 Salam, maraqlı bir yazı ilə yazın ki, ochya qüvərişi efirdədir. Bu mevzu, Sövvət dövründə Leninin, Stalinin, Brejnevin qalak-qala kitablarının məzburi ochudulmasına şahidlik etmiş nəslə nəzə diyərlər bir köyünək daha yaxındır. Dinləyin və dinlədin. Növbəsli jurnalist Mikael Hem, diktator olmaq praktik təlmət adlı kitabında tanınan və tanımmayan diktatorların həyatını və siyasi təcrübələrini araşdırıb. Həmin kitabdan, diktatorların ədəbiyyət səviyyisi ilə bağlı hissəni ixtisarla təqdim edirik. Diktatorların çox kitab yazır. Onların öz tərcüməyə hallarını yazmalarında ya da siyasi nəzəriyələrinə əsərət səvirməvələrində qəribə həs nə yoxdur. Əksər siyasətçilər bunu eləyir. Ancaq diktatorlar həm də bədiyə edəbiyyət yazırlar. Aftaritar ideolojiyələ ədəbi istədədən belə uzlaşması kiməsə əzahib təhsil bağışlayabilər. Ancaq bu həm də əsil diktator cimi dərinə arası uğur qazanmaktan ötürü son dərəcə hər tərəfli inkişafın tələb olunduğunu göstərir. Üstəli, yaradılığı təzə başlayan müəlliflərdən fəqli olaraq diktatorun nəşiratların çandarında çeşik çəkməyə, əliyazmalarının aşirlərə gəndərməyə, təkrar-təkrar rət zəbə alaraq dünyadan küsməyə qətdiyazı yoxdur. Əgər siz diktatorsunuzsa, size yox deməyə çox az adam cəsarət eləyə bilər. Diktator olmaqın bir üstünlüyü də var. Sizin kitabınız mütləq bəssirlərə cəvirləcək. Əksər diktatorlar öz kitablarını şəxsiyyətə pərestiş kultunun vazib eləmendirə cəvdiriblər. Muəmmar Qəddafi cəhənnəmə qaçış Livia lideri Palkovnik Muəmmar Qəddafi bədi ədəbiə sahəsində xeyli uğur qazanmışdı. Onun novella və əssələrdən ibarət cəhənnəmə qaçışandı toplusu, diktator adəbiyatının klas qası sayılır və dərin fəsəfi mülahizələr siyasi ideyalara zəngindir. Qəddafi əsərlərində ənənəvi Livia cəmiyyətini romantikləşdirir, onun müasirliklə ziddiyətini birinzinın xeyrinə xüsusi vurulayırdı. Çitabda ki, ilk iki novella da şəhər həyatı stres, yalqızlığı, sağ kit, ənənəvi kən dəyatı isə gözəl, mənalı yaşam məkanı kim təsvir olunur. Təbii ki, Qəddafi siyasi ideyalarında çağıza çözürürdü. Onun yaşıl çitabalı siyasi programının həddindən artıq iddiyalı yarın başlıları var. Demokratik problemlərin həlli, iqtisadi problemlərin həlli, üçüncüzü dünya nəzəriyyəsinin sosial əsasları. Qəddafi'nin ideyalarını okuyanda, ağıla gələn ilç fikir olur ki, demokratiya probleminin həlli diktaturanın tətbiq edilməsidir. An zam müəllif su butələyir ki, qərb demokratiyasında mahiyyətzə zulüm çağırdır. Qəddafi siyasi partiyaları diktaturanın müasir forması artlandırır. Siyasi partiyaya yalnız öz üzülərin təmsil edir və yalnız öz maraqları uğrunda mübariz aparır. Demokratik nöqdəyi nəzərdən, ayrı ayrı partiyalar bütün ölkəni idara etməməl edirlər. Qəddafi bu problemin həllimək sədiyilə özünün üçüncüzü dünya nəzəriyyəsini təşlif edir. Onun fikirinize, parlamentə üzülər seçməkəvəzini, Qalq kangresslərin nəzaratı altında fə aliyyək göstərən Qalq kamitələri təhsil olunmalıdır. Qəddafiə görə qanunverizi toplantıq kamitə ya da fər tərəfindən