 A-presant regime, or dictatorial regime of Mister Marcos, press freedom can never be compatible with dictatorship. Press freedom can only come about if first, people will assert their rights. And secondly, there is a democratic form of government. Yan ang bosses ng tatay ko, halos tatlong dekada ng nakalipas. Panahong walang internet, wala pang digital. Wala pa rin akong kamuwang muang sa kalagayan ng lipunan. Pinipilit ko itong balikan, inuunawa ang kasaysayan. Ang pamily ang pinanggaling ako kasi ay isang mulat na pamilya. Ang tatay ko ay isang journalist. Nakolong siya ng panahon ng Marcos, ang Marshalo. Dahil siya ang jari niyang nag-exposed ng fake war medals ni Marcos. Bakit kinulungan tatay ko? Syempre tinanong ko yung sa mga kapatid ko at pinaliwanag naman nila na kinulungan tatay ko ay dahil meron isang dictator. Gusto niyang nais niyang pagtakpan ang kanya mga ginagawa. At nung inexposed ng tatay ko ang mga ginagawa nilang mga malik, kinulungan tatay ko. Well, we forum has been in circulation, or had been in circulation, rather, for about six years before we were shut down by the military in December 7, 1982. About a hundred fully armed military people soaked down my office, arrested me and nine other people, including veteran journalists and columnists. And up to now, my office and printing plant are still padlocked and guarded 24 hours a day by the military and I cannot use my own printing press. And inside from that, I also have a 40 million libel case emanating from the same grief forum case. Naging concrete lang siya dahil siya ay magulang ko, at tatay ko. Pero sa kabuan, sa lipunan, ang in-connection ito at saka sa iba pa ay abstract siya sa aking dahil ako'y bata pa ng panahon na iyon. Ko yung nagkolehiyo, pinili ko talaga Fine Arts, Painting major, kasi walang math. Pero nung nandudun ako, yung mga abstract na bagay na concretize na siya kasi na meron ahong ane. Tuwanda na ako. So ibig sabihin, nakikita ko na ang jeep na driver, ang mga mangagawa, ang mga magsasaka pagpungpunta ko sa province. Meron ako'ng ganong consciousness. Kinalaunan, ako ay napasama sa grupo ng ugatlahi. Ang ugatlahi ay nagsimulayan, ugnayan ng galiyan ng mga artista ang tanod ng lahi. Ang mga aktivista to, so masama sa rally. Sinasalamin ang sinig namin, yung bosses ng mamamayan, yung mga hinaing ito nung nilalagay natin sa sinig natin. Kumagawa kami ng mga obra na tungkol sa buhay ng mamamayan. Tapos, mayroong exhibit sa mga gallery, mayroding mga pagdatang halsa labas ng gallery sa kalsada kung saan madaming taong makakakita ito. After ng Grumadwit kami, kung malas na kami sa UST, na punta na kami sa ibang sa sinigbongkos, ang sinigbongkos naman ay organization ng mga different cultural groups sa National Capital Region. At doong time na rin na yun, nag-explore na rin kami ng mga other forms of protest art. So nakipag-interact na rin kami sa mga ibang mga artist, mga masmatatanda sa amin yung mga social realist ng 70s, eventually nang 80s. Pinapag-bunimisita namin sila, conscious effort yun na pumupunta kami sa mga studios. At ayun, nakipaghuntahan sa mga bagay-bagay sa nangyayari sa lipunan sa sinig, sa iba pa. Noong time na yun dahil ako i-visual artist at ako i-nagkaroon na rin ang anak, wala na akong pera. So nagkana pa ka ibang racket doon ako natutomag edit. Ayun, tapos na nag-edit na ako, magkukoment na ako sa mga in-edit ko na videos. Pinag-aralang ko yung mga theoretical ng mga bagay ng composition, color theories at iba pang mga teoria sa sinig, kung pano maging isang aesthetically appealing ang mga bagay-bagay. So meron na akong ganun background bago pa ako naging editor. Tapos doon ako, nung pinag-realize, mag-shoot na rin ako. Nag-aral ako nang mag-shoot, gamit ang mga lumang kamera. Nung nag-shoot na ako, nag-tulit-tulit sa hanggat ako i-gumagawa na rin ako na sarili kung hindi ka. Ang pinaka-importan ting nag-ing learnings ko sa aking buhay ay ang mga theories na to, kapag pumunta ka sa masa, hindi na sa theory, isa na siyang konkret ang bagay. Sinig ay meron na i-sabihin, meron na is-tumbukin. Either to maintain the status ko, or