 Magandang araw sa lahat. Ibabahagi ko po sa inyong ngayon ng tungkol sa aking pagkabata ng panahon ng Batas Militar. Malaking partin ito ay mga karanasan na may kaugnayan sa Pantabangandam. Magsissimula po ako sa karanasan ng dalawang batang na-encuentro ko noong nasa seminario ako. Mula rito ay kukuento ko kung paano na hubugang pananaw ko bilang bata tungkol kay Marcos, tungkol sa Batas Militar, at sa mga pangakunyang kapayapaan at kaunlaran. Sa huling bahagi, magdutuo na ko sa pagkabasag ng solidong imayin ni Marcos bilang idol at bayani ng aking kamusmusan. Nagaralok sa seminario sa Missioneros del Sagrado Corazon o MSC sa Cebu City, noong nang 1980 hanggang 1983. Aktibong-aktibong noong ng simbahan katoliko sa pakikilahok sa iba tibang usaping panlipunan. Miambru ako ng panagieusa ng mga seminarista sa Sugbo o PAS. Nakabilang naman sa Umbrella Organization na nagkahiusan Sugbo alang sa Dmokrasia o Nasud. Noong panawang ito, nakadaupang palad ko sa Father Rudy Romano, paring Redemptorist, na dinukot ng mga militar noong 1985 at hanggang ayaw na hindi pa nakikita ang mga labi. Noong ikalawang toong ko sa seminario 1981, na-encuentro ko ang historia ng dalawang batang eyewitness sa magkahiwalay na incidente ng Karhasang Militar. Kinupkop namin sila sa seminario at hindi ko makakalimutan ng palatanda ng trauma na dinanas nila. Kapag nanunod sila ng television at may bari lang sa palabas, sumisik-sik sila sa likod o sa ilalim ng bangko dahil sa takot. Survivor si Marella ng Sagod o Las Navas Massacre, 45 tao ang pinas lang doon. Nasaksihan naman ng batang lalaki kung paano pinugotan ng mga CHDF ang tatay niya. Pakinggan natin ang bahagi ng interview sa kanila ng BBC. Marella, who's only eight years old, tells what happened when the soldiers came to her village. Motang kam yan iyo mga anak ang bagaw. Tapos mga motang man, sinanay nabutang kan jumar wara jumar karoya ganang tangis. Tapos strapping yung kami, tumban ala kami ng atulu. Tapos ako nakalara yakin na sugaran ang kaniyakamot. Tapos pagkakong naminyo naman, muwata. Tapos ako sinanay yung kulwanya sama danulo. Tapos ang dinasine, nga naeguot ikansi jumar ang lawan diwan. Tapos, asugarong kanakulu, kurusilak dubu. Aslan utuk nakade ang kananay utuk sa nakulu. Tapos natin angis nilang mama itang bata, ako kargaon. Tapos dadlagan kami kaming lima, kurus kami kapataan. This boy watched from the safety of a coconut tree, soldiers questioning his father. At pagsiringa hinto, hinto ni tatay. Pagko ang bintiyo ni rami, nga gapuson niya liwat din ni. Nga timala ginapos at ang din ni. Inkatinan ang din ni, inkatinan ang din ni, ginkatinan ang din ni. Nga yung palingi ang tagnus ni rami. Ngan ko ang niya, guton ang din ni. Paginuyagan ang ulo, makuarang kahuingan. Si Paon atung punon lubi. Agaput nga tu. Tauban hirahan. Daunan lubi para diri kilalon. Pagmakabulus, manalimbaso kay, bisang paman nga ni chiw nga. Kutik pangani, turusikon, dakot nga ni. Nga ato na tongad niyang gimpipin ato. Ibang-ibang karanasan liboy at ni Marela sa Danas ko ng batas militar. Nakasaksinari nako ng dalawang incidentin ang karahasan ng batap ako. Pinatayang kamaganak ng tatay ko at sa kaw na-awang pagkakataon, nakakita ako ng gapas na hindi ipinang puputol ng uhay ng palay kung di nakatarak sa dib-dib ni tatangador. Nakatihaya ang katawa niya nungan sa plasa ng aming barangay. At sa kaw na-awang pagkakataon din, nakariniga ko ng putok ng baril. Pinatay si Tatang Dading, kapit bahay namin. Hindi ko nakita ang bangkai pero nakatatak sa isip ko ang nakatimbuang na upu ang bakal. Puno ng dugu yung sandalan na uges buntot ng pabo. Kay ba sa karanasan ni Marela para sa akin noon, hindi si Marco sang dahilan ng karahasan. Siya ang tatapos sa karahasan. Kaya hindi dahasat kalupitan ng katumbas ng batas militar kundipag asa. Kaginawahan at pagmamalaki sa sarili. Si Marco sang ahango sa kahirapan ng buhay na mayroon, kami