 Sa talakaing ko ngayon ay ang kasaisay ng kababaihan mula sa panahon bago dumating ang mga kastila hanggan sa kasalukuyang panahon. Ang ibig kong idein ay yun ideyan ng autonomiyan ng kababaihan na nakita bago dumating ang mga kastila na nawala ito, na isatabe ng panahon ng kastila at binawi ng panahon ng mga americano. Ang panahon na bago dumating ang mga kastila, makikita natin na pantay ang tingin ng mga nangbabay at lalaki at ito ay napapatutuo dun sa kuento na tinatawag natin creation story. Kung babasahin natin yung creation story ay sinasabi na ang unang mabay at lalaki sa Pilipinas, ay nagmula sa isang buho ng kawayan na tinukat ng isang ibo na tinawag ay Tigmamanukin at sabay lumabas si Calak at si Kabay. At magandang balikan ito dahil kakaiba siya dun sa creation story ng Judeo-Christian religion kung saan si Eva ay nagbula sa tajang ni Adan. Ang creation story na ito ay kakaiba dahil idinidin na mababa ang kalagayan ng babay sa lalaki. Kuntiting na natin bago dumating ang mga kastila, malaki ang rispeto, malaki ang tingin, may mahalagang papel na meron ang babae. Halimbawa na lang sinasabi na mga unang prily sa kanilang ulat na ang babaing o ang ina ang siyalamang pwede magbigay ng pangalan sa kanilang anak. Hindi ito pwede magbigay ng kanilang nolo o kanilang asaong lalaki kung hindi ang babae lamang. Meron rin makikita natin ang mahalagang papel na ginampanan ng mga katalona at mabailan. Ito ay madalas mangitin na mga ulat ng prily kasi ito ang magiging kalaban nila sa paglaganap ng bagong religion. Ang katalona at mga babailan ay maraming papel na ginampanan tungo sa pagbigay ng ginhawa sa kanilang mga pamayanan. Sinasabi nga ni Dr. C. U. Salazar na may tatlong pangunahin tao sa isang pamayanan, yung panday, yun dato at yun babailan. At tuto ang babailan ay napakahalaga dahil siya ay parang collective memory ng community, siya rin ang tagapamagitan sa mga Skaibathala at mga anito, at siya rin ang doctor. Madalas, pagkaang may sakit, tinadala sa babailan siya ay pumapasok sa isang trans at sa pamagitan itong trans na ito ay nakakapag usap siya sa batala at aalamin kung ang may sakit ay gagaling o hindi. Kung gagaling, siyempre magdidiwang ang pamilya at kung hindi nagagaling, ay magdidiwang parin kasi itong kamaganak na ito ay magiging anito na. Madalas rin na sinikap na mga castila na pwaili lalo na na magkaroon ang parang kababain na mayumi, mahingin, madaling himatayan. Talagang yun yung hulma na ibig nila na umiral at nunit sa aking pananalik sik, maaring ito ay naging puto o dun sa mga babaing na sa mataas na antas at yun kanilang socialization ay napaabot sa pamagitan ng skwela ng mga convento at yateryo at mga aklat na tawag ay lagda at urbana at filisa. Ngunit kung titig na natin yung karaniwang kababaihan parang malaya naman sila. Nakakatua halimbawa na sila ay inupahan ng pamahalaan castila na magtrabaho sa mga pabrika upang magrolyo ng tabako at natatawag nila natin sila na mga sigarera at mga sigarera ito ay naging unan natin mga manggagawa sa may nila at sa unang pagkakataon, mga sigarera ito ay napailalim sa isang sistema ng tatrabaho sa pabrika, may takdang oras ng pagpasok at pag-uwi at meron rin sahod. Kaya sa mga bagay na ito ay nakakatua kasi ako rin nung ako inasakulay ay yun dito sa UP, akala ko lahat na babay ay gaya ni Maria Clara, hindi pala. At naging katua-tua sa akin ito mga sigarera na nardescubri ko sa Madrid, meron isang dokumento na pinamagatan alboroto di sigareras so alboroto ay isang tantrum o isang pagtampok kasi hindi bigla dumating ang mga sigarera sa pabrika at yun nag-uulat na lalaki ay sinabi ay ito ay isang tampulamang ng mga babay ngunit pagtiting naan ay sa isang huelga kaya nakatutuan na ang isang babay ng expo-toriador ay magbigay ng sarili niyang interpretation kaysahayaan ito na gawin na isang lalaki ng historiador. Makikita rin na may autonomiya na magmaganap, halimbawa dun sa mga babay na pinagkaitman ng isang mulat na edukason na naging mga matagumpay