to oppose the status ko. Usualy ganun lang naman nyan, so walang git na yan, walang art for art's sake. Natutunan ko, nakapag-pumunta ka sa masa, lahat ng mga conceptong art, i-maintain ang status ko ay binibrake niya, kasi nakikita mo yung mga struggles nilay. Ang tatay ko nagkarun siya ng sarili yung booking, so napalapit kami sa mga maraming magsasaka. Tapos, nakita ko yung sinasabi ng colonizers natin ng Wanta Mad, yung concepto na na Wanta Mad ay hindi toto. Kasi nandundun ako sa booking namin, gigising sila ng aga-aga para magtrabaho ka-agad, makikita mo talaga kung panong hard labor sila. And yet ang kinikita nila ay napakaliit. So yung mga ganong bagay ay nagtulak sa akin na lumika ng papakita ng realidad. Pero naging activist ako, mas naging lumalim palalo yung mga likako. Ibig sabihin yung naisabihin. Ang papalaling ay makihalubilo ka lang sa masa. Ano na yan? Lahat na yan, yung teoria, yung practice at saka, andami mo matututuna sa kanila. Dear tatay, pumusta pa. Kung kami po ay ais naman, halos nakakarao sa bawat araw na nagdaan sa pagsisikap ninyanay. Misna-misna po kita, di kamawawala sa isip namin. Tatay, mahal na mahal kita. Sana ay ais ka lang, kahit nasan kamal. Huwag ka po magalala dahil patulit po ako magahanap sa pagkamit ng katarungan at ng justicia. Ang problema ng lipunan na on, ikaw kumparam mo sa problema ng lipunan ngayon. Parang halang naman, ang Pilipinas ay malakolonial at malapyodan na lipunan. Hindi naman nagbago yun. Actually ay yung minemintay ng status ko para sila ay kumita ng kumita. Mas lalong nagihirap ngayon kumparam mo na on. May major na transition na nangyari sa akin ng isang panahona. Nung 2007 dinukot ang aking kapated na si Jonas Burgos. Pakit nga ba sila dinukot? Dahil nais tilang patahimikin ang mga naglalantad ng katotohanan. Dahil ang katotohanan, ang tatapos sa lahat ng kasamaan. Yung yung karanasan na yan ng pagdukot sa hanyan ng mga militar ay nagtulak sa aking nalumika ng lumika ng mga human rights, violations, situations. Ay yung topic nalaga na nais kung gawan. Dahil malapit nalaga sa puso ko kasi naninwala ako na ang pinakamahusay na sining ay mula sa puso. Although humaswandalas ako ng gumawa ng video ng pelikola kaysa sa magpinta. Parate ako nagdodrawing. Hindi ko lang nilalabasa. Pero ako titig na ninyo yung tablet ko. Drawing talaga ako ang drawing. Every now and then sumasama ko sa exhibits. Nagkaroon ang punto na ibalik natin sa masa ang ating sining. So ay inyan na ng estado. 80s yata 90s, 90s siguro yan. May harang isang mahusay na pinto. Dahil sa ganong concept ang nakakuwa siya ng funds, nakakuwa siya ng abstract ng likha. So ang ginawa niya, dalihin sa masa. Dila lang ang exhibits sa isang urban poor community. Abstract yung likha niya, yung porma. So yung masa hindi ninyatining na yan kasi mas magaling pa ako rito sa artist natin. Kasi ginanon ganun lang daw yung pintura. So yung bis na ibalik mo sa masa, bis na makintindihan ng masa ang sining na kanyang dalong hiniwalay. Pero kasi yung conceptong yun ay nakabatay na naman sa canlo running ka isipan. Na kailangan to para. At hindi naman talaga para sa masa ang likha. Roodukto nga siya na nice pagkakitaan. Sige kwento mo anong kiyatoy ni. Pinilit ko nila ako. Malakas ang kaso. Amerikanong chandalo. Patayang kaso. Efective ba ang sining na nilikha namin? Ayun yung isang tanong eh. Kasi kung hindi siya effective, ang laking kainaan yun bilang isang artist. Nag-work ang propaganda ng mga marco sa masa. Kailangan nating tanggapin yung ganong realidad. Sabihin na nating fake nyo siya, pero nag-work siya. Isas siyang challenge yun sa mga artist sa ngayon kung paano siya mag-break yung barrier na yun. Kailangan nating makatagos sa masa. Pero ako, personally, yun challenge ng pagbabalik nila ay yun segeridad ng isang nangangangangangang aktivista. Kasi sa karanasan, din oko't na ang kapated ko. Ang kulokang tatay ko ng panangin ng marshalo. Sorry? Hindi panamin kaya nakikita. Inanda ko nariing sarili ko ng ginatay magikita. Pero nalik, kasama ko yung mga ipangnana Nag-ahanap ng mga ka-anap, ng mga mga wala. Hindi kami titigil. Hindi