 Hoogstuk 7, dan Max Havelaar door Multatulie. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname behoort het publieke domein. Voor m'n informatie of m'n aantemeld als schijwilligig, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Max Havelaar door Multatulie. Zevende Hoogstuk. De resident van Bantam stelde de regent en de controleur aan een nieuwe assistentresident voor. Havelaar begoete beide beantelhoffelijk. De controleur, er is altijd iets pijnlijks in ontmoeting van een nieuwe chef, zette hij door enige vriendelijke woorden op zijn gemak. Als wilde hij ter stond, reed zijn soort van gemeenzaamheid invoeren die het verkeer zou gemakkelijk maken. Met de regent was zijn ontmoeting zoals dit behoorde, met een persoon die de gouden paioen voert, zie voetnoot 34, maar die tegelijkertijd zijn jonge broeder wezenzouw. Met deftige minzaamheid berist thij hem over zijn tevurige dienstijver, die in zilk een weder hem tot aan de grenzen zijn er afdeling gevoerd had. Het geen dan ook de regent, strikt genomen volgens de regelen der etiketten, niet had behoeven te doen. Waarlijk, meneer Adipatti, ik ben boos op u, dat u u zoveel moeite gegeven hebt om mij in het wil. Ik dacht u eerst ter aan Kasper Tong aan te treffen. Ik wensen de heer assistentresident zo spoedig mogelijk te zien om vriendschap te sluiten, zei de Adipatti. Zeker, zeker, ik voel me zeer vereerd, maar ik zie niet gaan in iemand van uw rang en uw jaren zich al te veel inspannen en te paard nogal. Ja, meneer de assistentresident, waar de dienst beroopt, ben ik nog altijd vlug en sterk. Het is te veel van u zelf gevergd, niet waar, resident? De heer Adipatti is zeer goed, maar is een grens. Eiverig, sleepte de resident achterna, goed, maar is een grens. Moest Havelaar nog eens zeggen, als om het vorige terug te slikken. Als u het goed vindt, resident, zullen we plaats in de wagen maken. De babel kan hier blijven, we zullen haar aan tandoe zenden van Rang Kasper Tong. Sie voet nood 35. Mijn vrouw neemt Max op de schoot, niet waartienen, en dan is er plaats genoeg. Het is mij verbruggen, we zullen ook uw passage geven, ik zie niet in, wel, zei de resident. Ik zie niet in, waarom gezonde noodzaak tepaard door de moeders uitklepperen. Er is plaats genoeg voor ons allen, we kunnen dan meteen tekstond kennis maken. Niet waartienen, we zullen ons wel schikken. Hier Max, kijk eens verbruggen, is dat niet een aardig kerel, dat is mijn kleine jongen, dat is Max. De resident had met de Adipatti in de pendopo plaats genomen. Havelaar riep verbruggen om hem te vragen wie die schimmel behoorde met rode schaaprak. En toen verbruggen naar de ingang van de pendopo trat, om te zien welk paard hij bedoelde, legt hij deze de hand op de schoudig en voeg. Is de regent altijd zo dienstijverig? Het is een krass man voor zijn jaren, meneer Havelaar, en u begrijpt dat hij gaar naar een goede indruk op uw maken zou. Ja, dat begrijp ik, ik heb veel groets van hem gehoord, hij is beschaafd niet waar. Oh ja, en hij heeft een grote familie? Verbruggen zegt Havelaar aan, als begreep hij deze overgang niet. Dit was dan ook voor je hem niet kende, dick was moeilijk. De vlugheid van zijn geest deed hem in gesprekken, meer malen enige schakels de redenering overslaan. En hoe geleidelijk ook deze overgang plaats vond in zijn gedachten, was er toch iemand die minder vlug was, of niet gewoon aan zijn vlugheid, niet oevel te duiden, wanneer men bij zulke gelegenheid hem aanstaarde met de onuitgesproken vraag op de lippen. Ben je gek? Hoe is het? Zo iets lag er dan ook in de trekker van verbruggen. En Havelaar moest de vraag herhalen, voor hij antwoorden? Ja, hij heeft een zeer uitgebreide familie. En zijn er mesjits in aanbouw in de afdeling? Geen Havelaar voort, alweer op een toon die geheel in tegenspraak met de woorden zelf, is geen aan te duiden dat er verband stond tussen die moskeën en de grote familie van de regent. Verbruggen antwoorden dat er werkelijk veel aan moskeën gearbeid werd. Ja, ja, dat wist ik wel, riep Havelaar. En zeg me nu eens, of er veel achterstand is in de betaling van de landrente. Ja, dat kon wel beter zijn. Juist, en vooral in het district Parankoetjang, zei Havelaar, als vond hij het makkelijker zelf te antwoorden. Hoe hoog is de aanslag van dit jaar? Ging hij voort. En bemerkende dat verbruggen enigszins wijvelde, als om zich op het antwoord te bezinnen, verkwam hem Havelaar, die in één adem al dus vervolgde. Goed, goed, ik weet het al. 86.000 en 1.100. 