 Salam, akşamınız xeyr olsun. Hörmətli izləyizlilər, dəryləmətələr hamınızı xoş gördük. Türkiyədə nə baş verir insanlar? Küçələrdə AKP və Erdoğan istəfa deyirlər. Bu istəfanın səbəbi nədir? Dollar Türkiyədə sürətlə bağlaşır. Türkiyəni milli valitası lirə isə hər gün daha çox dəyər itirir. Erdoğanın və AKP'nin fətoçu allandırdıqı birləşmiş Arab amirlinin rəqbəri Şəikh Məhəmmət bin Zaidini, Ankara da rəsmi səfərdə edir. Bu səfərdən gözləntlər nədir? Aliyev Paşıniyan bir ay içində iki dəfə görüşəcəyələr. İlk, Sochi da, Noyabr ayında və Dekabrun 15-də, Brüseldə görüş gözləndir. Bu görüşdən gözlənti nədir? Azərbaycan cəmiyyətinin bu görüşdən gözləntisi nələrdir? Sülmugavləsi imzalanacaqma və sali rüslamlı? 20 gündür azdıq edir və kritik ölüm hər günü artıq hər gün, hər saad yaxınlaşır. Niyə azarlıqa buraqılmır? Ölkədə və ölkə xaricində paş verənləri bugün palitolog Nəsmi Məhəddili inəmi zakirə edirik. Nəsmi bəya akşamınız xeyir. Xoş qəvvisi. Ərvaxtınız xeyir. Azərbaycanda çizi və bizi izləyən hər kəs salamlıyıram. Həmişə ki, kimi sizinlə gündə mövzularımız yenə çoxdur. Çalışacaq ki, bir satərzində bu mövzularımı zakirədir. Örməti izləcərimiz Nəsmi bəya sualarınız varsa buyru sualarızı yazınmən, sualarızı umvalayacağım. Və yağıma başlayan kimi ilk xayşımsa, canlı yağımızı bəyənin, paylaşın ki, daha çox insan bize qoş olsun. Nəsmi bəya, İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya kütçələrin də AKP istifa, Erdoğan istifa suaları səslərinir. Bəkə, tariqdə belə bir vəziyyət olmayıb, Türkiyəni milli valitası 1-2 günlərzində kifayət qədər dolar qarşısında dəyəretir. Artıq 1 lira 13 liradan da biraz artıqdır. Nə baş verir Türkiyədə və Erdoğan əkuməti itham edir ki, xaricdəkilər, qərb, Amerika onu devirmək üçün ekonomik tərəfdən, iqzadiyyət tərəfdən basqalar edir. Amma digərləri isə bunun, Erdoğan öz səhvinin olduğunu deyirlər. Siz, politolog olaraq, Türkiyədə nələr baş verir və niye baş verir, günah kimdədir, qərb dədimi, yoxsa Türkiyə əkumətin özündədimi? Azərbək, burada əslində bir sebəbdən danışmaq doğru olmasın. Burada çox saylı səbəqlər var. O səbəklər umumləşdirilərək dəyərləndirilərləsə, nəcə daha doğru bir nəticəyə gəlmi olurlar. Burada ilk növbədə, əlbət də Türkiyədə mövcud hakimiyyətin apardılı siyasətin də rolu var, harici amillərin də rolu var. En zamanda, dəyərdim ki, bir qədər bu tərəflərdən aslı olmayan məsələrin də rolu var. Bu nədir? Pandemiyanın gəlattığı, Türkiyədə bir global iqsaadi problemlər var. Bu, hər yerdə özün göstərir, bir özə verir. Bu sülə də iqsaadiyyatı bir başa, hərici faktorlardan aslı olan dövlətlərdə bu özün daha qabarıq göstərir. Türkiyənin özünün də iqsaadiyyatı, hərici faktorlardan tam deyə deməz deyim, amma məyəm mənada asılı bir iqsaadiyyatdır. Bu sülə turizm sektoru, en zamanda enerji-daşic varının xarişləni alınması, bir sıra daxiliz sənayədə istifadə olunan malların, qam malının qərbdən alınması. Bəkün məsələrlər, əbbət də Türkiyə iqsaadiyyatında yaranmış indiki bu böhranlı vəziyyatini, en zamanda lirənin özünün ucuzlaşmasında məyəm faktor kimi ro oynuyor. Amma nəzər almak lazımdır ki, bugün doğulların dəhər qazanması təkçələri lirə qarşısında deyir. Doğullar, başqa valüksalar qarşısında da, hətta məsələn, euro qarşısında da dəhər qazanır. Bu bir nəcə diyərdin, bir global sanki bir prosesə çevrilipdir. Türkiyədə isə bunun daha çox bir rüze verməsinin səbəfləri qeyd etdiyi mamillərlə bağlıdır. Həm də burada bir psoloji məsələdə var. Türkiyədə bir çox hallarda iqtisadiyyətdə bu qahma inmələr, sülələ lirənin özünün aqibəti ilə bağlı məsələrlər. İqtisadi faktorlarla yanaşı həm də psoloji faktorlara bağlıdır. Bu, isə siyasi faktorlara mı bağlıdır? Burada psoloji faktorlarda var, psoloji faktorlarda var, en zamanda xarici faktorlarda. Məsələn, Türkiyədə ilə bir sistem var ki, orada müəyyən sendikalar deyək. Məsələn, həmkarlar təşkilatları, iççilərin hüqlarını qorayan qurumlar. Bunların hansısa bir yanaşması mövqiyi bir çox hallarda baxınsız ki, təhsil göstərir piyasalara, bazarlara təhsil göstərə bilir. Xarici siyasət nə bağlıdır? Əlbət də, mən qeyd ettim. Ərdoganın aparadaqı xarici siyasət, xeydl-dərəcədə özünün müstəqilliyinə yönəlik bir siyasət qurup. Güzdün NATO dövlətidir, iqtisadiyyatının qəbtən asıllıqı da var. Amma çalışır ki, daha çox müstəqil bir siyasət qursun. Və bu da elbət də məyən çətinliklər doğurub ölkə dəxilində. Əhalinin vəziyyəti gəttikçə sosial baxımdan pisləşir. Bu müyən sosial ehtirazlara gətirib çıxarır, bu təbii deyir. Amma bunun çox böyük siyasi nəticə doğuracağını sanmıyorum. Çünki türkə sistemi elədik ki, türkə sistemində, məcud sistemdə bunun hansısa böyük siyasi kataklizm doğuracağını zənli etmirəm. Təhliləz aparmışam bu barədə etallarına doquna da bilərik. Yəri yermişkən, mən elə sizlən, konkret olaraq sizin özünüzlən, 2018-ci ildə Erdoğan'la Məhərbə Mincə namizə dolanda onlar arasında çeyşiki gədəndə. Ondan bir gün öncə biz canlı yayın asmışdır. Orada YouTube-da da var. Orada mən fragnoz etmişdim ki, Erdoğan 48-52 faiz arası səs alacaq. Məhərbə Mincə 27-31 faiz arası səs alacaq. Elə bir ki elə oldu, yəni. Elə bir ki eləmdən yazıb qoymuşdum. 