 İçbaxışda adi görünən insan hüquqları və dövlət hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması ideyası özünün yayılmasında və inkişafında böyük sətinliklərlə qarşılaşır və azadlığı yolunda zəmiyyət və dövlətlə tokquşmalardan təkimiyyən adamların şəxsi dramalar eləmiş ayət olunur. Kütləvi hərəkətlərlə səziyyələnən və öz naliyyətlərini vətəndaş müharibəsi sayesində qazanan demokratiya uğrunda mübarizədən fəqli olaraq, insan hüquqları uğrunda mübarizə həmşə sür yolu ilə, əksər hallarda isə ayrı ayrı adamlar tərəfindən təkbaşına varılır. Ədalətli məhkəme olmadığı yerdə insan hüquqları mücahidləri dövləti utandırmağa və istimairəyi öz tərəflərinə yönətməyə çalışırlar. Buna misal olaraq Mahatma Gandhi, Martin Luther King və Nilsson Mandela'nın, Alexander Saljensin və Dimitri Sakharovun, Vatislav Havelbəlliq Valensanın, eləcədə dünyada o qədərə tanınmayan, təkbaşına mübarizə yolunu seçmiş, minnərlə digər ağızadlıq mücahidinin əksər hallarda itizacır rejim liderlərinin həbsxanlarında yazılmış açıq məktub və çıxşılarını xatırlayabilərik. Yaxut başqa bir misal, 1955-ci ildə məktə müəllməsi Amerikal Zenzi Rosa Parks bir aftobusta üzərində ancaq ağlar üçün löfəsi vurulmuş oturacaq da eləşir və bu yeri aqdəriliyə verməkdən imtina edir. Aftobusta başlayan toqquşma qısa bir müddətdən sonra Zenzi əhalinin çütləvi eitiraz aksiyasının sevilir və bu, Amerika Birləşmiş Tatlarında İrgi Bərəvəbəlli çoğununda çütləvi mübarizənin başlangıcı olur. Rosa Parks o vaxt nə məşurlaşmaq, nə də beynəxalhaq mükaffatları almaq barədə düşünürdü? Rosa Parks ə düşündürən bu idi ki, aftobusta onu təhkil edən və ölümlə hədələyən aqdərili sərnişinlər kimi onun da toxunulmaz hübqları və layaqəti var. Bəli, layaqət, azadlıq və dözümlülük, zəmiyyətdə hansısa abstrak dırna arası tariqi proseslərin yox, məs Rosa Parks kimi təktək adamların mübarizəsi həysabına qalib cəlir. Dünya qazandıq və bir niyəmət kimi istifadi etdiyi azadlıqa görə, məs buzür adamlara minnətdər olmalıdır. İnsan hüquqları uğrunda mübarizə inkişəh və etməkdi olan ölkələrlə yanaşı inkişəh və etmiş ölkələrin özündə də gedir. Canistitusiya təminatı almış hüquq və azadlıqların mirdarı günü gündən artır, layaqətli yaşaraşı sünvadiq olan hüquqlar. O cümlədən öz imkanlarını reallaşdırmaq hüququ, insanın daxili aləminin özünə məxsusuduğunu nəzəri almaq hüququ, insanın özünü inkişaf etdirmək hüququ, sül, sağlam, ətraf mühüt və hər hansı fərda ayt qərarların qəbul olunmasında onun özünün iştirak etmək hüququ və s. hüquqlar dünya demokratik istimayeti tərəfindən geniş müzakir olunur. Görəsən, bu hüquq və azadlıqlardan nə baxsa bizdə Azərbaycan'da istifadə edə biləcək ki, və görəsən, insan öz həyatında hüquq və azadlıqlarla ilk dəfə hara da qarşılaşır. Amerikal hakim demokrat Learnith Hand həsab edir ki, hüquq və azadlıqlarla insan ilk dəfə öz daxili aləminin də qarşılaşır. Sünki, kişi və ya qadın qəlibində azadlıq ruhu öldükdə ona nə konstitusiya, nə qanun, nə də məhkəmə kömək edə bilir. Bir iləşmiş milliyyətlər təşkilatının insan hüquqları kamisiyasının ilk sədri, əvə ona huzültisə azadlıqla ilk dəfə hara da qarşılaşırq sualına beləcağı verir. Bizdən iki arttım o yanda, Balaza bir yerdə, elə yerdəki sən onu dünya haritəsində axtarıq tapabilməssən, bu Balaza dünya insanın fərdi dünyasıdır. Bu Balaza yer insanın yaşadığı mühütdir. Bu mühütdə o məktəbə, zavuda, ofisi yollanır. Bu elə bir yerdir ki, orada hər bir kişi, hər bir qadın, yaxud, hər bir uşaq qalma qal olmadan hamıyıla ədalətli rəftol edilməsini, hamıya eyni imkanlar verilməsini və hilskəsin ləyagətinin tapdamamasını istəyir. Əgər bu hüquqların bura də mənası varsa, onda onların hər yer də mənası olacaq. Bizdən iki arttım o yanda, insan hüquqları bir qəvətəndaş səlləri sayəsini qorunmasa, onda biz bu hüquqların inşaf etməsini böyük dünyada əbəs yerə axtarmış olacaq.