15.000 meer dan in het vorige jaar. Toch maar 6.000 boven 1845. We zijn zeer op 43, maar 8.000 vooruit gegaan. En ook de bevolking is zeer schraal. Nu ja, Maltes. In 12 jaar zijn we maar 11 procent gestegen. En dit is nog de vraag, want de tellingen waren voor heel onaukeurig. En nog. Van 1850 op 51 is er zelfs een teruggang. Ook de veestapel gaat niet vooruit. Dat is een slecht teken verbruggen. Sie voelt nood 36. Wat drommel! Zie dat paard in springen. Ik geloof dat het koldert. Kom eens kijken, Max. Verbruggen bemerkte dat hij de nieuwe assistantresident weinig zou ter leren hebben. En dat er geen kwestie was van overwicht door lokale ancieniteit, wat de goede jongen dan ook niet pregiëerd had. Maar het is natuurlijk, ging Havelaar voort, terwijl hij Max op de arm nam. In de Chicandische en Bolangse zijn ze er heel blij om. En de opstandeling in de Lampons ook. Zie voelt nood 37. Ik beveel me zeer aan voor uw medewijking, meneer Verbruggen. De regent is een man van jaren, en dus moeten we. Zeg eens, is hij schoonzoon nog altijd districtshoofd? Alles samengenomen, houd ik hem voor een persoon die inschrikkelijkheid verdient. De regent, men ik. Ik ben zeer blij dat hier alles zo achterlijk en armoedig is. En hoop hier lang te blijven. Hierop rijdt hij aan Verbruggen de hand, en deze, met hem terugkerende naar de tafel waar de resident, de adipati en mevrouw Havelaar gezeten waren, voelde reeds iets beter dan vijf minuten vroeger, dat die Havelaar zo gek niet was, als de commandant meende. Verbruggen was volstrekt niet misdeeld van verstand, en hij die de afdeling Le Bak kende, nagenoeg zo goed als een zo grote landstreek, waar niets gedrukt wordt door één persoon gekend worden kan, begon in te zien dat er toch verband was tussen de schijnbaar niet samenhangende vragen van Havelaar, en tevens dat de nieuwe assistent-resident, hoe zeer hij nooit de afdeling betreden had, iets wist van wat er omging. Wel begreep hij nog altijd die vreugde niet over de armoede in Le Bak, maar hij dronk zich op die uitdrukking verkeerd verstaan te hebben. Later even wel, toen Havelaar een meermalen uit zelf te zijden, zag hij in hoeveel groots en edels er was in die vreugde. Havelaar en verbruggen namen plaats bij de tafel, en onder het gebruiken van thee over onbeduidende dingen sprekende, wachten men tot Dongzhou de resident kan berichten dat verse paarden waren voorgespannen. Men pakte zich zo goed mogelijk in de wagen en reed heen. Door het hotsen en stoten viel het spreken moeilijk. Kleine Max werd rustig gehouden met Pizang, Sifoot nooit 38, en zijn moeder die hem op de schoot had, wilde volstrekkend bekennen dat ze vermoeid was als Havelaar aanbod haar van de zware jongen te ontlasten. In een ogenblik van gedwongen rust en een moddel gehad, vroeg verbruggen de resident of hij met de nieuwe assistent- resident reedsgesproken had over m'n vrouw's sleutering. Meneer Havelaar heeft gezegd, Waal zeker verbruggen, waarom niet? Die dame kan bij ons blijven. Ik zou niet garne dat Het goed was, sleept de resident er met veel moeite bij. Ik zou niet garne mijn huis ontzeggen aan een dame in haar omstandigheden. Zoiets spreekt vanzelf. Niet waartienen? Ook tienen meende dat het vanzelf sprak. U heeft twee huizen ter rankas betoen, zij verbruggen. Er is ruimte in overvloed voor twee familien. Maar al was dit zo niet. Ik durfde het haar wel resident, riep vrouw Havelaar. Er is geen twijfel aan. Niet toezeggen, want het is al waren ze met hun tienen, als het