kami titigil. There's always a threat sa mga aktivista, sa mga artist. Ang pili ko lakoy na red tag, ang pamily namin ay red tag. So, sa mga, maraming ka na saan ang mga lahat ng red tag ay pinatay hinule sinampahan ng Trump up charges. Parating na siyang nandjajanan. Nag-hover siya sa yung utak. Alam mong nandjajan siya, threat siya talaga. Ang challenge so sarili, anong gagawin mo? Narung ganong threat at manganito ngyari sa lipunan. So ay nang challenge. How will you deal with it? Kagalasan ng problema ng isong artist ay yung kanyang lugar kung sa inipapalabas o papakita ang kadyan lika. Para to baka ikita nang nasa homonidad. Parating ay naman yung problema. So, ako tingin ko pa rin, accessibility kung access may access ang mga mayang Pilipina. Feeling ko, lala natin maganda ang inlika at tungkol sa kuya na nila. Pa panawarin nila yan. Minamaliwit natin ang pagkumpano ang masa tumingin. Tuto, minsan may mga kainaan ang masa sa mga paga-anali sa mga bagay-bagay. Pero tandaan natin ay they were trained to be like that. Sumulapan ang panahon ng mga Espanol ay ganoon na talaga tayong pinampala ang mga naghihira. Kahit ang ating sistema ng edokasyon na ang A is for apple, kahit wala ng mga mansana sa Pilipinas. So, mga ganun bagay ay hinuhubog tayo na tayo ay maging passive. Nang sining sa isang lipunan, dapatan o. Nang isang ng mga artist sa isang lipunan ay dapat humuhubog siya ng isang kultura mas makaka developmental ba? Hindi siya pang sariling pagunlad. Pagbalik dito na mga tao, hindi lang pag-ayos sa mga tahanan, kundi aayosin namin ang aming buhay, aayosin namin ang aming buong kumimilan. Paano hong bumalik ang mga maghat? Hindi kami sigurado kung ano na naman ang gagawin nila dito. Pero ang sigurado kami, guguluhin ulit nila ang buhay na mga tao dito. Kung makapundan na kami, guguluhin ulit nila dito. Sigurado kami, na yan ng gagawin nila. First and foremost, ikaw ay isang membro ng isang lipunan. Pangalawa, ikaw ay membro ng pamilya. Pangatlo, ang likhamo ay makakaapekto ko anong mangayari o anong magiging ka-isipan ng isang manunod. Kung ikaw ay lumikha para sa sarili, dito ang kalangalan sa loob ng bahay. Ano naman pa kailam ko sa love story mo? Dito sinasabi na masama ang love story. Ok yan, isa siyang emotion, isa siyang ano. Pero, kung ikaw ay isang mangagawa, bakit ko siya iisipin ay gutum na gutum na yung anak ko? Mahalaga sa isang artist ay ipakita mo rin ko anong aspirations ng lipunan. Ang isang mga individualista, ang mga pananaw, kadalasan ay anong bibitak-bitak ng lipunan. At ayin yung gusto ng estado. Kaya ganoon to rin ang Pilipinas ngayon. So, isang challenge sa mga artist. Ang masmalawak na kinikulo sa nating lipunan, pinakapina ninyawalaan ko ay yung organizadong pagkilos. Hindi pwede yung artist lang yan. Hindi pwede yung mangagawa lamang. Hindi pwede yung magsasaharin lamang. Tingin ko, ang sining ay bahagi lamang siya ng isang masmalaking pagkilos. Ang sining ay napahalaga sa pagmumulat, pero hindi ka maoorganisa ng sining. Ang maaring nilimangyari ay pwede yung organiza yung hinang artista, pero yung art itself ay hindi ka maoorganize dun. Mamumulat ka lamang sa yung kaisipan, pero hindi ka magiging yung organizado. Mahalaga ang sining para sa pagmumulat ng tao, pero masmahalaga na mag-organize kayo para masama-sama pagkilos. Hindi lang naman para yan sa iba para sa sarili mo at para masmahalaga rame yan. I have to be a part of the community. Tingin ko, habang ikaw ay nabubuhay, na parating mong utkatanong yung sa sarili mo, ano ba ang visa ng iyungika? Sa kasalokoyan, pagbabago ng ating kasaysayan sa paw magita ng fake news na kinakalat ngayon sa social media ay in full swing sa Pilipinas. Madala sabihin sa sabihin sa iyo na huwag ka makialam, ikaw lang ang ay isang artista. Pero nakakalimutan ang karamihan na ang artista ay bahagiri ng isang lipunan. Karapatan mo na magpahayag ko ano ang nangyari sa lipunan. Kailangan mo tumindi at gamitin ang iyung sining para sa mas nakakarami. Ako si J.L. Burgos isa kung visual artist, isa kung filmmaker, isa rin ako aktimista at kapatid na nawawa ng si Jonas Burgos.