na hasindera. Isa na dito ay si Teresa de La Paz isang hasindera na may pagaari ng hasyenda ng Marikina at hasyenda ng Santa Mesa. Napakalaki ng kanyang hinawakan na hasyenda na mismo ang UP ay naging bahagi nito ng hasyendang ito. Ang din rin yung autonomiya ng mga kababaihan na pinakita na hindi man sila nabigyan ng mulat na edukason ay nakapag-migaydaan naman sa kanilang sarili mga talento at ibig kong bagitin dito si Adela at si Paz na paterno na nakakulung lang sa bahay ngunit sila ay naglabas ng napakagandang mga bugadones o mga steel paintings, steel life paintings at mga landscape paintings. So, sa madaling saabi nung panahon ng castila maaring dun sa mga nagaharing uri ng kababaihan sila ay sumusunan sa hulma na ibig ng mga castila ngunit dun sa mga karaniwan kababaihan ay parang nagkaroon sila ng kalayaan na baging sila talagam. Siguro ibig ko rin bagitin dito yun character na salome sa Nolimetanghere alam natin si Salome at si Ilyas ay nagsasama na walang hindi sila kasal. So sa ating modernong panahon ito ay live in marriage o kung tutuosin ito ay kasal sa banig. Kasi nung panahon ng castila meron kasal sa simbahan at kasal sa banig, ibig sabihin ay nagsasama lamang at silay kinasal sa pamagitan ng banig. Makikita na si Salome ay isang masasabi natin kahangahangababai dahil na isip niya iwanan si Ilyas dahil na walang maipapangakong kinabukasan si Ilyas para sa kanyan. Nung dumating ang inang bayan na humyihiling sa kababaihan na tumulong na maginhawaan ng bayan kasi kapansin-pansin kaya Andres Bonifaso dun sa kanyang sanay say na ang dapat babatid na mga tagalog wala ng bangkit tungko sa salitang kalayaan kung hindi kaginhawaan na masmuo kung tutuusin. At ang mga babay, tulad ni Gregoria de Jesus ay tumugon na tumulong para sa kaginhawaan ng bayan bago pa yan ang dyan si Tandang Sora. Simil Chora Aquino ay isang kahangahangababai. Siya ay mayari ng isang malaking hasyenda rin. At ang anak ni Melchora Aquino ay kasapi na katipunan. At nung nagpasya na magpulong ang mga katipunero, sa una ay nagpulong sila sa solar ni Ramos, yung anak. At pangkatapos ay sa mismoong solar o lugar ni Melchora Aquino. At ang kuento nga sa dami ng mga yung mga taliasi ay kanilang hinati. Yung isang bahagi ay kung saan ang kanin ay hinuluto at yung kalahating bahagi ng taliasi ay ang ulam. Kahangahangas siya dahil siya sa idad ng 80 years old, siya pinatapon sa Guam. At alam niyo yung pagpapatapon ay isang ayaw na ayaw ng mga Pilipino at isa sa mga hiniling ng mga Reparbista dahil ang pagpapatapon ay naging madalas na kalakaran ng mga castila. At siya pinatapon ng sa Guam maari at maganda ng isipin na si Apolinario Mabini ay napatapon din sa Guam at maari sila ay nagkaroon ang pagkakatawan na mag-usap. Sa punto naman ng kasapian ng Katipunan ay nagbukas ang Katipunan ng isang sangay na mga Babilama. Nung una ang dahilan ng pagbubokas ng sangay na ito ay dahil nagsususpet siya mga asawa na mga Katipunera, mga kapatid at mga ina kung ano ba yung pagpupulong na nag-aganap. Dapat malaman natin na Katipunan ay isang sekretong organizasyon. Nung ayaw na nila ng Katipunan na talagang maging balakid pa sa pagpupulong mga usap-usapan ng mga kababaihan ito ang magbigaydaan para magkaroon sila ng isang sangay ng Katipunan. Mga kasapi dito ay si Gregoria de Jesus na tinuri nalakambini at mga kapatid ni Jose Rizal. Yung mga walang asawang kapatid ni Jose Rizal. At magandang basahin natin ang talanbuhay ni Oryang o ni Gregoria de Jesus dahil labing walung taon lamang silang nagkita o nagkilala kinasal kay Andres Bonifaso. Ayaw na ayaw na mga magulang ni Oryang itong si Andres Bonifaso dahil siya ay isang mason. At pinalindigan ni Oryang na gusto niya si Andres Bonifaso at napilitan yung magulang na ikasal na nga sila sa simbahan ng binondong. Ngunit kinasal muli si Andres Bonifaso at si Oryang sa katipunan rights na tinatawag. At naging papel ni Oryang ay yung magpagtago ng mga dokumento ng katipunan. At kanyang kinekuento sa talanbuhay na