maar voor lief nemen bij ons. Een grote last en zij is maar het reizen in haar positie is onmogelijk resident. Een hevige schok van de wagen die ontmorderd werd, zette een uitgoepingssteken achter tienensverklaring dat het reis onmogelijk was voor m'n vrouw's sleutering. Ieder had het gebruikelijke he, geroepen, dat op zulke stoot volgt. Max had in de schoot zijn hermoedig de pizang weergevonden die hij door de schok verloor. En Reeds was met een heel eind nader aan de morderdiepte die straks komen zou voor de resident besluiten kon zijn zinsneden te volleinden door erbij te voegen. Een... Een... Inlandse... Vrouw. O, dit is vollekomend, zelfde, dacht een vrouw Havelaar verstaanbaar te maken. De resident knikte, als vond hij het goed dat die zaak dus geregeld was. En daar het spreken zo moeilijk viel, brak men het gesprek af. Die m'vrouw's sleutering was de weduwe van Havelaar's voorghaar die twee maanden geleden gestorven was. Verbruggen, daarop verloopig belast met het ambt van assistentresident, zou het recht gehaald hebben, om de duurende dietijd de ruime woning te betrekken die Terankas Betong, zoals in elke afdeling, van landswegen voor het hoofd van het gewestelijk bestuurs opgericht. Hij had dit echt wel niet gedaan. Gedeeltelijk misschien uit vrees dat hij te spoedig opnieuw zou moeten verhuizen. Gedeeltelijk om het gebruik daarvan aan die dame met haar kinderen over te laten. Er waren anders ruimte genoeg geweest, want behalve de vrij grote assistentresidentswoning zelf, stond daar neven op hetzelfde erf dat vroeger daartoe gediend had, en in weerweel van de enigszins bouwvallige staat nog altijd zeer geschikt was der bewoning. Een vrouw's sleutering had de resident verzocht haar voorspraak te zijn bij de opvolger van haar echtgenoot, om de vergunning dat oude huizen bewonenden na haar verlossing, die zij over enige maanden tegemoet zag. Het was dit verzoek dat door Havelaren zijn vrouw zo geredelijk was toegestaan. Iets dat geheel in hun aard lag, want gastvrij en hulpvaardig mochtematen. We hoorden de resident zeggen dat een vrouw's sleutering een inlandse vrouw was. Dit vereist voor niet indische lezers enige opheldering, daar men al ligt tot de onjuiste mening geraken zou hier met een eigenlijk javanse te doen te hebben. De Europese maatschappij in Nederlands-Indië is vrij scherp in twee delen gesplitst, de eigenlijk Europeanen en de zulke die hoe ze er wettelijk in geheel dezelfde rechtstoestandverkeerende hoopa geboren zijn en min of meer Inlands bloed in de aderen hebben. Ter ere der begrippen van menselijkheid in Indië haast ik me hierbij te voegen dat hoe scherp ook de lijn zijn die in het maatschappelijk verkeer wordt getrokken tussen de twee soorten individuën, welke tegenover de inlander gelijkelijk de naam van Hollander dragen, Zeevoet no. 39. Deze afscheiding evenwel geen sinds barbaars karakter vertoont dat in Amerika bij de standsplitsing de liplappen. Ik ontkent niet dat er nog altijd veel onrechtvaardig en stuitend in deze verhouding blijft bestaan. En dat het woord liplap mij meer malen in de oren klonk als een bewijs hoe ver de niet liplap de blanke, dikwerf van warebeschaving verwijderd is. Het is waar dat de liplap niet dan bij uitzonderingen in gezelschappen wordt toegelaten en dat hij gewoonlijk als ik me hiervan een zeer gemeenzame uitdrukking bedien mag, niet vervol wordt aangezien. De beelden zal mijn zulke uitsluiting of geringschatting horen voorstellen en verdedigen als een grondbeginsel. Het staat natuurlijk ieder vrije zijn eigen opgeving in gezelschap te kiezen en mij mag het een eigenlijke Europia niet eeuvelduiden wanneer hij de omgang met lieden van zijn landaard voorttrekt boven het verkeer met personen die hun meer of minder zedelijke en verstandelijke waarde in het midden gelaten zijn indrukken en denkbeelden niet delen. Of, en dit is misschien bij vermeend zeer dik was de hoofdzak wie hier vooroordelen een andere richting hebben genomen dan de zijnen. Zee wordt nood veertig. Een