verilmiş istənilən qanun, mahiyyət sə antidemokratik və geri təbidir. Ancaq arganik qanunlar qəbul eləmək lazımdır. İstənilən cəmiyyətdə təbii qanunverizi proses ya dinə ya da ənənələrə əsaslanacaq. İstənilən başqa mənbəyə istinaden qanunlar yaratmaq, məntiksiz və doğru olmayacaq. Bu nəzariyyəya inansak, qəddafinin idari isulunun da legitim olmadığını söyləmək mümkündür. Amma yaşıl çıtaq, dəvlət iyer arhiyasının başında güzlülü liderin olmasının vaazibliyi də argumentlərlə ispatlayır. Bu, nəzarizə həttən əsəl demokratiyadır. Amma reallıqda həmşə güzülülər başda durur. Səmiyyətin güzülü üzülləri, hökumətin tərikimdə daxil olaraq onu idari edirlər. Üsüncü, dünya nəzariyyəsinin vaazib sosial əsaslarından biri də təhsildir. Bu məsələ də liberallıq nümaşətdirən Palkovnik həyusab edirdi ki, zəmiyyət fərdə təhsilin bütün növlərin təxilif etməli, hər kəs istədiyi ictisası səsmək imkanına sahib olmalıdır. İnsanları konkret bir proqramasasında təhsilə məhcum etmək, dəspatizmdir. Xatırladıq ki, qəddafin ölmündə qədər iqtablara liyyə məktəvlərin də məzburi proqrama daxil edilmişdir. Səfər Murat Niyazov Tüşmənbaşı Ruhname Mərhum Tüşmənlidəri Səfər Murat Tüşmənbaşının Ruhname əsərədə tüşmənistan məktəvlərin də məzburi qadrə tədris olmurdu. İmumiyyətlə müəllifin sağlıqında bütün tüşmənlər Ruhname-ni oxuyurdular. İbdə daisinin şacirlərindən tutunur, universitet tələbələrinə qədər. Demək olar ki, bütün imtihanlara, hətta sürücür iç imtihanında da bu qitaqdan sualar sanırdı. Dövlət idarələrində işləmək istəyən hərkəs Ruhname-dən imtiham verməyə məzburidir. Tüşmənistan təhsil sistemində Ruhname-nin tədrisi o qədər vazib yer tuturdu ki, ondan daha az əhəmiyyətli həyisab edilən bir nizəfən proqramdan sarılmışdır. Ruhname-nin 2001-ci ildə işə qüzü görən iksildi, müəllüfün tərciməyi halının tariq, siyasət, fəlsəhə və din haqqında fikirlərinin məzmusu idi. 2004-ci ildə nəşşoğunun ikinci cildiysə, fəlsəfəyə və etqaya dair daha dərin analizlər, həmçinin yaxşı tüşmənin davranış qadalarla bağlı bir sıra məsləhətlər yer almışdır. Kitabın ilk vəsəlində tüşməmbaşı, xalqının çöklərinin Nuh beygəmbərə qədər gedib çıxdığını subu tələirdi. Sən dəmə, Nuh beygəmbər tüşmən torpaqlarını öz oğlu yafəsə bağışlaymış. Diyi gərfəsillərdə isə müəllüf tüşmən tariqı haqqında o vaxtda qədər yazılanların yağın olduğunu ispatlayırdı. Tüşməmbaşının idarətçiliyi dövründə ölkədə Sentiabr aynın adı dəyişdirilərək, Aşqabadda kitabın şərəfinə böyük abidi uzaldılmışdı. Məxanı ki, eləməntlərlə tətsiz edilmiş abide kitab, Hər akşam sağa 8-də atılır və əsərdən hissələr səsləndirilir. Tüşməmbaşı öz ideyalarını bütün dünyaya çatdırmaq məqsədi ilə ölkəsini investisiya qoymaq isteyən xarici şirqətləri kitabın xarici tərzüməsini və nəşginini dəstəkləməyə məzbul edirdi. Beləcə ruhunama, Siemens, Daimler Chrysler, Kattr Piller və John Dirkiminlə hənk karparasiyaların dəstəilə 41 dilə tərzümə olunmuşdu. Əncaq Tüşməmbaşıya bu də kifayət eləməmişdi. 