52 faiz Erdoğan aldı. İmdi də mühalifət səskilir, növbədə kənar səskilər deyir. Bütün ətta mühalif partiyalar birgə artıq səsləndirirlər. Hətta Erdoğan'ın özünlən, ahkebədən ayrılan, keçmiş qamanda yoldaşlarının yeni yaratıqı partiyalar belə eləkən səskilər deyir. Sizcə gədəcək eləmək eləkən səskilərə? Burda da bir isə, biraz məsələyə hüquqi siyasin yöktəyə nəzərdən baxımanın tələrtaryam. Hüquqi baxımdan, Türkiye artıq parlamenti resulqad deyir, prezidenti resulqadı. Parlament səskilərinin ilkən keçirilməsi, hökumətin dövlükdə dəyişməsinə gətirib çıxara bilməsi, çıxarmaz. Çünki, prezidenti resulqadı, hökuməti prezident müəyyənləşdirir və diyardım ki, bir xeyli dərcədə super prezidentli bir resulqadı. Bu baxımdan, parlament səskilərinin hətta keçirilməsi belə hansıla bir ərdogan iktidarının əlihinə proses yaratacağını zəni etmirəm. Bu məsələn, birinci tərəfi. İkinci tərəfi isə, ilə siz, ilkən seşki keçirilməsi üçün qanun qəbul edilməli. Parlamentdə səsk çoxluğuyla qanun qəbul edilməldik ki, ilkən seşkiyə gəlirsin. Bilə bir qanun qəbul etməsi üçün, müxalifətin səsi çatır. Müxalifətin bunu hətta birləşər əhbirlə, bütün müxalifət birləşər əhbirlə bu qərarı qəbul etməsi mümkün deyil. Nəhəm də nəzər almaq lazımdır ki, bütün müxalifət bu məsələdə vahid mövqeydən çıxış etmir hələ. Burada i-partiyanın yanaşmasında müəyyən fəqlər var. Düzlündi, rəsmi mövqeyində deyil, amma onların yetkillərin fikirlərinlə bunu görürəm. Çünki onlar da düşünür ki, bir ilkən seşki istədiklərin nəticəni verməyə bilər. Və bu daha böyük siyasi mənfi nəticə doğurabilər müxalifət üçün. Çünki hələ qarşıda 2013-ci ilin prezidin seşkiları var. O prezidin seşkilarına qədər ölkədəki vəziyyətin nəcə dəyişəcəyəni bəri baştan demək çətindir. Vaxtından əvvəl, ilkən seşkiyə Türkiyədə biliz dəfələrlə gediləktik. Üstələ, məsələn, dört parlam seşkisində yeri gəlmiş gəlmək. Demələ, Erdoğan 19-ku zildi hakimiyyətlərdir partiyasını. 2001-ci ildə partiyaya yaranıqıq, AQ-partiyaya yaranıqdı və 20-i illik partiyaya onun təxmiyyət il yarım sonra hakimiyyətə gəlir. Və bu günə dədə hakimiyyətləri. Noyabur Aynın üçündə ilə, bizim indi təqvumuna baxsa, bir 20-25 gün üzələndən keçib 19-ku zildi 20-ci ildə keçirətir. Bu seşkilərin hamsın da AQ-partiyaya səsartırarıq, əhalinin dəsləyən alıq, iktidarıq gəlibdir. 15 səskinin 6-sı parlament səskisidir. 4 belədiyə səskisidir. 3-çün referendumlardır. İkisi president səskisidir. Məsələn, mən 2007-ci ildə iki bir səskini kənrə qoyram, çünki parlament səkilmişdə Erdoğan. Amma 2014 və 2018-ci ildə səskilərin də faktik olaraq xalqın dəstəyə ilə səskilmiş səskilə. Yəni, yeni sistem qətirildi referendumda. O referendumdan sonraki səskidə ilk, yəni, president bir dönemində də 50-ki faizdən qalip kəldi. Yəni, nə edəmək istəyirəm? 6 parlament səskisinin üçü müxalifətin tələbi ilə növbədən kənar səskə olur. Muxalifət deyip, hodr-i meydana, gəl meydana səndən mübarizə para. Və hakimiyyət o qərarı qəyabul edip deyir. Maraqlıdır ki, üç növbədən kənar səskiki var. On her birində Erdoğan səsin artırır. Yəni, ona görə bugün müxalifətdə haxı olaraq qeyd edilir ki, növbədən kənar səskiki çağrışı, bəlkə bizim qarşıda president səskisi var. Şimdi, məsələn, növbədən kənar, parlament səskisi, bizə bəlkə istədiyimizi vermədir. Çünki vəziyyət kövrəhtir. Türkiyədə bəl bunu çox illərdik ki, dərin tədqiqatına farraq. Həmə, siz də etraf edirsiniz ki, AKP-nin hatta 2018-ci səskilərinin qədər nüfuzu yoxdur. Hər haldə, səskilərin də ilk təfə AKP-ı İstanbul yitir. Ankara, əliyəri kərarları mənəşdəmirəm İstanbul yitir. Bələ, bələ, 2019-cu ilin səskisində düzdür. Türkiyə genelində yenə AKP-ya birinci çıxdır, ən çox səskazanmış partiyadır. 44 tvayi səs almışdır. MHP-inən birlikdə Cumhur İttifakı olaraq 53 tvayi səs almışdır var. Yəni, bu 12 tvayizdə, onların, 12 tvayizdə MHP-nin səsi idi. 53 tvayizdik bir səs almışdır. Harda sə belə deyəkdə, ümumi genelində götürsək, ərdoganın reytingi çox düşmü. Amma AKP-inin reytingi məyən qədər yenib. Və ərdoganla AKP-ı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Ərdogan bir qədər fəqli siyasi figurdu. Elə bir siyasi lidir ki, o kütlə inəndə işləyə bilir. Çox tərəftarları var ideoloji baxımla. Muhabbi zəkər kəsimin dərhal qalbına yol tapabilir, gərə bilir. Millətçi kəsimin də gərə bilən adımlar atır, davranışları var. Və onun sabit olaraq, mən bunu buradan təkərə səsləndirirəm. Biz fragnozlar üzərində də bəlzən iştihirlikdə. İndə bu bir daha səsləndirəm. Ərdoganın türkkədəki səsi hazırda 48 faizdən aşağı deyil. Bu, ərdoganın şəxsinin deyirsiz siz. Bələ, bələ, şəxsinin səsi. Partiyanı demiriz. Partiyanı yox. Partiyanı demiriz. Partiyanı təqri qobası, saba parlama seçilərini gətsə partiyanı. Partiyanı bilirsizdə. 2001-ci ilə, 2002-ci ilə Noyabrani üçün də AK Partisi səşkini qazananda 34 faizsəs almışdı. Birinci dəfə səşkiyi girendi. Amma o vaktı 10 faizli baraj var idi, deyə, ən çox deputat o zaman qazanmışdı. 393 nəbər. Yəni, bu rekord sayda deputat qazanmışdı və təhbaşına hakimiyyət kuruşdu. Ondan sonra səsin qaldıraraq gəlib. Amma nəzaralq lazımdı ki, 44 faizsəs alıptı sonuncu belədiyə səşkilərində, yerel səşkilərində. Ondan əvvəl 42 faizsəs almışdı, sonra 44-də qaldırdı. Bə o təhlirlər aparanda görmür ki, Türkiye də yerel səşkilərlə, genel səşkilər arasında vətəndaşın gənaşması münasibəti fədlidir. Yerel səşkilərdə xidimətə səs verilir. Genel səşkilər də ideolojiya səs verilir. Ideoloji baxımdan, ərdoganın bu dünkün mövqayı məsələn var idi, sosial dalqalanma var, iqsadi böhran var, elbətdə bunlar təhsil göstərir. Amma bunlar ideoloji baxımdan bağlı olan təhsil göstərmir. Bak, Türkiye də bu məsələ ciddi şəkildə öylənilməlidir. Bak, mən de onu qeyd elədim. Yəni, əvvəl sualınızda da qoymuşdunuz ki, ərdoganın reyitindəmi aşağı olmasın. Əlbət də bu 48 faiz təqribən