 Salam! Olduz umarraqlı bir yazı ilə yazın ki, oxya güvəllişinin növbəti buraqlışı əfirdədir. Dinləyək 80 yaşında Amerika Birleşmiş Tatlarına, Neba Daş Tatına, oğlunun yağına köstü. Amma asan olmamışdı ona. Masqada vətəndaşlanın dəyişməyə qəndə ərizə verəndə onu çox incitmişdilər. Ağır xəsdi olan bu yaşta adamı süründürmüşdülər. Az qala hətta vətən haini bələt çıxaracaqlılar. Sonda Rusya baş keşviyyət idarəsində dilindən izahat almışdılar. Apardığın elmi təddiqatlar barədə, həc vaxt, həc harada bircə çəməbələ danışmayacaqsam. Bundan başqa, onun bütün elmi titulları da ələndən alınırdı. Sanki belə adam olmayıqmış cimi. Tariqdən silirdilər onu. Dünya kimya elmine aqlasılmaz töhvlər vermiş bu Azerbayc ananı. Məndeləyivin eləmətlərin dövri sistem-i zədvəlindən daha mükəmmi məl-zədvəl tərtibədən, dünya kimya açıların az qala başına andicdiyi çayxoris kini. Bu soyaç size qəribəyə gəldə eləmi? Bu məqama qayda çağırdı. Adı Bust Qahramanımızın 1917-ci ildə indiki elmənistanın basar keçər qazasının çahrlı kəndi də adam olmuşdu. 1918-ci ildə Azerbayc anların elmənlər tərəfindən özdoğuma yurqlarından qovulmasın ətçəsində, aləsi əvvəlcə aqdama, oradan da aqdaşı kösür. Kərəcəş alimin uşaqlıq və yeniyyətməlik illəri aqdaşlı keçir. Burada orta məktəl bitirir, sonra başıda tehnikuma daaxılı olur. 1939-ci ildə isə Azerbaycan Dövlət Universitetinin Kimya Fakültəsində təsil almaqı başlar. İndi qayda çayxoriski məsələsində. Çayxoriski soyadının yaranmasının maraqlı taraqsası var. Tariqdən də məlumdur ki, sər Rusiyası dövlündə zade canlar özlərində doğulduqu yerlə səsdəşən soyad götüründür. Abbaç çayxoriskinin hazırda Amerika Birləşmi ştatlarında yaşayın oğlu Aleksandır, müsaibələrinə birində deyirdi. Bu soyad ulu babamızdan gəlir. O çox inanslı adam idi. Buna görə də çayxoriski soyadını götürə bilməzdi. Məhz, bu səbəbdən çayxorlu soyadını seçir. Babam birinci dünya müharibəsində Polsaya sürgün edilmişdi. Çayxoriski soyadını da kalyaklar ona vərmişdilər. Müharibə başlayanda Abbas Tələbə idi. Üsüncü kursda oxuyurdu. Amma ilk günlən zəpəya yollamaq üçün ərizə yazır. İç ay Baqi artilleriyə məktəbində təhsil alır. 1941-i ilin Augustında isə, kırm zəhbəsində yollanır. 1942-i ildə yaralanır. Onu təlxiz etmək istəsələrdə razılaşmır. Hətta yaralı halda yattığıq hospidaldan belə qaçır. Özdə bir başa zəpəya müharibənin bitməsinə yusay qalmır. Kalingrad istələvəmətində gedən dövüşlərdə ikinci dəpə yaralanır. Gösterdiyi qəhramanlığa gələ üçüncü dərəcəli şöhrət ordanilə təltif olunur. Müharibədən sonra Baqi'ya döndən çayıxoriz ki, universitetdə təhsilin davam etdirməyə başlayır. Və təzlikli onu təhsil əalacısı kimi Sovets-Sosialis-Respublikası İttifagı xalq-kamisarları savətinin qərarı ilə Leningrad Universitetin Kimiya Fakültəsinin dörüncüsü qurusuna yeninize açılmış radio kimiya bölməsində keçirirlər. 1947-i ildə o, Âlim əktəvi bitrəndən sonra təynətlə Celiyab iskə təşkil olunmuş Ahton mərkəzində işləməyə gönlərlər. Özü də Sovet Nüvvə Tehnologiyasının atası saylan Igor Qurçatovın yanı. Abbaç çayıxoriz ki, sonradan xatırıləcəqdir. Celiyab iskin yanında kafalı bir şəhərcik idi. Özdə belaldanırdı. Celiyabiyiz 40. İndi adını dəyişib, o zəris qoyublar. Mən ora həyat yoldaşım geniyələ birlikdə yollandım. Həmin və Qurçatov Uran Reaktor üzərini işləyirdi. Bütün SSR-i dən ən savadlı genç kimyaçları ora yollamışdılar. Çox keçmir ki, Abbaç Qurçatovun diqqətini cəlbədir. Sohbət ondan gedir ki, aparılan tədikatlar zamanı xüsusi vaqun quruğusunu yaradılması zəraratı ortaya çıxır. Qurçatov bu barədə dərhəl maskvaya məruzu edir. Maskvadan ona deyirlər ki, bu quruğunun yaradılma prosesi ən azı bir il səkə bilər. Qurçatov isə tədikatlara ara vermək istəmirdi. İzləsların birində o bu barədə genç tədilasları demək alımaklandırır. Abbas bu işi görə biləzəyini Qurçatova çatdırır. Məşhur alim Abbasın təklifində ziddi yanaşmır. Amma yoxdə demir, salır, işlə baxaq. Həc bir