noon. Ipinanganangkat lumaki ako sa pantabangan, isang remote nabayan sa Nueva Ecija, na ginawangda ang dam ng 1974. Gaya ng makikita natin sa mapa, atabi na kami ng gobat ng Nueva Ecija at Aurora. Ganito ang ginagisnan kung pantabangan, libleeb, malayo sa kabayasnan, isolated pagtagulan, at bahagi na ng buhay namin ang tagutong, maykisa o halong maisang kanin, halos di kumalunok noon dahil napakagaspang talaga sa lalamunan. Wipon lang ang nakilala kung dimaki ng sasakyan at bihirang bihira kung makasakay sa wipon. Kung makasakay man, katumbas nito ang sakit ng puwet dahil sa tegas ng bakal na upuan at makaldag na daan. Pisa kang buong bayan kapaggabi, wala ng koreyente, detwad o kinki ang ilaw. Sempre, Petromax na ang pinakahaitek na nakita kung ilaw noon at pag merong kang Petromax, mayyaman ka. Pero ang masaya, kapag pista at maganda ang ani may mga maliliit na negosyanteng dumadayo sa pantabangan, nagtitinda ng kung anong kasangkapan sa bahay, kung anong mga laruan. Pero ang pinakahihintay ng tao, lalo na namin mga bata, ay ang pagdatayo ng sinian. Binabakura ng sako ang bahagi ng bukid at pagdating ng gabi si simula ng palabas. Doon ko paulit-ulit na mapapanod ang iginuhit ng tadhana. At maririnig ko rin sa talumpati ng mayor at ay pabang mga official ng lokal na gobierno, ang paulit-ulit na papuri kay Marcos at sa bagong lipunan. Kaya naman tatatak sa puso at utak ko ang buhay at kabayanian ng taong iidaluhin namin magpipinsan at magkakababata. Baya nang matapang si Marcos, wala nang takot sa pakikipaglaban sa mga hapo, mausay bumaril. Likas na matalino si Marcos, pinagtanggul niya ang sarili sa korte at napalaya ang sarili sa bilangguan. At siyempre, ang higita lahat, kapua sa Ilocano. Mas kilala pa namin noon si Marcos kaysa kayo seris alat kay Bonifacio. Paano naman hindi? Nahahawa ka ng kanyang kabayanian. Papalayay niya kami sa taggoto, bibigyan ng liwanag ng aming buhay, patitigili niya ang karhasan at aantabayanan niya kami sa aming mga pagsasakripisyo para sa kapakanan ng buong bansa. Gagawing damang bayan namin para sa kaunlaran. Kung dati, kumiyikot lang ang monto ko sa kapit bahayan namin sa Kalyaburgos, sa katapat na Bukit at sa kalapit na Ilog, at siyempre sa iskwelaan na ang pakiramdam ko noon ang layo-layo na at ibang lugar na. Sa construksyon ng dam, lumawa kandanas ko ng bayan. Na-realize ko na may mga baryo pala ang pantabangan na hindi ko pa alam at hindi lang ang pala yung mesmong bayan ang mabibiyaya ang pagtatayo ng dam. Marami pala ang makikinabang. Kung dati ngwipun lang ang kilala kung sasaking dimakina sa pagarangkada ng construksyon ng dam, makaka kita ako ng sarisaring malalaking sasakyan. Dam track, nakaterpilar, crane, Tornapol, Peterbilt, bulldozer, grader at marami pang iba. At siyempre, masasak siyang ko ang mga ito. Ang ginagawa namin ang mga pinzan ko upunta kami sa Ilog, maliligo, tapos makikiusap sa mga driver na isakay kami sa kanilang track. At pinang bibigyan naman kami. Kaya napuntahan namin mga lugar na hindi namin napupuntahan noon. Mga 1970, hanggang 1971, pabalik-balik na sa pantabangan ng mga bagong muka. Nag-i-interview, nag-susokat ng lupa, nag-bibilang ng mga punong kahoy. Pakiramdam ko noon napaka-important ng bayan namin, parang biglang naging centro kami ng mundo. At biglang yaman din ng mga tagapantabangan. Sa kauno na ang pagkakataon, nakakita ako ng maraming perang papel. Nag-simula na kasi matanggap ng mga pamilya ang bayad sa lupa, bahay, mga puno mula sa gobierno. May kapit bahay kami na nakabili ng minibas. Halos gabi-gabi, bumibiahi kami, papunta sa campsite. Manghangmangha kami sa ganda ng spillway at nang pumupulang ditnailaw sa magabilang gilid ng kalsada at sa mga bahay. Sa isip ko noon, kasing ganda ng campsite o campsite ang lilipatan ng bayan. Syempre, feeling vida kami noon, nagsakripiso kami para sa kapakana ng buong bansa at higit sa lahat, kadugo namin ang