bu civardadır, ondan aşağı emmiyibdir. Amma səşkü olarsa bu, nüxarı qaqmayacaq mı? Onu demək çatındır. Bu, əlbət də qaqabilər, bu ehtimal var. Muxalifəti, sonra başqa bir tərəftən deyirsiz növbədən kərar səşkü keçirmək istəyir. Təsvulər olsun ki, Türkiye muxalifəti daha çox fırsətlərdən yararlanmaq üzərində siyasət qorubdur. Mən orda bakıram, bir var konseptual olaraq özünün siyasi ideoloji xəttini apararaq, səşkici ilə işləyərək proses aparmaq. Bir de var ki, gözləmək nə zaman fırsətləri yaranır, o fırsətləri dələrək ərduqanı məqlub etmək. Və bu, bəlkə bizim kimi cəmiyyətlərdə haradasa nəticə doğurabilər, xüsusilə məsələn, səşkü inusda çox da oturuşmayan cəmiyyətləri. Amma Türkiye də bu əksiflət verir. Türkiye də muxalifət fırsətlərdən yararlanmaq istədikçə, səşkici sanki onu cəzalandırır. Mən belə görürə, münəlbət də başqa cür düşünənlərdə var, mən o xuyram bilədə adamlar var deyikə ərduqan bitti, yüktardır. Amma hatırladım ki, mən o ərduqan-ı ərduqan-ı ərduqan-ı ərduqan-ı ərduqan-ı ərduqan-ı ərduqan-ı kifayas yədər təsdəriyənlərdə var. Mən bu ərduqan-ı ülku-uldur və ilk öncə cənlıya müzəti YouTuber-dan xayrşı edirəm, bəiyəniklə, paylaşın daha çox insan iliziyəsiz. ðrduqan Vəkimətdə qalmalıdırmı, ağzər-bayc sanlıların fikusi əkməttə qalmalıdırmı, davam etməlidirmı, yoxsa istəfə verməlidirmı, vermətli izləcər fikirlərizi yazın biz ekranda onları göstərəcək. Bu arada, biləşmiş ərabəmirli nirəqbəri, Türkiyədə, rəzət həbə Erdoğan tərəkində bir başa fethiocululda ittəməlidir. İcazı veririniz, siz o sualə keçməmiştən bundan övbərdə ediyiniz məsələyə kisəcə fikirləri. Türkiyədə Erdoğanın hakimiyyətdə qalup və ya istəfə verməməsin, biz müəyyən etməyətikməyəcik, bunu Türkiyə cəmiyyəti həllə edəcək. Mənim şəxsanı üçüncən budur ki, Türkiyədə kim iqtida olur olsun, onun Azərbaycan'a münasibətli çox da dəyişməyəcək. İndi Erdoğan Aliye münasibətləri bir az daha üç səviyyədədi, şəxsi münasibətlər var. Bu, ona bilsin ki, bir qədər hakimiyyətlərin bir-birinə daha isti münasibətinin nəticərim. Amma ümumən götürdükdə Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərin mən kərtlərə bağlımağın tərəfdarı deyiləm. Yə, ən azından Azərbaycanların baxış bucağı necədir? Çünki, Azərbaycanda da kifayət qədər CHP, AKP dəstəkçiləri var, Erdoğan dəstəkçiləri var, İmamoğlu dəstəkçiləri var. Bu arada, mən əslində dünən, Erdoğan'ın anqara da rəsm-i qarşıladığı biləşmiş arabamirləyinin rəqbəri Şəxməhmət bin zaidini FETOÇU adlandırmışdı. Və mən bugün o manşətləri əslində çox təkramiz manşətləri var, Türkiyə medyasının bir başa AKP-nin medyasının bu şəxs haqqında və onun hükuməti haqqında FETO və digər terör təşkilatlarına PKKP-yi də YPG-i ilə bağlamışdı. Amma dünən anqara da idi, 10 milyarlıq ilk razılaşma əldəmdən bunun iqsa tərəfini yox. Bunun siyasi tərəfini yasində, geopolitik tərəfini, daha doğrusu fikirlərinizi yörəmək istəyirəm, niyəməs Erdoğan belə bir dönüşək etdi? Bir tərəftən İranla münasibətdər biləşmiş arabamirləyinin ortadadır. Biləşmiş arabamirləyi İsrailinə çox yaxşı münasibətdərə gedir, yavaş-yavaş vəziyyət düzəlir. Erdoğanın birdən birə belə dönüşə etməsinin arxasındaki səbəb nədir? Təhək ki, iqsa diyyət əralda olabilməz, amma yenə. Yox, əlbətlə, bu iqsa də faktorlarla bunun bağlıqı çox da böyük deyir. Amma bu amilin də zorlu var. Məsələn, tərəftlərin hissiyatı var, qəlbü var, hissiyatı var. Amma dövlət mexanizmi elədi ki, orada hissövpət olabilməz. Sen nifrət etdiyin şəxsən də qarşı-qarşı oturmalsın. Dövlətin maraqları var. Bu maraqlar çox soyuq şəkildə. Məsələn, deyə bilməz ki, mən flankəslərin münasibətin pisdi, dövlət maraqın buna qurban verirəm. Olabilər, aftaritar liderlər bunu edir. Amma Türkiye-də sistem elədi ki, ərdogan çox da aftaritar lider kimi istədiyi hər şeyi edə bilir. Məsələn, bu başqa Rusya da fəqlidir. Rusya da istədiyi nədir? Amma məsələn, Türkiye-də ərdogan cəmiyyətin maraqların nəzərə almaq məzburiyyətin dədir. En azı, tərəftarların nişə salmadan operasiyasiya farabilir. Bu baxımdan onun dəfələrlə belə olubdur ki, çox sərt təmqid etdiyi şəxslərinə də dövlətlərinə də qarşı-qarşıya oturub, həsi nə olmamış kimi yeni münasibətləri qurupdur. Rusya nə də baxlı olubdur? Fransa elə baxlı olub? Abışla baxlı olub? Almanya elə baxlı olub? O qədər sərt. Məsələn, hər kəs tüşünüp tükür daha pisəyə. Yəmin ki, Almanya müharibə elə biləcək. İncirliklə baxlı qatırılırsız, yəni, böhranları. Amerikan nözi ilə baxlı, abışla baxlı olan böhranlı vəziyyətləri. Hər kəs tüşünüp tükür artıq bu sondu. Bəxud, İsrail ilə baxlı. Biz gördük ki, İsrailin də başına hazırı ilə ərdogan arasında, çəftə bundan əvvəl, telefon danışı oldu, müzakirədlər, münasibətlərin yenidən grubmasıyla baxlı rəzlaşmalar oldu. Dövlət siyasətində, xüsusilə ərdoganın siyasətində bucur. Nəcə deyonar? Qaqmalar immələr görünür. Bu birinci dəfə deyir. Ona görə şəxsən mənə təcübli gəlmir. Amma bu nədən qaynaqlanır? Mən açıqı düşünürəm ki, artıq bunu hər kəs qəbul etmələdir. Biz təhli lafararken məsələləyə təkçə bir dövlətin prizmasından və yaxud rejinal proseslərdən baxmalı deyirik. Həm də burada bir global baxış olmalıdır. Global baxış nedir? İkinci dünya müaribəsindən sonra dünyada içi gütülü bir sistem mələtud idi. Sosial istişəriqəsinin başında hissəri dayanırdı. Diğər tüşərqənin başında abış NATO dayanırdı. 