ay keçmir ki, genç Abbas vaqun quruğusunun təhətiyorlarını Qurçatova təqidim etmək istəyir. Ardın özü danışır. Qayda beləy dişi Qurçatovun yana cirməyə izaza yox idi. Biz onunla hətta dağınıza bir dəfə təmastı olurdu. Amma mən cərtiyorjları təzil ona göstərmək istəyirdim. Onun qafsını azındı həmişə Palkov-Nikrutbəli iki hərbisi çeşik səkirdi. Onlara məruz elədim, dedilər gözlə. Bir saatdan sonra Qurçatov mən yana çağırdı. Certiyorju göstərdim. Dedicət, bir saatdan sonra yenən çağırdı. Heyrət içində idi, inanabilmirdi. Aferin, dedi. Dərhaldi eləmərim yanımda çağır, masquaya zənc etti. Oradan xüsü təyra göndərildir. Certiyorju cərtiyorja apardılar. İki aydan sonra isə, səvetkan strukturlar artıq vahkum grusunu hazırlamışdılar. Abba Çaykuriski deyir ki, SS-lərdən nüvə məsələsini araştıranları zarifatla Baci klubu adlandırılmışlar. Sünki Landavu Baci dağından olmuşdu. Mən Azərbayc anlaydıq, Qursatovın özü Baki'də təhsil albişləmişdi. Bunları eşitmək çox sevindiriz idi. Məs bu halisədən sonra, Sövet kimya elmində Çaykuriski adı məhşurlaşmağa başlayır. Təzliqli o, Nektun kimyasalı managrafiya yazır. Və bu managrafiya dünyada bu mövzuya həsredilmiş yeganə elmiəsərdir. Həmin nəzəriya bu gündə kimya və fizikasağasında kəsərlidir. 1970-in zillə hazırladığı zədvəl, Məndəliyevcədivəlnin madilqasiyası həyəsəb olunur. Kimya ya 5. Qvant ədədinin gətirilməsi ideyasında müəllifəməs Çaykuriskidir. Bir maraılı fakt. 1949-1985-in zillərdə Abba Çaykuriski'nin 90-ı elmi və texnoloji elmi işi qapalı elmi ədəbiyyat cimi çabonlu. Və hazırda Rusya fədərasiyasının qapalı elmi ədəbiyyatları arxivində saxlanır. 1969-un zildi Abba Çaykuriski, atom ənərisindən dinz məqsərdlərlə istifadə üzrə, Sovet Sosiali Silesi Publikasi İttifakı Dövlət Kamisiyasının sədri təyini olunur. O düz 22-il, səsərinin suqutuna qədər bu vəcfərin tutur. 1973-un zildi isə Çaykuriski, olduca ağır bir problemin üzləşir. Söhbət ondan qedir ki, onun oğlu Aleksandrı universitetdən qovururlar. Belki rət çoxlar ne qərbə gələcək? Söhbət ondan qedir ki, Aleksandrı Səsərinini tərk edip, xaricə mühadzət etmək istəyənə görə alim əktəbdən uzaqlaşdırırlar. Bu isə Sovet İttifakıında o dür məsul vəzihfə tutun ataya ziddi problemlər yaşadır. Dostlara abba sə deyirlər ki, universitetin rektorundan xaəş etsin. Aleksandr universitetə barbə edilsin. Abbas heç kimdən? Heçinə xaəş etməyəcəyindədir. Alim əktəbdən qovulan Aleksandr, orduya xidmətə yollanır. Və hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra masqaya qaytmır, vaçəyə gəlir. İki il nif mədələrin də vaçı şin zabadında işləyər və yenidən universitetə bərpa olunur. Amma mühadzirət fikri onu tərk etmir. Nəhayət, Mindo, Quzus 87-din, Zildə Aleksandr, Səsəridən qasabilir. İsvet vətəndaşı olan bir qadınla nicağa girir. Stakolumda yaşamağa başlayır. İki ildən sonra isə stakolumdan apşə kürsür. Səsəri dağlanından sonra Saykhuliski nüvvət tədqiqatları kamisiyasından uzaklaşdırılır. Bu onda ruh düşcünlə yaradır, öznə qapılır. Nəhayət, həyat yoldaşı Yevgeniye ilə qəlirlər ki, Rusiya-nı tərk edip Amerika birləşmiş dətlərinə. Oğulları Aleksandrın yağına köçsünlər. Bu qərar masqada hiddətlə qarşılınır. Rusiya-nı hökuməti onu bütün titullardan məhrum edir və atom kimiyası sahasında tədqiqatlar aparmayacaqı haqqında ondan yazılı iltizam alır. Məs bundan sonra ona ocağın o tani kösmə icazı verilir. 2008-in zildə, 91 yaşındaysa, Amerika birləşmiş dətlərin nevadaş tatının Rino şəhərində vəfat edir. Oğulları Aleksandr 2009-un zildə atasının çüllü Azərbaycanə gətirə bildi. Onu başının qəbristanlıqlarının birində dədədədirlər. Mənə qarşı düzgün eləmədirlər. Titulları maldılar, özüm az qala haq düşməni saracardılar. Amma bir həyəgəti dəlkətmədirlər, mən alimidim. Elimdə məşhul olurdum və hələ nələri eləyə bilərdim. Bunları isə Amerika birləşmiş dətlərinə köçəndən sonra demişti Çayxoriski, 80 yaşlı düğüha öz vətəninlə, hətsinəsiz yolas alnandan sonra.