 Salon dəyəli dinləyəcilər, ötəm buraqlıqlarımızda ziyalı və ziyalılık mövzusundan ara sıra söz atacağımızı demişdik. Və ədimize sadik qalaraq, yazın ki, okuyak və ilişinin bu buraqlıqında Türk yazısısı əziznəsinin ziyalı və demokratiya yazısını səsləndirəcək. Dinləyin və dinlədin. Bir çox anlaşlar kimi ziyalının ödə ilk tərifini vermək mümkün deyil, olmama alırdı. Çünki qavramların zamanla mənələri və funksiyaları dəyişilir. Məsələm, 20. əsirin əvvələrində ziyalı və onun məzuliyyəti çox diləqətirilmirdi. Birinci, dünya müharibəsindən sonra yaşanan pəstimizin dövründə ziyalılar, nə etsin müharibələrin qarşısına alma mümkün olmur? İkiləşməyə başladılar. Və həmin müharibədə ziyalının məzuliyyətini axtararak, bunu oxşar bir dünya müharibəsinin bir daha olmama sünsün çalıştılar. Paristə yazıcıların meşhur izlasında ziyalının məzuliyyəti problemini müzakir olundu. Amma ziyalların və xususi ilə yazıcıların bütün cəhdlərinə baxmayarak ikinci dünya müharibəsi oldu və ziyalının məzuliyyəti məsələsi əvvəlkinlə nə çox qabardı. Xususi ilə sardır bu məsələrin üstündə çox dayanmışdı. Qisası, bunu demək istəyirəm ki, ziyalı anlaşı dövrün şəhdlərinə görə dəyişdiyi üçün onun dayıq tərifi yoxdur. Yələ buna görə, mədəniyyət və ziyalı kimi qavramların çox fərqli tərifləri var. Hər ziyalı digər istimai qavramlarda olduğu kimi, bu məsələdə də öz nə görə ziyalı qavramının tərifini verib. Ancaq bu, fərqli tərifləri nəzər getirəndə çoruların fili tərifləməyi məsələsində oxşadılmamalıdır. Çünki bu, fərqli tərifləri ziyalının tərifi yox, ziyalının keyfiyyətlərdir. Ziyalıya xas keyfiyyətləri olduğu üçün də hamsı doğrudur. Mən də həmsinin ziyalının tərifini verə bilməsəm də onun keyfiyyətlərinin sadalaya bilərəm, məsuliyyəti və burzu. Ziyalı, yaxın səvrəsindən başlayaraq, səstalqaları kimi getkədə qenişlələn çöylədər şəklində bütün dünyada məsuliyyətli və bu məsuliyyətinin fərqində olan adamdır. Ziyalı, hətç bir hadisə barətə mənə nə, nəyə mə lazımdır deyə bilməyən, məsuliyyətinin fərqində olan, həmsinin fikirini deyən adamdır. Ziyalı, illaq diplomlu olmaq yox, insan olmaq deməkdir. Tariximizdə pasha bəyolun, amma insan olmayan, yəni ziyalı olmağı bazarmayan çox adam var. Demakratiyanın iki şərtinin olduğunu inanıram. Bunlardan birincisi, xalqın idarə etmədə iştirak etməsi və bunun üçün, xalvi iqtisadi və mədəni səviyyəyə gətirməkdir. İkincisi isə istisnasız, hamının bütün global varlıqlardan maddi və mənəvi zənyirliklərdən istifadə edə bilməsidir. Demakratik azadlıqlara gəldikdə isə o azadlıqlar birdən çoxdur. Buna baxməyəraq bir ölçədə demokratik azadlığın olub olmadığını göstərən numunələr misal gətirilə bilər. Məsələn, hansısa ölçədə bir adam kim olur olsun çıxıb bu millət belə istiyir və ya bu millət belə istəmir deyə bilirsə və özünü tək başına millət həyəsab edir bütün xalq adımdan danışırsa, o ölkədə demokratik azadlıqlardan səhbətqədə bilməz. Həmçinin hansısa ölkədə hansısa adam özünü məhkəmə həyəsab edərək, onun kimi düşünməyən insanları günahkar görüb həm dəzəz alandırırsa və həmin adamlara özlərini müdafiə etmək üçün haq belinmirsə, o ölkədə demokratik haq və azadlıqlardan səhbətqədə bilər mi? Özünü məhkəmə həyəsab edən, özünü millət həyəsab edən özünü xalqın yerinə düşünən yaxud düşünənlər olduqsa, demək, o ölkədə demokratik azadlıqlar yoxdur. Mənə xalqın oturub durmağında çəramət taponlardanım, nə də xalqımızı çağdaşlıqa laik görməyib aşaqlayanlardan. Qalq bizik, yaxşımızla, pisimizlə, həsi yerdə fəvqalada xalq yoxdur. Dört dəfə dəyişən hər hansı bir şey, beşinci dəfə dəyişilə bilər və dəyişəcək deməkdir. Açıqı biz karnistutusiyamızı lazımı qədər görəyə bilmədir. Bunda haminin, haminimizin günahı var. Hazır ki, karnistutusiyaya əlbət dəmər edirəm. O nə məzvuram? Ancaq cilsək demokratik sistəmi uygun olmadığını düşündüğüm üçün onun dəyişilməsini istəyirəm. Zorbalıq edilmədən, kanunla təz bir zamanda dəyişilməyini arzuluram. Fərdlər karnistutusiyaya müdaxil edə bilər. Bəzi rejimlər de olabilir. Məsələn, şah rejimində, diktatuurada, faşist idarə etmələrdə bir adam karnistutusiyanı istədiyicimi dəyişir, ona müdaxil edip pozur. Çüncü umuları nə istəsə, karnistutusiyaya odur. Dedikləri, hər şey qayıdadır.