91. isti iri daqıldıktan sonra sosialist proku demək olar ki, çöktü. Avropa da Yurgaslava yetimi İmperiya Birlinəşi hissiye bölündü. Yeni dövlətlər yarandı. İslərinin özünlərinən çıxan 14 yeni respublikə yarandı. Priya xərtəsində qeyli böyük dəyi şeydilər oldu. Priya xərtəslər dəyişti, yanaşmalar dəyişti. Göğsəyasi münasibətlər sistemi yenidən formalaşdı və dünya təşqukütlü abışın patronajlıqı ilə bir proses bir mərkəzləşmə yarandı. Siz xatırlıyorsunuz, 2007-ci ildə Munich kompransında Vladimir Putinin, Rusya prezidentinin bir çıxışı oldu. Sanki, o təkqukütlü dünya düzənin dəyişilməsi ilə bağlı məsəhəmin kompransıda bünövrəsi qoydu. Hətta ondan sonra Gürcistan'a gönəlik siyasətdə ordu yəritdi, Saqqaş bilini az qalmışdı ki, hətta, məsələn, fizikabaxımdan məhvətsin. Bu qədər Rusya özünün yaxın xarış dediği bir siyasi məsələr ortaya qoydu. Ün zamanda ortaşəklə bağlı siyasətində yeni yanaşmalar orkiyaya çıxdı. Üsulə, ərabbaharı zamanı həmin böldüya, ortaşəlgə, Suriya, böhranla müdaxilə etdi. İndi bugün dünyada artıq çox qütlü bir mərkəzləşmə istiqamətində proses var. Bu, nədən ibarətdir? Məsələn, bəzən mən görürəm. Bəzi təhlidcələr düşünür ki, bu elə yenə də abışın özünün hazırladığı bir siyasi prosesdir. Amma belə deyip, dünyada çin çox qüdürətli şəkildi iqsaadi baxımdan yüksəli şəqədən qoydu. Ün zamanda onun hər bir siyasi gücü də getti ki, artır. Bu dünyada yeni bir güc mərkəzinin ortaya çıxmasıdır. Avrasiya, asiyan məkanında xüsusi çəkisi olan yeni bir güc mərkəzidir. Bir də Avrasiya da Rusya var. Rusya da bugün həm Avrupa nın sərhətlərində, xüsusilə, məsələn, özünün qərp sərhətlərində, Avrupa nın şəq sərhətlərində, özünün maraqlarıyla bağlı hər bir gücünlə malşektir. Qurayna bilar Rus, Borşə sərhətlə, bütün bunlar heç də bələ xəbfə alınacaq məsələr deyil. En zamanda burada yeni dünya düzənin də, türkənin də aktiv bir rol almasının biz müşahid edirik. Bu aktiv rol Akistanla iqtifakta, en zamanda Rusya ilə münasibətlərin daha yaxın qurulmasında özün göstərir. Ona görə, bu gösyasi dəviş edilər ki, bu prosesiyəsələ yeni başlayıbdır. Bizin də bu dəlihlərimiz olabilsin qarşıdaki iki üç ilə rüzində tam aydınlaşdır. Nəç rəkil də, o zaman hər kəs mübarədə rahat danışacaqdır. İndi, biraz danışmaq çətindir. Biraz çünkü maraqlar bəzarlarda dəyişir. Ərəp çox rafiyasının özündə, türkənin lüfuzunun yüksəlməsi və türkənin daha çox maraqlarını o istiqamətdə cəmləməsi bu birinci adım deyil. 2016-ci ildə, daha doğrusu 2015-ci ildə türkədə çəvlih çətinlən sonra belə bir adım atıldı. Mən düşünürəm ki, burada bu siyasi strateji seçim məsələsi var. Məsələn, türkəyə daha çox istiyir ki, Rusya da bunu istiyir ki. Məsələn, canı bu qafqazda bir altılıq farmatında əməttaşlıq qurulsun. İran, türkəyə və Rusya, en zamanda Gürcistan, Ermenistan və Azərbaycan. Başqa bir əməttaşlıq farmatı. Düşünür ki, orta şəkdə qurulsun. Düzdə orada Rusya rol alır. Hələ tam şəkildə bunu oturtmaq mümkün deyil. Orda maraq doquşması çox ciddidir. Kərküqdə müəyyən problemlər var, proseslər var. Orda kürt dövlətinin qurulmasıyla bağlı, lahiya heç də gündəmlən çıxmayıq. Kürt dövlətinin qurulması istiqamətdə təşəbbüslər davam edir. Həm Irak, həm Suriya, həm Gələcəhdə, türkə, İran ərasında belə bir etnik mənşali dövlətin qurulması nəzərdə tutulur. Ənazı bununla bağlı fikirlər var. Bundan heç dür imtınadə edilməyətdir. Yəni, müraqqət bir coğrafiyadır. Türkanın da olduğu coğrafiya çox müraqqət bir coğrafiyadır və bu müraqqət coğrafiyada əreflərlə münasibətlərin genidə qurulması. Burada İzra ilə münasibətlərin yenidən qurulması. Həm də, mən düşünürəm ki, daha çox Rusiyanın üzləşə biləcəyi təhlükə ilə bağlıdır. Rusiya qətmət münasibətlərdə, sususla Ukrayna böhranında, hansı vəcətlə üzləşəcəyən indən demək çətindir. Buna gürə, Türkiyə məncə özünün təhlükəsizlik maraqlarından dogan addımları, en zamanda burada iqsadi ticari münasibətlərinə də bir qədər üç dörtülü şəkildə cilələməq istəyir. Həm bilə, düşünürəm. Azərbaycanında mən artıq 20 gündür azdıq edən salih rüstemli məsələsində gəlmək istirəm. 20 gündür iki salih rüstemli arsana da azdıq edir, çavrışlar var, amma ökümətlə ökə başısından bir şəz yoxdur. Və bəzi insanlar deyirlər ki, bu azdıq məsələsi siyasi məqtusların sonuncu diriyənçin öktəsidir. Əgər buradan bir nəqcə çıxmazsa, artıq bu da, bu mübarizə ısırlı da siyasi məqtusların elindən, tamam ilə demək olar ki, alınacaq. Çünki əgər, inşallah arzımız olsa ki, salih beyi heç bir şey olmasın. Amma bir şey olacaqsa, bunun artıq mən asızlaşacaq azdıq eləmək ki, ökümətdir ki, ölürsə ölsü. Salih beyi deyir ki, ya azadığa çıxacaq, ya da ki, öləcəm. Sizcə ökümət başda ökə başsısı bu məsələyə, niyə reaksə vermir? Səbəb nədir? Əgətən bir maraqlıdılar ki, müxalifət iktam edir ki, onlar salih beyin ölümündə maraqlıdılar. Bəzi müxalifahlılar da bunda iktam edir. Sizcə həyə qətən ökümət? Ökümət yox, yəni, canabəliyi bu məsələlədə maraqlıdır mı salih beyin ölümündə? Niyə bu qədər dirənmiş göstərir? Məhdiz də izlər, xayiş edirəm, yəni məsəl beyin? Azər beyin, əvvələ salih beyin üzəşdiyi durumu biz çox naraqlıqla qeydidək, izlirir. Və bu naraqlıqımızı da hər fırsətli ifadə edir. İçməndə, sizcə təşəkkür edirəm ki, bu məsələni də müzakiliyət həbdimi ettiyiz, ən azı səsləndirdiyiz. Artıq 20 gündü ki salih rüslimlə azlıq edir və həyat üçün ciddi təliqə var. Mənim şəxsən öz təşəbbüsümlə, vətəndəc cəmiyyətinin bir qurup fəal insanları da bir mövqi sənədi yaydıq. Ülkənin tanınmış iqsatçıları, hüqşun asları, palitiologlarının, vətəndəc cəmiyyəti fəallarının, siyasi fəalların, gət siyasəçlərinin yer aldığı bir müraciət timzaladık. Bizdən sonrada bizdən əvvəldə belə müraciətlər