 Salam dəyirli dinləyicilər. Siz yazın çoxya güvəlüşləyin dinləyirsiniz. Zümhuriyyə tariximizdən bəhsədən maraqlı bir yazı ilə efirdəyiç. Dinləyin və dinlədin. 1918-in zil main 28-ində Azərbaycan xalqının numayindələri dünyaya Azərbaycanın müstəqilliyini əlan ediblər. Əslində isə bir gündə iki qərar verilmişdi. Milli müstəqilliyin və demokratik respublikan eğlanı, hər iki hadisə ayrıca diqqətə laikdir. Zənovbi Qafqas bir əsir Rusiya imperyası tərəfindən idare olunmuşdu. İmperiya 1917-ci ildə baş verən iki Inglaubdan sonra dağılır. Inglaub, imperyanın mərkəzində baş tutsa da əgərətlərini də təhəsiz göstərək, azadlıq dalası getirir. Palyaklar, filmlər və Ukraynianlar kimi bəzi xalqlar öz müstəqilliklərini eğlan edirlər. 1918-ci il main 28-ində Azərbaycan da müstəqil xalqlar cəriqəsini qoşulur. 1918-ci il müstəqillik eğlan etmək üçün tarixi imkan idi. Azərbaycanın liderləri doğru anda doğru qərar verə bilmişdilər. Müstəqil dəvələtin eğlanı 1918-ci ilin main üçün heçdə yicağınə nəliyət deyildi. Bu ay həm də demokratiya və Azərbaycan xalqının təqdimatının eğlanını özündə ehtibə edirdi. Azərbaycan xalqının liderləri, Azərbaycandaşı siyasi rejim kimi demokratik parlament res publikasına üstünlüş vermişdilər. Əksəriyyətinin yerli fiyodal elitasının övdalları olmasını baxmayıraq xalqın liderləri xanlıqın bərpası seçimlə getmədilər. Əgər istəsəydilər bu qərara asanlıqla haqq qazandırabilərdilər. Bir əsr əvvəl, Rusiyaqlar res publikaya yox, xanlıqlara son qoymuşdu. O zaman Azərbaycan da res publika mövcud deyildi, siyasi liderlər Ruslarım dağıttığı rejimi bərpa ettiklərini söyləyə bilərdilər. Onlar tarixi nümunə kimi Quba və ya şəki xanlıqların adını çəkər və hakimiyyətin bir nəfərin əlində zəmləşməsi ideyasının Azərbaycan üçün tarixi və mədəni sesim olduğunu iddiyə edə bilərdilər. Onlar xalqın sətin və təhlükəli zamanında yalnız güzülü bir xanın ölkəni idare edə biləcəyi fikrini ortaya atabilərdilər. Bənzədərək əlavə edə bilərdilər ki, sətin anlarda sürünü yalnız yaxşıd soban idare etmək qabiliyətindədir. Milli hərəkatın liderləri, manarkıya və ya tək hakimiyyətlilik üçün bu iddiyaların həc birini əl atmadılar. Əvəzində 1918-in zilmain 28-in də Azərbaycanın liderləri demokratik və parlament res publikası idare üsunu sətsdilər. İndi cəriyə nəzər salarçən, biz bunu sadə və təbi bir qərarçimi giymətləndiririk. Lakin 1918-in zildəki vəziyyətin içində bu, İngılabi qərar idi. Birinci dünya müharibəsindən əvvəl Fransa istisna olmaqla Avropa gittəsində res publika müəxud deyildi. 1918-in zildə həc də bütün yeni dövlətlər res publikaya sevrilməmişdi. Məsələn, Yugaslaviya 1918-in zildə krallıq çimi yaranmışdı. Finland yanın 1918-in zildə müstəqilliyi eyalan olman zaman siyasi rejimi res publika yox, krallıydı. Res publika rejiyon üzündə yeni ideyaydı. Şimaldə, Rusya da demokratik parlament res publikası zəmi bir il əvvəl 1917-in zilin fevranında yaranmışdı. Bu res publikaın ömrü isə yedda yoldu. Bu qısa təzürbədən qəbaq isə Rusya, Manarchiya idi. Bir cər əhəmiyyətli qonuşu sayılan İran qazar sülalesi tərəfindən idara olunuldu. Bir nesə yildən sonra Razaşah hakimətə gelir, və res publika evan etmək istəsə də İran'da Manarchiyanı bərbə etməkdə kifayətlənə bilir. 1918-in zildə Türksədə də Manarchiya idarəsi hücum sürürdü. Hâkimiyyət Osmanlı sülalesinin ələndə idi. 1908-in zil cəns-türk İngılabından sonra İngılabçılar parlamentik cəri qətirirlər, amma res publika evan etməkdən çəkinirlər. Buna görə dən 1918-in zilin 28 mayı yağımız müstəqil bir dövlətin evanı ilə səziyyələndirilməməlidir. Bu tarix həm də demokratik parlament res publikasını və proqressiv və İngılabik ərarın eilanı günüdür. Azərbaycanın milli liderləri 1918-in zilin 28 mayında müstəqilliyi eilan edən zaman həc Azərbaycan da deyildilər. Onlar sürgündəki hücumət idi. Onlar Azərbaycana yağımız bir nisi həftə sonra daxil olabilirlər. Hətta istəsəydilər belə paytaq paçək edə bilməzdilər. Hətç də hərkəsi yenirəs publikanın cənzi quberniyasından böyük olacağına ümid etmirdi. Bununla belə problemlərin hizbiri liderləri dayandırmadı. Onlar Azərbaycana inanırdılar. Onlar Azərbaycan xalqını inanırdılar. Onlar tələdik etməklər. Sünci mühim bir şey bilirdirlər. 1918-i zilin 7 deqabrında parlamentə Resulul Zədənin dediği cimi bir çərə yüksələn bayraq bir daha ənməz.