pag narinig nya na parating ang mga guardia civil para hulog puntahan ang kanilang bahay siy umuupan ng isang kalesa at lumilibot ng buong mainila para lang iwasan ang mga guardia civil. Nakuento rin niya ang samanang luob niya na twinge siy kakatok sa mga bahay upang umingit ng baso ng tubig o magpahingaman lang isinasara ang pinto sa takot kung pa tinding takot na masangkot sa katipunan. Siguro pinakamagandang bahagi ng kanyang talanbuhay ay yun mga tula na kanyang linika pagatapos ng pagatapos ng kamatayan ni Andres Bonifacio Sobra 22 years old apat na taon lamang silang magkasama bilang magasawa. Masasabi natin rena hindi lamang siguria ang tumugon maraming mga babay ang pumunta sa laranganan labanan ang jansi kahabagan ang laguna si Trinidad Texo ng Bulacan at meron rin isa na sa ilo-ilo magbanwa ngunita alam natin ang revoluson laban kastila ay natapos sa magitanan trus ng biak nabato at ipinagpatuloy na lang nung lumapit ang mga Amerkano K. Aginaldo na nasa Hong Kong noon na magsanipwersa para harapin ang mga Amerkano. Sa bahagi ito ng artin kasaisayan lalong lumawak ang participasyon ng kababaiyan ang mesmong asawa ni Emilio Aginaldo na si Hilaria Aginaldo ay nagtatag ng parang isang asosasyon ng Cruz Roja o Red Cross at ang papel ng asosasyon ito ay maggalikum ng pondo para gamitin sa mga sugatang na mga sundalo at tulong rin financial sa mga kanilang pamilya maalikain mga mga babae noon may mga iba na sumula na mga tula binigay nila dun sa Revolutionary Newspaper na mga tula handa ang mga babae na isulong ang kalayaan ng Pilipinas. Nung panahon at alam naman natin nung panahon ng mga Amerkano ang edukasyon ang kalalang naging paraan para mapawi ang sabi na natin resistance ng mga Pilipino. At dito ay kumasok ang mga babae sa pamagitan ng pagiging pensionada. Yung una mga babaing pinadala sa Estados Unidos ay 1904 at lima sila sa bilang ng mga 37. May dalawa mula sa Pangasinan dalawa sa Ilokos Norte at isa mula sa Rumblon. Nung sumunod na taon na dagdagan sila ng dalawa pa. Ang karamihan sa mga maagang pensionada dito ay nagpunta sa mga koleyo upang magdalubhasa sa pagtuturo at dalawa ang nagpunta upang magdalubhasa sa medicina. Ito ay si Honoria Acosta Season at si Olivia Salamanca. Kuntiting na natin madali na pagbalik nila sa Pilipinas ay maging Americanize sila pero kagulat-gulat na lalong sila naging very nationalistic. Halimbawa na lang si Honoria Acosta Season na bumalik sa PGH at nagputuro sa College of Medicine ng UP ang pinasok niyang larangan o specialization ay ang obstetrics like gynecology na napakahalaga dahil yun ang kulang-nakulang sa mga kababaihan ng panahon na yun. Nung panahon ng kastila hindi hawakan na mga kalalakihan na doktor ang isang sakit pero sa tulong ni Honoria Acosta Season ay naging pusible na magpakonsulta ang babay sa kapwa niya babay naging very active rin sa research si Honoria Acosta Season at marami siyang research or scientific papers na sinula talimbawa yung bilang na mga pregnancy sa UPPGH yun aclampsia et cetera ang isang doktor ay si Olivia Salamanca na sa kasamaan palan ay pumanao sa idad ng mentetrez sa sakit ng TB tuberculosis at alam natin ang kanyang saloobin sa pamagitan ng kanyang diaries so ito ay isang kakaiba dahil nag-iwan ng isang diaries kusahan maganda very intimate yun diaries ito kasi sabi niya hindi ako maganda pero maran ako ibing gawin para sa bayan et cetera galit siya sa mga americano na wala daw ginawa kung hindi mag complain so yun diaries ay mukang binigay kay incarnation at ito ay linimbag so itong edukasyon ang magbibigay daan para humiling ang mga babae na meron ng karera may edukasyon ng karapatan bumoto so dadako ang arena ang mga babae sa arena sila na magkaroon ng papil politikal sa atin bayan so itong suffrage movement ng mga Pilipina ay nagsimula nung mga 1912 nung dalawang sufra jets ay dumating dito sa Pilipinas upang himukin ang mga babae na ipaglaban at makibaka mabigyan sila ng karapatan bumoto nung una parang hindi pahanda ang