var, müxtəlif quruplar bir arada müraciətlər edirlər. Azərbaycan hakimiyyətini bir an öncə salih rüslimlənin azətlığa çıxmasına çağrış edirlər. Azərbaycan hakimiyyəti birinci dəfə deyil belə bəlcətlə yüzdəşib. İlk dəfə azılıq elan edərək azətlığa çıxan mihman suyunu boğurduq. Amma o zaman pandemiya yoxuydu və biz xatırılırsızsa, 19 ziyan var mitingi təşkil edərək, təkçə onun azılıq aksiyasına belə virtual müstəbidə ətrazımızı bildirmədir. En zamanda meydanda onun azətlığı üçün mübarizə vardır, xatırılırsız. Və o çox minli ətraz aksiyasından sonra hakimiyyət dərhal mihman suyunu vazət etmək məcburiyyətində qaldır. Və bunu özü üçün psiloloji bir məqlubiyyət kimi də heç qətiyən görmədi, cəmiyyət də belə görmədi. Məsələ, burasında də ki, azılıq aksiyasının əticəsində sonradan azad edilən tofik yağqupluyla bağlıda eyni vəziyyət yaşandı. Ona görə də heç qəst demədi ki, azərbaycan hakimiyyətdir. Qarbda də təziqlər çox idi bu məsələlərdə, səh suraq çox idi. Məsələ, və en nişində qarbda mən gördüyüm mü? Deyirəm, bugün Abaşın keçmiş səhfərininə sanksiya çağırışı yarım. Qaman səhsi yoxdur. Doğrudur. Bölüşürəm fikirmisi. Eyni haqq qurumlar ümumiyyətlə tehcə bir məsələ deyil. Demokratiya məsələsində də insan yüqarı ve azadlıqlarıla bağlı məsələlərdə də bir qədər pasiv davramış. Yeni bir yanaşma metodu seçilibdir, sanki daha bunu çox görsəslən demirlər. Yünüstlular ayrı ayrı və təndaş cəmiyyət yünüstluları bunu deyir qərb yünüstluları. Amma hökümətlərdən məsələ ilə bağlı fəqli davranış var. Mən yəni nə edəmək istəyirəm? Azərbaycanda heç kim durub demədir ki, ilham əliyəv qoxdur, ilham əliyəv gerisə kirlir, ilham əliyəv uduzdur, azlıq eliyən, yəni günahsız həps edilmiş məhkumluq həyatı yaşayan adamlara azad etməklə. Əksinə, daha çox onun ünvanına bu müsmət nividiyyətlər getirdi. Mən xatırlayıram, o zaman bir çox məsələn ilham əliyəv-i tərfləmək istiyən ürəyindən keçən insanları belə açıq şəkirli, ona tərif yaxdırdılar, hansıki vaxtilə onu təngid edən insanlar idi. Elə zamanda sərh təngid edənlər, susmağa üstündük verirlər, ən azıq. Müsləqil mövqeyli insanlar bunu təqdir ettirlər. Yəni ilham əliyəv azıq edən günahsız siyasi məhkumlusların azad etməklə heç deyitirmədi cəmiyyətlər. Bak, bu baxımdan mən düşünürəm ki, Salih Rustamovu azad etməməklə ilham əliyəv nəyin ki, qazanır əksinə itirir. Çünki, artıq ölkənin tanınmış vətəndaş cəmiyyəti fəyalları az çox ləyəqəti olan, müstəqilliyi olan, ədalət hissini yüksək tutan insanlar ona azadlıq istəyir. Hər kəs bilir ki, Salih və günahsız bir məhkumbuq yaşayır. Siyasi sifalişlə həps edildi. Və onun bir an önce həyatı təhlükəsi olduğunu da nəzər alaraq azadlığa bırakılmasını hər kəs istəyir. Bilə bir şəra etmək də ölkə baksın, adım atmaması, bu təsluf doğurur. Dədiyim ki, mən düşünürəm ki, burada hansısa bir siyasi yanaşma var ki, bununla onları azadlığa bıraxtıqca yenilər metoddan istifadə edəcək və baskı yaratacaktır. Dədiyim ki, bu nəticələr aqiləm əliyəv nəliyyəni işləmir. Bunu da nəzər almaq lazımdır. Mən düşünürəm ki, artıq dövlət qurumları, sosial şəbikələri izləyən, elə yayımları, en zamanda müraciətləri izləyən, onun monitoringın aparanı dövlət qurumları, ölkə baksana bununla bağlı məruzu etməyətməyəldi. Cəmiyyətin obqatının cəmiyyətin yanaşmasını onun digətinə çatdırmalı. Mən başa düşünürəm. İndi grafik bir qədər sıxtı ölkədə daha fəqli piratiyyətlər var. Amma bir insan həyatı və cəmiyyətin fəyal kəsiminin digətində olan bir insan həyatı çox önəmli məsələdi və buna mükləq mənada reaksəyə verilməkdir. Mən ümud edirəm ki, bizim bu səhlərimiz nəticə verəcək Salih bəyin azatlıqa qovuşmasını biz tezliklə görəcək. Mən belə ümud edirəm. Ürmətli izləyizlər Salih Hüstemliq Qarabax gazidir. Amma qısa olara bir fikiriniz almaq istəyirəm. Qarabax gazilərinə biz əndən həbisxanada Salih bə var, tevlət idarələrinin önündə Salih bəya ən azından qerinci Qarabax savaşlının qazisidir. İkinci əla üstündən bir ilə keçmirib Qarabax gaziləri tevlət darələrin qabağında fərqəd edir. Ahaliydən bir reaksiyyə yoxdur. Bunun təməlinlə nə də? Ne oldu bir il bundan o 44 günlük azır, o yüzden xalqana? Həvvələ bizim de oradan da gazilərin öz haqlar ilə bağlı ətirazda başvurmasın. Mən şəxsərin çox təhsiləndirir. Ona görə, yox ki, insan öz hüquqlar ilə bağlı ətiraz etməl məlidir. Ona görə ki, onlar bu haqqı ətirazsız almalıdır. Ehtiraz etmədən bu haqqa sahib olmalıdır. Doğrudan da, bizə bu qələbəni yaşadan bizim 30 ilə yaxın dişxaldı olan ərazilərimizi, düşməntatdaqından, klas edən insanlara dəvlətin münasibəti dəyişməlidir. Dəvlətin ayrı ayrı qurumlarının münasibəti dəyişməlidir. Bu nökləyən əzərdən, əvvət də mən o ətirazları reaksiyyələ izləyirəm, çox təsürlə izləyirəm. Amma burada məsələr nədir? Əvvələ, vətəndaşlarımızın aktiv ətirazı meyillənməməsinin bir səbəbi pandemiya nın davam etməsi ilə bağlıdır. Hələ də bu pandemiya nın davam etməsi çəkindirici faktor olarak ortadadır. Həm məyən qadaqalar var, dəvvət tərəfindən bununla bağlı məhdudiyyətlər var. Həm də vətəndaşlar özləri də fikirin çatdırmaq üçün, onsuz da sosial şəbəkə də bir müstəvdi. Bu müstəvdə deyilən fikirlər də insanlara məxsus fikirlər. Yətərin də çatdırırlar mı sizcə sosiali? Yətərin də çatdırmalılar. Və bu da var. Bu məsələrdə bir pasgirmək var. Məsələ, niyə bu da yətərincə yoxdur? Orada bir pandemiya səvandir, bəs burada? Orada ikinci faktor məddi. Azərbaycanda 44 günlük mağaribədən öncə cəmiyyətdə çox böyük bir gərgənilik var idi. Çox böyük bir yığılmış, sığılmış