presidentin pasibuno ng proyekto. Sa ganitong balangkas ng pag-iisip, tumasang tiwala namin sa sarili. Kung dati, kinakaya namin ang puntong pantabangan, lalo na sa harap ng mga tagakaban at na tagasanose na tinatawag namin mga taga ibabak. Ngayon, ipinaparenig na namin. Nilalakas talaga namin ng pagsasalita para iparenigong ang salitang pantabangan gaya nang makikita natin sa screen. At yatan, anta, katsibong, ampay, payok, indoor, at marami pang iba. Yung ganitong tiwala sa sarili at kamalayang makamarkos, pinatibay ng kada umahagang pagkanta ng bagong lipunan, Pilipinas kong mahal, aming Nueva Isija at pag-resight ng panunong pasawatawa at di-scout oath, lahat nang ito nakatoon kay marcos. Kumbaga, kong pag-ibig sa bayan lamang din ang pag-uusapan, hindi si Rizalin, di Si Bonifacio, kong di si Marcosang panapinakahuaran. Lumaganap din noon ang isa na comics na kuento ni Minggan, kuentong bayan, tungkol sa isang higanting manliligao ni Maryang Sinukuan. Sa kuento, tatanggapin lamang ni Maria, ang pag-ibig ni Minggan kong baka kagawa siya ng lawa na malalanguyan ni Maria Makiling, malalanguyan ng diwata. Ibig sabihin, kailangan sarahan ni Minggan ng ilog makukulnai at dapat magawa niya ito bago tumilao kong manok sa umaga. Hindi na sarahan ni Minggan ng ilog at dahil sa kabiguan, nagpakalayo-layo ito at hindi na muling bumalik. Ion ang wakas ng orihinal na kuento, nabigos ni Minggan. Pero may bagong karugtong na kuento ang kuentong bayan na ito, may bagong versyon. Nagbalik daw siya sa katauhan ng mga Pilipinong engineer na nagtayo ng pantabangandam. At, siyempre, nagtagumpay siya na sarahan ng ilog ng labingpitong buang basmahaga sa iskejul. Sa isip ko noon, hindi mangyayari ang tagumpay na yan. Kung wala si Marcos. Kaya noon ang tingin namin, parang si Marcos na rin ang bagong katauhan ni Minggan. Para kaming kulto noon na sumasang basapoon sa halaga ng pirapirahan, pinakamahal siyempre ang pulietong Marcos Lopez. Bahagin ang araw namin ang pagalingan sa paggaya ng sulat kamay at firma ni Marcos. At ang pagalingan ang paggaya sa kanyang pagsasalita. At siyempre, ang pinakaastig sa ganitong payabangan ay ang pagpapatunay na kaangkan ka ni Marcos. Talagang naniwala ako noon at pinagmamaya bang ko na dating Marcos ang apiliedo ng mga ninununamin. Pinalitan lamang ng Villajuan para hindi ma-identify kay Ferdinand Marcos na kilalang bagiting na guerrilla ng panahon ng apun. Parang iwas damay. At siyempre, ang sarap ng feeling na maging ilo kanunoon. Pero biglang bigla Bawal ng maglaro sa gabi. Bawal ng sumakay sa mga track na naghakot ng buhangin. May mga mandurugo at tagabulag daw na kumukuhan ng mga bata para ihalo sa pundasyon ng dam para mas matibay daw. At maririnig na namin o ang carbio. Bawal na rin namin kantahin ang tumataborgis na paborito namin magpipinsan na kantahin. Hindi namin maintindihan kung bakit bawal dahil hindi naman namin na unawan ng sinasabi sa kanta. Ang dinig namin sa tamad na burguis ay tumataborguis. Salitang pantabangan yan ng ibig sabihin ay tumata e. At hindi lamang basta ta e. Kung di losaw na ta e. Kaya masaya ang masaya kami sa pagkanta. Pagdating doon sa bahagin banderangpula iwagay-wai huberin namin ng mga t-shirt at iwawagay namin habang nagmamart sa kami. Kaya nung ipagbawal ng lulo namin ng dating na dating vice mayor at numero unong baka marcos. Parang ang dating sa amin bakit parang bawal maging masaya. Bukod sa tamad na burguis may dalawa pangkantang lokal sa pantabangan na maririnig namin at kakantahin namin at di magtatagal ay maging bahagi na ng mga araw namin. Dahil sa dalawang kantang magkakaraon ng ibang itsura ang karanasan namin kawg namin ng pagtatayo ng dam. Kung dati ang tuha kami pumapara at sumasakay sa mga dam track biglang parang may kurot na sapuso na hatidang tanawin ng paguhukay sa mga ilog at paghakot ng bato at buhangin. Balungkot ng tingnan ng mga tao at sa sakyan naglilipat