2005-ci ilin Augustunda kitabın bir nüsxəsi Rus Fraketində yer planetinə yaxın orbitə gəndərilmişdi. Türkmen qazətlərinin yazdığına görə kosmosufət eləməyə. Səfər Murat Tüşməmbaşı təkcə tarixcii, filosof və siyasəci deyildi. Həm də lirik şareli hətta 2003-ci ildə məhdimqulu adını beynəxalq müçavatı da layı görülmüşdü. Türkmen başımın xələfi Qurbangulu Bərdəməhəm Mədovda ədəbiyyət həbəsi yaradır. Ancaq hələlik daha çox atsılıktan, itsilikdən xalq təbabətindən yazır. Bu vaxta qədər 35 şəyaxın kitaba müəliflik eləyib. Səttam Hüseyin, Zibaba və Hökümdar Diktatorlar arasında ən məhzular yazanlardan biri də Mərhum İraq lideri Səttam Hüseyin olub. O hayatının son illərində dörd roman yazmışdı. Əslində yazısılıq istəyədadır Səttamın cəllərindən gəlirdi. O'un əmsi Bağdadmeri xeyrullah tulfahta Allahın səhvən yarattıqları, parslar, yahudilər və bilsəklər adlı pamfletin müəlifi idi. Bəhəmən kitab ölkədə ən çox satılan kitabların siyasına düşmüşdü. Çünki, çünki İraq hökuməti məktəblərin hər birinə o kitabdan əllimin nüsqa almağı tafşırmışdı. Tulfa İraqda həm də rüşvet xorluquyla meşhur idi. Və bu qusurunun öhtəsindən gələ bilmədiyənə görə Səttam Hüseyin onu vəzfədən uzaqlaşdırmaq məzburiyyətində qalmışdı. Qaydaq Səttamın özünə İraq Diktatorunun ilç və ən məhzur romanı Zabibaba Hökümdar adlanırdı. Əsər orta əsirlərdə İraqda yaşamış bir hökümdarın Zabibaba adlı kənli qıza münasibətindən bəhsiləyirdi. Hökümdar Zabibaba'nın ahlını hirangaq alır və yavaş yavaş ona vurulur. Ancaq Zabibaba xoşa gəlməz bir kişiyləyiblidir. Bir gün Zabibaba'nın əri sevgilisinin yanından qaydan arabadını küsurə zorlayır. Hökümdar da qəttar əribə onun adamların təzəlandırmaq üçün qoşunlarını gəndərir. Əsərin sonunda hökümdar da ölür sevgilisi də. Bu əsərdə Zabibaba İraq qaldını. Onun qəttar əri isə Amerika biriləşmiş satlarını simvaliz edirdi. Yəqin, hökümdarın prototipinin kim olduğunu deməyə əhdiyazı yoxdur. Əsərdə Zabibaba yanvarın 17-sində təcavizə məruz qalar. Birinci görfəz müharibəsinin başlandığı gün, finanda düşmənlər. Amerikalılar məqlub olur. Zabibaba hökümdar satışa buraqlandan sonra dərhal bəssirlərə sevdirilmiş, milyon nüsqədən çox satılmışdı. İçincisi, ona görə ki, kitaba vurtut bir dolar qeymət qoyulmuşdu. İçincisi isə dövlət başcısının kitabını oxumak, hər kəsin borcuydu. Bir qədər sonra Zabibaba hökümdar əsərasasında i20 seriyalı televizya filmi səkilmiş və müziklə hazırlanmışdı. Şayələrə görə sözgədən kitabı Səddə Müseyyin əmri ilə başqa adamlar yazıb və sonra həqiqət üzə çıxmasın deyə onları zəhərləyə rək öldürülər. Bu şayələrin yalan və ya doğru olduğunu müəlləşdirmək sətindir. Amma kitabın yazı üslubondan aydın görünür ki, müəllif, peşəkər yazısı olmayıb. Səddə Müseyyin növbəti romanları sarsılmaz qala kəsimiş əskərlər çürgizinin sevgisindən şilər və şəhər bağaz partiyasının nezə yaramasından bəhsilə irdi. Yeri gəlmişəm, bu əsərin qəhramanların əksəriyəti Səddə Müseyyinin qohumlarıydı. Yazısının iki düşmən qəmilə, Amerikalılar və Yahudilərlə mübarzə paran