bir gərgənilik var idi. Bizim xatirimizdə deyilm, iyun ayında baş verən ehtraz aksiyaların, qarabax miktimli. Bu əslində bir tərəfdən hükümetin özünün təşkilatçılığı ilə əlsiye gəlmişdir. Amma digər tərəfdən artıq idar olunmaz hal aldı. Orada nəzərdə tururdur səkə, məsələn, bir 10 bin, 15 bin insan yürüş eləsin. Ali başqa bandana bir dəstək harakdəriyle yürüş etsin. Amma orada el oldu ki, 60-70 bin insan yürüşə qoşuldu. Və fəqli şuarlar oldu, qarabaxla bağlıda, siyasi şuarlar da səsləndi. Hökümət anladı ki, böyük bir siyasi gərgillik var cəmiyyətdə. O vaxtda qədər çoxda onun əmiyyət vermirdi. Amma müharibə qıqdır günlük müharibə gərgilliyi çıxardır. Siyasi psolojiya belədir. Məyən cəmiyyətdə yığılan mənfi enerji ki, gərgillik. Bunu çıxardan müyən faktorlar var. Yə bunu hansısa mitinglər vasitəsilə, küpləv aksiyalar vasitəsilə cəmiyyət çıxardır. Məsələn, gəslər gedir futbol meydanlarında toqlanır, orada o coşkuya digət edin. Mən məsələn, son illər stadionunda gedib seçkini izləyəndə, daha doğrusu maçı izləyəndə, futbolu izləyəndə, nə en şahidi olurdum və gəlb bunu yazmışamda sosial şəbəkələrdə. Məsələn, Türkiye dəki izləyici ilə futbol azar keçləri ilə Azərbaycanda keyini deyik. Azərbaycanda ki, sanki orada qəzəbim püskürür. Yəni, oradaki gəslər, sanki bir fırsat aktarır ki, içindəki qəzəbim püskürsün, çağırsın. Məsələn, özünün ən yaxşı oyunçüsü belə, məsələn, iki dənə gol şəra etin qaçıranda, aşkırra nifrət püskürməyə. Bu, əslində, futbol azar keçləri deyil, içindəki yıqılan enerjini çartmaq müsləbsaq darışıdır. Azərbaycanda siyasi iştirakçılıkla bağlı problem var. Yəni, seçki yoxdur da belə götürək. İstimai iştirakçılıkla bağlı da problem var. Vətəndaş dövlətin içində harda iştirak etməyərdir. Yəni, seçki də ya mitinglərə qatılım aldı, iradəsin ortaya qoyma aldı, yürürüş etməyərdir. Bunlar bağlıdır, qapalıdır. Yıqılan mənfi enerji bir də muharibələr çıxardır. Kütləvi qan, kütləvi muharibələr. Nəsələn, 44 günlük muharibələr bizim Azərbaycan cəmiyyətin içində mənfi enerjini çıxardır. Bizi xeyr-i dərəcədə boşaldıq, taqətdən salıq. Biz hindi yeni o enerjinin dolması prosesin yaşamalıyıq. Bu mütlət mənə də. Yəni, biz istəri istəməriyik bu belədir. Ona görə cəmiyyət muharibədən sonra hələ də o boşalmış kərginliyi tam şəkirli də belə də bərfi də bilməyik. Bunun üçün müəyyən bir zaman lazımdır. Bu zaman yetişmə diyinə görə biz aktiv etrazları görməyik. Hətta məsələn, sosial şəvəkənin özündə belə, məsələn, mənim dostluğunda müxtəlif quruqlara bağlı virtual dostluğunda insanlar var. Muhalifət kəsiminin də müxtəlif quruqlarına olan insanlar var, iktidarında var, müstəqil kəsimində var. Mən onu məqsət yönlələməm şəhəm. Mən izləyən insanlar ki, dostluk göndəriblə. Baxmışam, sesməşəm. Məsələn, mən bir müxalifət lideri haqqında müsbət bir şey yazanda, ona gələn bəyənmə sayı ilə iktidara bağlı bir məsələni yazanda gələn bəyənmə sayı. Tədidə, bən eynidir. Yəni elə bir formada ki, məsələn... Balans var, quruması yəsirdir. Yəni, bir balans var. Mən ona nəyə görə etmişəm? Mən də bilmə istəyirəm, cəmiyyətini obqatın öyrənmə istəyirəm, tutmalı istəyirəm. Mən vacib deyil ki, minnəfər hamsı məsəl ilham əliyəvi təngid edən kəsim olsun dostluğunda. Və yaxud minnəfər ilham əliyəvi dəstəhiliyən şəxsar olsun dostluğunda. Muqtəlif rəngarəng olsun ki, obqatı bilək, yanaşmanı bilək, görək bunlar daha çox nəyə meyil edirlər. Nəsə, bu, mənim özümə bağlı bir qədər məsələdi ki, cəmiyyəti öyrənmə baxımından, özümün strategiyamı qurma baxımından mənə lazımdır. Amma ümumən götürdükdə, belə fikirlər var, cəmiyyətdə deyirlər ki, gərginlik pikəddədi, çox böyük narazılıqlar var, ölüşürə narazılıq var, amma gərginlik o həddə hələ çatlıyor. Narazılıq hələ etiraz demək deyir. Narazılığın etirazı çevrilməsin, gələk təşkil edəsən. Özbaşına da baş verirmiş bu. Özbaşına baş vermir, məsələn 2015-2016 hətta 2017-ci nəbələrində biz yaşadık. O sosial böhran nərəfəsində, sosial böhranın gedişində onları gördük və onun hansı siyasi nəticə doğurabilecəyin öyrənə bildik. Azərbaycan cəmiyyətində bunun çox da belə deyəkdə deyirləyə gətirən siyasi nəticə doğurmadığını gördük. Və bundan sonra da, mən düşünürəm ki, sosial məsələlərin bu qədər böyük dəşihliyə getirə biləcəyini demək bir qədər asam deyir. Azərbaycanda bu çox da rahat proxoz edilə bilməz ki, vəziyyət pisləşif bu hakimiyyət üçün problemə çevriləcək. Amma gedim ki, Azərbaycanda daha çox vətəndaşların hüquq problemi ilə bağlı məsələnə gər yaxşı təşkilatlandırmaq, doğru təşkilatlandırmaq mümkün olsa bunu qurmaq olar, bunu hərikətə gətirmək olar. Sosial vəziyyət biləcədik ki, ökümət tam cəmiyyət dibə dərənəndə bir dənə güzəş verir, müəyyən bir kəsim o güzəşdən faydəlanan kimi cəmiyyətdə bir ətalət yaradır. Həm də nəzər almaq lazımdır ki, məsələn, bütcədən maliyyələşən insanlar ki var, aktif qruq var. Bunlar ən azı belə dehtə özünün minimum və bir orta yaşayış həddini yarada bilir, təmin edə bilir daha doğrusu. Daha çox əziyyət çəkən kimlərdir, daha çox əziyyət çəkən təqaətçülərdir, az təminatlı ailələrdir. Bunlarda da heç vaxt ünlətlə mütəşəkkin hərikətli yol qurttur. Gəl qəbul edək ki, daha çox basqı olanda, daha çox məhdudiyyətlər olanda itəyət doğurur. Və üzərində basqı hiss edən kəsim ingilaba meyilləmmir. Məhdə deyil irəyindir, çox adam deyirəm. Məhdə baxalam da bu qeyri peşəkar yanaşmadır. Daha çox orta təbəqə olan dövlətlərdə sosial ingilabları baş verir. Bunu biz öyrənməliyik. Amma əlbəttə, etrazların olması üçün sosial