atin mga kababaihan at ibig lang nilagumawa na mga social civic social activities mga civic activities pero nung meron kasing asociasyon na tinawang POW Pilipina Association of University Women na pinamunuhan ni Mendoza Guazon at naging proyekto nila ang ipaglaban na mabigyan ang babae ng karapatan bumoto kinuhan nila ang suporta ng mga mambabatas at ganun rin ang mga americano Governor Generals at ang sabihin natin kaaliado ng mga Sufra Jets na Pilipina ay ang Governor General Francis Burton Harrison si Governor General Woodrow Wilson Leonard Wood at ganun rin si Frank Murphy ang pinakahuling Governor General at si Senate President Manuel Kesson nungon at ang kwento sa akin ni Incarnation Alsona na madala sila mag-organisa ng mga Tea Parties nakunsaan ina anyayahan nila ang mga mambabatas para maglika ng panukalan batas na magbibigay ng karapatan bumoto sa mga kababaihan Nung dumating ang 1935 ay nagkaroon tayo ng Tidings MacDuffie Law na nagbigay nagtakda ng isang tinatawag napamahalaan Commonwealth na magtatagan ng sampong taon at kinuhan ng mga kababaihan ang pangkakataw na ito na magkaroon sila ng provision sa Ligang Batas ng 1935 na mabigyan sila ng karapatan bumoto at ang nakasaag dun sa Commonwealth Constitution ng 1935 bibigyan lang ang mga babain ng karapatan bumoto dalawang taon pag atapos maitatag ang Commonwealth Government. So ibig sabihin 1937. Pangalawa sabi rin na magkakaroon ng plebisito magtatanghal ng plebisito ang upangalamin ang dumdamin o sa loobin ng mga babai na o hindi at itong plebisito nito ay nagtakdarin na dapat higit sa tatlungdaan dibong bumoto ng o-o ang dapat maabot no So ng 1937 at yung plebisito ay idinaus nakunakakatua ang mga babai talagang sinusundo yung mga babai pinupunta sa prisinto nga alagan ng mga ana kabang yung nana isa sa prisinto ay talagang serioso at nakakatua na nung tinignan yung resultan ng plebisito na lampasan yung sinasabing 300,000 votes kasi 400,000 plus votes ang nagsabi na o-o ibig nila mabigyan ng karapatang bumoto kaya ito ay isang malaking tagumpay sa aking tingin para sa kababaihan at sa kanilang autonomia bilang isang babai ngayon ay meron na silang papel upang mag-decision kung paano ba ang palakat ng gobierno at yung nga ang palagin bakit kami edukado kami naging isip at meron kami pwede yung iambag sa pamamahala noon madalas na bagitin kung na mga kalalakihan at mga babai rin na tumutol na mabigyan sila ng karapatang bumoto ay sinasabi na pag nabigyan ng karapatang bumoto ang mga kababaihan ang susunod na daun na agenda ay yung divorce law pero pinabulaanan ito ang mga babai na hindi naman yun ang kanilang susunod na agenda makikita rin natin na subuk rin ang mga kababaihan sa panahon ng pananakop ng hapon at may malungkot ang mga kwento dito madalas dahil alam natin ang mga babai ay naging ma-init sa mata na mga hapones at siguro kung kiting na natin yun atin isan libum piso may isan babai doon na kasama ni Vicente Abad Santos Vicente Lim at si Jose Abad Santos at ito ay si Josefa Lianis Escoda si Josefa Lianis Escoda ay siya ay dinakip na mga hapones pag atapos ng maramin niyan ginawa para sa kapua niya Pilipino ang isa ay pinupuntahan niya yung mga concentration camps at kinukuhan niya yung mga pangalan na mga Pilipino dito at kinokonekta niya doon sa mga kamaghanak para at least alam na mga kamaghanak na nan dito sa concentration camp na ito ang kanilang miembro ng pamilya ngunit isang umaga ay dumating ang mga hapon sa kanyang tahanan at inaresto dinala sa Fort Santiago kasama ang kanyang asawang periodista ngunit ang isang ay nagsabi na isang umaga ay nakita siya lulan sa isang 6x6 track na palabas ng Fort Santiago at magmulanon ay hindi na nalaman kung saan ang naging labi ang ni Sefaliana si Skoda batid rin natin ang sinapit ng mga babay nung panahon ng hapon lalong lalong na dun sa comfort women at itong ay diyan ng comfort women ay napaka importante pala dun sa Japanese Imperial Army dahil yung mga sundalo ay kailangan ng mga babay parausan