ərabə həsr olunmuş, Rəddolun şeytanlar kitabı Bağdadın suqutu ərəfəsində işinquzu görülmüş və qırx minnüsqə ilə satılmışdı. Səddə Müseyyin hakimiyyətdən devirlib, həbs olunandan sonra da ədəbi fəaliyyətin dəam eddirmişdi. Dəyləni qöri həbs xanada böyük oyanma adlı kitab yazırmış. Ancaq edama qədər bitirə bilmişdi ya yox, məlum deyil. Kim Sen Ir? Kino Senəti haqqında. Şimali Karyanın demək olar ki, bütün liderləri ədəbiyətə və insənətə xüsus-i mara göstəriblər. Məsələn, Kim Irsen, işinzi dünya müharibəsi zamanı Karyanların yapon işxalçılar elə mübarizəsindən bəhs eləyən, Qandaniz adlı Roman və eyni adlı opera yazmışdı. Qandaniz-i operası indi də piqən yanda ən məhşur əsərlərdən biridir və həftədə bir nisi dəfə numayış olunur. Kim Irsen'in oğlu və varəsi Kim Sen Irse? Kino Aşıqi idi. Şimali Karyanı dünyanın ən böyük Kino Nisturyalarından birini səvirmək arzusuz ilə yaşayan Kim Sen Ir, hətta zənə bir Karyadan reisor doğrulamışdı. Və ən əsası Kim Sen Ir? Kino Senəti haqqında. Və opera Senəti haqqında. Çitablarının müəllifiydi. Məllik bu kitablarında senətlə məşru olmaq istəyən qutularına son dərəcə qeymətli məsələtlər verirdi. Məsələn, o yazırdı. İstənlən müasir senət əsəndin qəhramağını son dərəcə yaradızı və azad insan olmalıdır. Həyatda və faaliyyətində inglaubı hərəkətini tənətcərinə uyğun şəkildə davranmalıdır. Senət də fiyadoların, aristakratların, milyanirlərin əsas qəhraman olduğu dövür çoxdan kəsib. Kim Sen Ir? Kim Sen Ir? İstəsilatın həm yaradızı həm də siyasi aspektlərini əhat edirdi. Kinomatografiyanın yaradızı aspektlən təhlədərcən müəllif, musiksiz mahunlarsız bir filmi tamamlanmış hesabələmək olmaz, yazırdı. Siyasi nökteyin əzərdən isə bir ekran əsərinin fəhlə inglaubının naliyyətlərinə əksiyətdirməl olduğunu deyirdi. Siyasi yanaşma hər şəyə partiyanın gözü ilə baxmaq və rəallıqın bütün fenomenlərini inglaubi mövqədən dəyərləndirmək deməkdir. Mao Tse Dung Rəhbər Mao'dan istatlar. Pəşəriyyət tarixinin ən çox satılan kitablarından biri Mao Tse Dung'un qərbdə qırmızı kitabcı adilə məşhur olan Rəhbər Mao'dan istatlar kitabıdır. Kitabın bu uğrunun çox bəsit bir səbəbi vardı. Hər bir çinli tesadüfən həbs olunmamalıdan ötürü qırmızı kitabcadan ən azı bir nüsxalmaqa və üzərində gəzdirməyə məzbur idi. Çin deyirsə bir milyar insan yaşayırdı. Ancaq kitab radikal gənzliyin sayasında qərdə də kifayət qədər papulya raşmışdı. Nətizədə qırmızı kitabcı 800-900 milyar nüsxas atılmış, bundan dəha çox nüsxasi havay paylanmışdı. Ömümlikdə Mao Tse Dung'un kitabı 6 milyar nüsxə elətap olunmuşdu və tirajına qöryə yalnız 1 milyadan cəriq alırdı. Mao'nun digər kitabları da qırmızı kitabca qədər çox satılmışdı. Artı GENIONFU'nun yazdığına qöryə 1966-76-un zirlərdə Çin dəfə aliyyət göstərən 1820 dövlət nəşriyatında Mao Tse Dung'un qırmızı kitabcası 6.5 milyar 4 zirlik sesilmiş həsərləri 840 milyon şəyirlər toplusu 400 milyon nüsxə elətap olunmuşdu. Mao həm də kitabların təziyyinə qarşı mübarizə aparın adlı kitabın da müəllifiydi.