ng mga kagamitan papunta sa bagong bayan. Tungkol sa kagandahan ng kalikasan ng unang kanta sinulat ng 1953 pero nagkaroon ang bagong kahulugan sa konteksto ng pagtatayo ng dam. Parang ganito kaganda ang bayan ay iwanan namin may ganyan na kami niya, sentimiento. Mas titin ka ng sentimiento nito dahil sa isa pangkanta na ginawanong panawang kino-construct ng dam sa paghitan ng 1972 at 1974 siguro pailalim ang protestan ng ikalawang kanta pasakit at hindi biaya ang touring nito sa dam. Malaking tulong ang dalawang kanta nito sa kamulatan ng aming generasyon tungkol sa kasaisayan ng bayan namin tungkol sa dam at tungkol na rin sa batas militar. Kakantahin namin nito sa mga umpukan parang starter ng talakayan tungkol sa iba tiba ang problema ng bayan. Bahag ito ng kontrakamalayan na madidevelop sa amin sa tulong na rin ng mga exposureist mula sa UP at iba pangparalan. Maririnig na namin nung tungkol kay makliyong dulag at ang palinindigen niya sa Chico River Dam. Makakarinig na kami ng iba't ibang mga balita at kuwento tungkol sa iba't ibang muka ng batas militar. Dahil sa mga ito magkakalamat at tuloy ang mababasag idolo namin si Apo Makoy. Lalo pat malayo sa inasahanan dinat na namin sa bagong pantabangan paglikas namin ng 1974. Diwangwang pang mga bahay at itinatayaw pala mga iba. Tumira muna kami sa bank house o sa bank house nagawa sa Sawali at Kogon. Kalbo ang bumpaligid kapag tagaraw ultimong kasingit-singitan mo papasukin ng alikabok kapag tagulan hindi ka makakadalawang akbang nang hindi magtatanggal ng putik na nakakakapit sa paaw sa sapato, sa cinelas. Sa mahabang panhon walang ilaw na dekoriente walang dumadaloy na tubig sa mga gripo nagigib kami noong ng mayinom sa kung saan sa mga sapa at balon. Talagang kilokilometro nang lakaran para lang makaigib ng tubig na mayinom. At dahil walang patubig wala rin pakinabang mga farmlat na ibinigay sa bawat pamilya. Ang masakit noon tanaw lang namin ang dam na nagpapatubig sa kabukiran at nagsusuplay ng korienta sa iba tibang bahagi ng git ng Lusong. At lalong tumindi ang discontento ng taong bayan ng mga tagapang tabangan pagkatapas ng bagyong kading noong 1977 nagiba ang mga banghouse at mga bahay mga kalyeng gumuhok. Hindi na rin sa patang rasyon ng mga pagkainan nang gagaling sa World Food Program. Nagsawa na rin ang iba. Pagod sa hindi na rin makainang bigaso bulgur dahil binubok bok. Kadala sa mga mga mga gawa sa National Irrigation Administration Oniya na katampana o nakasangla ang suswelduhin sa Akinse o sa Atrenta. Paroot parito na noon sa pangtabangan ng mga pari, madre, seminarista, mga teacher at estudiante tumutulong sa pag-organisa ng mga projectong pangkabohayan at pagbubo ng mga sektoral na samahan. Daladala nila ang mga kaalamang iba salaman ng mga talumpati ng mga official ng gobierno. Mga kantang salungat sa sinasabi ng bagong lipunan. Maririnig na namin ng kwento tungkol sa FQS ang tungkol sa mga bilanggong politikal. Maririnig na rin namin ang tungkol sa mga paring umahawak ng armas para lumaban sa dictadura. May kababata at kakilala akong bigla na lamang mawawala at mababalita ang nag-full time sa pag-organisa ng magsasaka o kaya naman ay sumapi ng sabagong hukubong bayan. High school na ako noon at yung tanong ko nung grade 2 ako tungkol sa kumbaki tipi nagbabawal ng lolo ko na kantahin namin magpipinsan ng tamad na burges ay nagkaroon na ng malinao na mga sagot. Sobrang hirap ng buhay na pinagdadaan namin peking bayan yung idol namin siya po makoy. Kaya ko nang magtalong pati nung tungkol sa US Marcos sa Dictador Tuta. Ito ang baun kung danasat kamalayan pagpasokos sa seminario noong 1980. Kung sana kilala ko si Marela survivor ng sagod masakir at ang batang lalaking nakasaksi ang kanyang tatay. Kung saan nakadaw pangpalat ko si Father Rudy Romano na hangga ngayon ay nagsisilbing inspirasyon ko pa rin sa pakikisankot sa pagbabagong panglipunan. Maraming salamat po.