şəbəkələrdən ciddi spadiyyə edilməlidir. Hökumət çünki sosial şəbəkələri izdirir. Burada baş verən iştimayı rey onun üçün müəyyən qədər həlləyədici təsir göstərə bilir. Hürməti izləcdər ya imaza bəyənin Nəsimi bəyət. İlk öncə xəbər çıxdı ki, Aliyev və Pashinyan, Brüsyanlada görüşəcələr. Amma yenidən Masqova dövrəyə girdi. Brüsyil görüşünlən öncə görüş təyinolundur, Noyabrın sonuna. Sochi də Putin, Aliyev və Pashinyan görüşü olacaq, sərhəd gərginliyindən sonra ilk dəfə bu görüşü olacaq. Bu arada Azərbaycan və Ermenistan müdafəə nəzirləri ilk dəfə artıq bundan sonra birbirlindən rabitəq qura biləcələr, bir başra alaqa saxlayab biləcələr. Bunu da Pashinyan gədədir. Pashinyanın açıklamalarını həralda, bu Facebook zərinən canlı yayımlanan veriləşdə açıklamalarını eşitmişsiz. Biz Türkiyəni münasbətləri normallaşdırmaq istəyirik. Amma dəhliz məsələsinin də inat edir, dir ki, dəhliz olmayacaq. Əgər nəxçıbana hər hansı bir yolla isə Ermenistan qarar verəcək. Bu, onlar yoxsa olmaz. Bu, Ermenistan ərasidir və Ermenistan bu qararı verəcək. Siz bu, açıqlamadan sonra kendi ya 26-i görüşdür və dekabrın 15-ində də bir görüş var. Palitologlar nələri gözlürsünüz bu görüşlərdən? Hər hansı bir ilə ilə iş olabilecəmi və hansı görüştə daha çox məhsuldarlıq gözlürsünüz, hansı görüştə. Təbii ki, əsas Rusiyanın vasitəçili ilə olan görüş daha məhsuldar görüşü olacaq. Çünki, faktik olaraq tərəflə arasında bugün vasitəçilik misiyasın Rusiya təkbaşına yada keçirir. 44 günlük maribədən sonra qəbul edilmiş 10 noyabır ateşkəs bəyanatı Rusiya'ya bu imkanı verib. Rusiya tərəflərin razılığı ilə bir farmat müəyyənləşdirib. Yeni bir stat skuva yaranıqdır. O stat skuva da özünün maraqlar kontekstində regionda bu prosesə mən qədər artıq göm vermək gücündədir. Qəqabr 15-də keçirilən görüş, əlbət də müsbət görüştü, Azərbaycan-Irmənistan rəhbələrinin Avropa Şurası Sədrinin vasitəcili ilə, Şarul Müşerinin vasitəcili ilə keçirilməsin əzərədə tutulan bu görüş. Əlbət də müsbət bil görüştü, müsbət qıymətlə indirilməyəldik usulə. Ən azı təkçə prosesdə Rusiya'nın olmadığı görüntüsü lüklək mənada vacibdir. Çünki Rusiya təkbaşına burada olan da istədiyi hər şeyi dikdə etdirə bilir tərəklərə. Əmə bir fərqli bir pəncəren olması da ən azı Rusiya'nın təsirlərini müəyyən qədər netrallaşdırabilər. Bizim təkbaşına Rusiya'nın netrallaşdırmaq gücümüz yoxdur. Hətta Azərbaycan-Türki ətvaqı belə Rusiya'nın bölgədəki maraqların tam şəkililəmcə deyir. Alanslaşdırabilmir, onu çoxda netrallaşdırabilmir. Bizdə deyil, təkçəcəni bu qafqası da deyil. Rusiya ilə Şərqabropada da eyni davranış sərgiləyir. Şimdi Rusiya'nın belə agresiv davranış sərgilədiyi bir zamana qədəm qoymuşuq. Nə qədər sürəcəyi birə qədər bizim irademizdən asılı deyil. Rusiya, Ukrayna, Rusiya böhranında Rusiya'nın burnu ovlarsa, bizim də qarşımızda məyən imkanlar asılacaq. Bu məsələn bir başqa tərəklik. Paşiniyanın bəyanatı əslində nədən qaynəxlanır? Paşiniyan ilk növbədə özdaxilə ayditoriyasına gönəlik məyən mesajlar vermək məcburiyyətində. Onun müqalifəti paşiniyanı qaynətdə iddiam edir, onu istefaya çağırır, heç bir sənət imzalamamaq məsələsində təizə gedir. Paşiniyan anlayır ki, oradan da irməni cəmiyyətinin xüsusilə, hindi bugün müqalifətin orada artıq məyən qədər dövlətin daxilində gücü formalaşmaktadır. Həvvəl müharibə vaxtı belə deyil, hindi köçəriyanın rəhbəlliyyətdiyi blok, küvat qədər təhsil gücünə malihdir. Və onun Rusiyadan da dəstəyi var. Paşiniyan höyükuməti belə bəyanatlar verməklə cəmiyyəti sakinəşdirmək istəyir. İrmənistan cəmiyyətində müharibədən məqlub çıxsada nəticələri cəmiyyət qəyabul etmiş. Cəmiyyət hələ də düşünür ki, bu məqlubiyyəti yaşamalı deyildir, buna laif deyildir. Həy qətən məqlub etmirlər? Artıq onda? Yə, mən burada var. Əlbət də məsələn deyilir ki, bu şok hələ davam edir. Amma yox. İrmənistan cəmiyyəti malibəş şokun tədri cəmiyyətindən atır. İndiyə qədər silahlandıqı ideolojəki var idi, böyük İrmənistan ideolojəsi. Bu ideolojəni də gündəmlən atmayıb çənələr. Bizi vəzimizi aldatmayalım. İrmənistan cəmiyyəti yenə də düşünür ki, qarabaq onundu, qarabaq onun olmamasın təsəbürünə gətinmir. Azərbaycan, İrmənistan sərhətləri, sabit vaxtından müəlləşən sərhətlərin hətta bugün demarkasiyası, dilimitansiyası məsələsində müqammət göstərir. Həzm edə bilmir. 30 sildi o 130-140 km daha öndə bir bufəri yaratmışdır. Onun bufəri hardaydı, ağdamdaydı, fizulidaydı. Amma indi gəttikcə çəkilib, artıq o sərhət ki var, dəqiq müəlləşmər olan sərhət. Bu İrmənistan cəmiyyətində bir psikologi qərginlikdə yaratır. Ona görə paşınayan bir qədər belə cesaretli görnən bəyanatlar verir. Mən əminəm ki, Azərbaycan resmi hökumət qurumları da paşıniyana ona görə deyəq sevirmir ki, onun vəziyyətin başa düşür. Çünki anlayırlar ki, paşıniyan belə deməsə bu paşıniyanın daha böyük basqı ilə üzləşib istəyifəyə gətirib çıxara bilər hətta, və yaxud fiziki məhvünə gətirib çıxara bilər. O zaman yeni bir böhrəngələcə. Yeni hökumət daha çox Rusya fərəc hökumət olsa, Azərbaycan o zaman daha çətin diplomatik siyasi mərhəliyə qədem qoyacaq. Yenə ən yaxşısı paşıniyan hökumətidir ki, ondan bu prosesi danışı pansla bir mərhəliyə yaparabilər. Başqa bir tərəfdən paşıniyan açıq şəkirləyindir, bunu da demək lazımdır. Arxayındı Qarabağda. Qarabağda yaşayan irmənlərin təhlükəsizliyi artıq Rusya nəzarət altındadır. O rahat danışabilir. Çünki bilir ki, oradaki irməni ahaliyə hansısa bir təhlükə Azərbaycan tərəfindən gəlməyəcək, gələ bilməyəcək, çünki Rusya