nila kung hindi maloloko sila sa guerra at ang unang mga ginawang comfort women ay mga kuryana kasi ang kuryanon ay isang kolonya ng hapon at ang mga kuryana ay una sila inupahan para magluto at maglaba para sa mga sundalong hapon gunit kalauna ay naging sex slaves ng mga hapon at sa kaso ng Pilipinas nung nanawagan sa radyo kung meron man Pilipina na isang masasabi comfort women of women ay lakas luog na nagbanggi na si Lola Rosa Henson ay nagsabi siya yung kaunahan natin comfort women na lumabas sa publico na siya ay naging isang sex slaves ng mga hapon at dapat basahin yung kanyang kuyento napakalungkot siya ay dinala sa isang bahay at ang hindi ko malilimutan na kuyento niya siya daw ay naging parausan ng mga hapon ang bilang ay pweding tatlumpu apat na po sa isang araw na hindi patapusun isang kakatok na yung susunod at gusunan niyang siya naman mabigyan ng serviso at buti naman ay yung ginawa napag sa publico ng Lola Rosa Henson ay nakahikayat ng iba pang mga kababaihan na naging naging comfort woman rin ng panahon ng hapon Marami palagay ko mga kuyento na mga babae tungkol sa kanilang karanasan ng panahon na hapon meron isang kuyento ni Lordes Montinola anak ng Mayari ng F.E.U. for Eastern University na na ay ang lahat ng membro ng pamilya liba na lamang sa kanya ang aklat na ito ay sinabi niyang breaking the silence dahil parang gusto niya magkaroon ng closure yung sinapit niya at ng panyang pamilya na siya lang ang survive ng panahon ng hapon meron rin isang aklat ng isang babae living with the enemy ni Pasita Pestaño na nagkikuento rin pag araw-araw buhay ng panahon ng hapon at makikita natin ang pagkikento ng mga babae ay kakaiba sa mga lalaki semprin mga lalaki labanan mga ganuan pero ito kasi very intimate very personal yun lap yung mga kwento na babae na talagang nakakantig ng puso at pag atapos ni tung tatlong taon na pagihirap ay tumayo ang Pilipinas at nag-rehabilitate at kasama na pate ang mga Pilipina ang maganda sa mga Pilipina ay nung nagkaroon sila ng edukasyon ay pumasok sila sa tinatawang natin male-dominated professions at ito sa UP na alala ko na ang college of engineering walang ladies' room kasi lahat sila ay mga lalaki at ang buti na lang sa pamagitan ng edukasyon ay meron tayo mga unang babae yung ingenyera o yun ang ingenyera may unang doktora meron unang abogada talagang tinipon sa pamagitan ng isang libro na ang pamagat ay Pilipina first na tinanghal at kinilala ang mga babayin ito at sa ngayon ay marami na din masasabi natin tagumpay na naranasan ng kababaihan makikita ito sa mga batas na kalinga sa kanyang kalagayan ang yun antisexual harassment law anti-rape law at siguro ang ruruk niyan ay yung magnakarta for women ngunit sa harap ng maraming tagumpay ay marami pa rin hamon at isa na siguro na nakikita kung hamon ay sana makabalik na sa Pilipinas ang mga babayin o FW nakakalungkot ang nangyari sa kanilang mga pamilya dahil nga wala na sila at ang bungarin ito na pandarayuhan nila ay nare-redefining atin family system ngayon ang pamilyang Pilipino ay hindi na lamang nana ay tatay at mga anak kung hindi dahil parayong maghulang ay nasalabas ng Pilipinas so nlola, lolo at tiyatiho at mga bata so maganda sana na dumating tayo sa panahon ay hindi na sila mandarayuhan at ulit ang atin mga pamilya nakikita ko rin na sana sa larangan na mas marami ang mga babayin makikilahok sa executive legislative and judicial branches of government sa ngayon ay talagang ang babay ay parang benchwarmer lang kanilang asawa o kapatin sila muna pero isang term lang pag atapos ang isang term ay yun na naman babalik ang kapatin asawa o mga kalalakihan na miyemro ng pamilya sana ay maging maging matagumpay rin alaklok sa pamahalaan na hindi sa ganitong paraan maganda at importante na balikan natin ang nakaraan ng kababaihan nagsagayon makita natin kung ano na ang kanyang natahak na ladas mahaba ang kanyang linakbay ngunit inaasahan ko makabuluhan pa rin ang kanyang kinabukasan kaya mga kabaro mabuhay kayo