede nating sabihin na dahil mahinang klase, may mga suririn ng ating election, mahinang klase rin ang ating demokrasya. Kaya, maraming nag-isip, paano ba malulutas ang mga suririn din sa election? Napansin nila na pumapasok ang kakaihang mag-hocus-pocus kapag napakalaki ng paghitan sa, pag halal at sa, pag proklamah ng mga nanalo. So, yung mahabang panahon na yun, magkaroon ng election, pero sa apalang malalaman ang nanalo sa, halang ba, pagkatapos ng isa o dalawang ban, yun ang nakikita nilang kailangan pa-XN. Sa halip na dalawang ban, mula election, hanggang sa makita ko sinunanalo, kailang pa-XN yan, adang nakitang paran yan ay bumamit ng computer i-automate ang election. Ngayon ang katanungan, nanutas ba ng automation ang ginawa nung 2010 na election sa atin, ang suririn nito, o hindi. Ang tingin namin, at batay sa aming pag-aral, hindi po nangyari yung, hindi po nalutas, ang mga suririnin, higil sa election, bagos, nagkaroon ng bagong mga suririnin, bagong paraan, na tutupo ang ating mga politico, kung papano, kung papano, sa, sa, ang politico, nangayon ang namin, namin, nangayin, namin, ngayon, sa, ang mga mga sa, namin, namin, namin, namin.