oradadır. Başqa bir tərəfdən qarbin regionda fəyallaşması tendinciasının hiss edir. Ona dəstəyə olmaq istəyir. O anlayır ki, Atatim Minsqrupa həmsədirlərinin həm üç həmsədir Irmənistan'a bir köyünək daha yaxandır. Onlar Irmənistanın Atatim Minsqrupa'nın bütün teşrifər paketində dəstəhiliyən dövlətlərdir. Onun yanında olan dövlətlərdir. Düşünür ki, əgər hər hansısa bir razılaşma alınmasa, yeni bir situasiya yaransa, yəni yeni bir statskuva yaransa, bu Irmənistanın lehin olacaq. Irmənistan hərbidə aldığı məqlubiyyəti masada qaytarmak istəyir. Azərbaycanın da hərbidə olduğu güzlü müstəvi ki, var, o müstəvi, siyasi diplomatik müstəvi deyini deyir. Biz hərbün müstəvisində daha güzlüyük, nəinki siyasi diplomatik müstəvi. Bu həyən dəxili faktorlardan qaynaklanır. İndi mən bizim dəxili siyasi faktorlar sadəlamak üzərəm. Burada çox saylı faktorlar var. Demokratiyadır, insan haqlardır və s. İçərlərinə girmək istəmirəm. Yəni, təfər rotlar qoyaq bir tərəfdə. Ama ümumən götürsək, xarici faktorlar faxımından da, Azərbaycan siyasi diplomatik mələlədə Irmənistanın qüzlü deyir. Ona görə, paşınyan bir qədər ürəklə, bir qədər cesaretlənə rək, cürrətlə bu bəyanatları səsləndirə bilir. Ki, biz kommunikasyalardan bağlı istədiyimizdir decik və s. Ama razlaşmalar, mən düşünürəm ki, sochi görüşündə sələtlərin dimarkasiasiasi və dilimitasiasi ilə bağlı məsələlərdə irəlləyiş olacaq. Çünki, ökümətlər rəslı kamisiyyətki var, fəyaliyyət göstərərin, paşın hazırlərin, muhabirlərin iştirakili artıq bu dəfələrlə görüşüb və bunların hazırladığı müəyyən farmaqlar var. O farmaqlarla bağlı bir razlaşma əldə edilə bilər. Mən bunu düşünürəm. Bu, yenə Rusiyanın vasitəciliyi ilə bu razlaşmalar, kusurlə də deyim ki, sənhətlərdə razlaşmaların olmasıdır. Və kamünikasiyalardan bağlı da bir qədər sonrıya saxlanılan, amma içerliyi müəyyən qədər açıqlanabilən bir sənəd ortaya çıxabilər. İndi kamünikasiyalardan bağlı birisində vəziyyət belədi ki, ən azı bir il yarım iki yıl vələkə bir asalə çox vaxt lazımdı ki, o dəmir yol xətti, o magistral yol tükilisin. Təhcə ilə bir dənə sənə dimzalandı ki, nəxçıbana yol açılsın, bundan yol açıldı, yox. Orada yol demək olar ki, ortadan qaldır. Orada o yola deyilə Rusiyanın xıssı xidmət orbanları nəzarət edirik. Ben o Rusiya, o atışkəs bəyanatına görə Rusiyanın nəzarətində olacaktır. Bu baxımdan əlbət də, mən düşünürəm ki, bu iki istiqamətdə vəziyyət və yen qədər müsbət həlin tapabilər. Çünki Rusiya anlayır ki, əgər Qarabağda və ümətləyirməsin azırca münasibətlərin də, bir iləllə iş baş verməsə, siyasi diplomatik baxımından. Bu, gələcəkdə yeni bir münaqişənin və yeni münaqişəyə, yeni oyunçuların daxıl olmaz deməkdir. Rusiya bunu arzulamış. Rusiya bugün istiyir ki, canı bu qafqazda sabitli yoxsun. Amma necə bir sabitlək? Öz nəzarətində olan, açar özəlində olan bir sabitli yoxsun. Sül yox ha, yəni münaqişənin həlli yox. Sabitli yoxsun, Rusiya orada mövcud olsun, 30 il kəssin. Amma istədiyi vaxt o açardan istifadə edə bilsin. Bu, Rusiyanın burdaki istihləridir. Biz bu istihləri pozabilirikmi Azərbaycan olaraq, təki başına pozabildir. İndi, bəzən deyir ki, Pashinyan qət yönümlü siyasətçidir. Amma nəzarəlmaq lazımdır ki, 30 zildi Rusiya bu bölgədədir. En zamanda Irmənistan dadır. Amma Rusiyanın bu bölgədə münaqişələrinə mövcud olmasının günahkarı kimdir? Irmənistandır. Azərbaycana ərazi iddiasından imtina etsə, ki, mələ, bu problem həll olunabilər. Bizdir, bax qəlbdən maliyyə yardım istiyir. İndi tam şəkildə ayrılmayıb, amma yaxınca ayrılacaktı. 2-16 milyar və sayt ayrılmasını əzərdətdir, Avropa ictiragınlardır. Qəlb yönümlü bir siyasətin içerisində olduğum bəyanıdır. Başqa bir tərəftən özünün təhlükəsizlik maraqların tamam ilə Rusiya'ya təslim edibdir. Rusiya'nın bu bölgədə mövcud olması, qalması üçün və hane yaradan odur. Ər o Azərbaycana bu müharibə şəraetindən imtina etsə, sərhətlər nəm baxlı sazişimizə, Rüsyan hərbi bazasını səxilən? Bakın, Ermenistan qalitif təhlükəsini mögə biləsinizdir. Rusiya, Ermenistan bilgə qoşun grubu var. Orada öyük bir gümrədə hərbi baza səxilir. Sərhətlərin, xarıcı sərhətləri, isəl Türkiyelə, isəl İranla, Rusya'nın nəzarəti altındadır. İndi, belə bir dövlət özüm qərp yönümlü göstərir. Amma qərpdə də bu sual verilməldirər ki, sən indi, nəcə qərp yönümlüsən? Aynın dostu sən, yoxsa bizim dostumuzsən? Yəni, bunu ortaya koy. Sən bizdən polis deyirsən, amma Rusya'nın də orada mökəmləndirirsən? Aq, olmazmı ki, beynəxal qövquqda təsbit olan sərhətləri, taniyəsən, iddiandan imtina edəsən? Bundan sonra münasmətlər normallaşsın. Bu məsələdə, paşın yan da, əslində Rusya'nın elini gücləndirir. Mən demirəm indi, könürlü şəkildə də, məcburu olsa da ən azı fəqla adımlar atabilər. Bu baxımdan rüsyəli görüşü ümüt verici olabilər. Bu baxımdan ki, məsələn, ən azı orada bəyan ediləcək iradə mövqeylər, gələcəkdə iki-tərəfli münasibətlərin dərinləşməsi, ilmənistan münasibətlərinin normallaşması, ən azı ilmənistanın Rusya'nın təsirindən gizməni çıxarda bilər. Yeni bir sərhəd açılması, onun üçün yeni münasibətləri doğurabilər. Amma düşünəm ki, məyən bir zaman çəkecək. Rüməfti Nəsmi bəyi, size təşəkür edirəm bu bir saat ərzində. Bizim canlı yermə qoşulduğunuz suallara cevab ediniz. Minnətlərim size. Ben də size və biz izləyənə və təşəkür edirəm. Sağ olun. Dəli izləyicilər bugünlük. Bu qədər yenidən görüşmək umuduyla kanalını çək, sə abun olun ki, ölkədə baş verənlərdən anında cəxəbərdər olasınız. Gecəniz xeyrə qalsınız. Sağ olun, salamat qalın.