liplap, om de term te bezigen die voor beleefder wordt gehouden zou ik moeten zeggen een dus genaamd inlandskind, maar ik vraag vergunning mij te houden aan het spraakgebruik dat uit alliteratie geboren schijnt zonder dat ik met die uitdrukking iets beledigends bedoel en wat betekent het woord dan ook veel goed. Ook de Europiaan heeft veel goed. Beiden hebben veel verkeerd en ook hierin al zo gelijkend zijn op elkaar. Maar het goede en het verkeerde dat aan beide eigenes loopt te veel uitokkander dan dat hun verkeering over het algemeen tot wederzijds genoegen kan strekken. Bovendien en hieraan heeft de regering veel schuld is de liplaptik wel slecht onderwezen. De vraag is nu niet hoe de Europiaan wezen zou als hij zo van haar jeugd af waren lemmerd geworden in zijn ontwikkeling maar zeker is het dat de geringen wetenschappelijke ontwikkeling van de liplap in het algemeen zijn gelijkstelling met de Europiaan in de weg staat. Ook daar waar hij als individu in beschaving, wetenschap of kunst misschien de voorrang boven een bepaalde Europese persoon verdienen zou. Ook hieraan is weder niets nieuws. Het lag ook bijvoorbeeld in de staatkunde van Willem de Veroveraar om de minst beduidende Normandier te verheffend boven de beschadste Saxer en elke Normandier periept zich gaar en op het overwicht er Normandiers in het algemeen om zijn persoon ook daar te doen gelden waar hij de minste zou geweest zijn zondig de invloed zijn er stampgenoten als bovenliggende partij. Uit zo iets wordt natuurlijk in het verkeersekere gedwongenheid geboren die niet zou weg te nemen zijn dan door wijsgierige onbekrompe inzichten en maatregelen van het bestuur. Sie voetnoot 41. Dat Europiaan die in zulke verhouding aan de winnende kant is, zich in dit kunstmatig overwicht zeer gemakkelijk schikt, spreekt vanzelf. Maar dik was in het koddig iemand die zijn beschaving aan taalgrootendeels opdeed in de Rotterdamse Zandstraat de liplap te horen uitlachen omdat deze een glas water en het goeverdement mannelijk of zon en maan onzijdig maakt. Een liplap mogen beschaafd goed onderwezen zijn of geleerd. Er zijn er zo die zich ziek hield om achter te blijven van het schip waarop hij borden waste en die zijn aanspraak op beleefdheid baseerd op uwee en verexcuseer aan het hoofdzaad van de handelsonderneming die zo enorm gewonnen heeft op de indigo in 1800 zoveel nee, lang voor hij de toko bezat waarin hij hammen en jachtgeweren verkoopt. Wanneer zo een Europiaan opmerkt dat de beschaafste liplap moeite heeft de h en de g uit elkaar te houden lacht hij over de domheid van de man dat hij niet weet dat er onderscheid is tussen een gouden hek en een houten hek maar om hierover niet te lachen had hij moeten weten dat in het Arabisch en Malaïs de g en de ha door één karakter worden uitgedrukt dat Hieronimus via Gironimo in Jérôme overgaat dat we van Hwano Guano maken dat een wand een handchoen is dat Kaus van Hose afstand en dat we voor Gildôme in het Hollands Willem of Willem zeggen zoveel eruditie is te veel geveerd van iemand die zijn voortuin maakte in de indigo en zijn beschaving haalde uit het welgelukken van dobbelerij of erger en zo een Europiaan kan toch niet omgaan met zo'n liplap ik begrijp hoe Willem van Guion komt en moet er kennen dat ik vooral in de Molukken zeer dik was liplappen heb leren kennen die u medeerden verbaas staan over de omvang hun herkennis en die mij op het denkbeeld prachten dat wij Europianen hoeveel hulpmiddelen ons ook in diensten stonden dik was en niet vergelijkende wijze alleen verreten achteren staan bij de arme paria's die van de wieg af hadden te strijden met kunstmatig onbillijke terugzetting en het zot vooroordeel tegen hun kleur maar mevrouw slootering was eens vooral gevrijwaard voor fouten in het Hollands omdat ze nooit anders dan Malais sprak we zullen haar later te zien krijgen als we met Havelaar, Thienen en kleine Max teedrinken in de voorgallerij de Assistentresidentswoning Terankas Betoem waar ons reisgezelschap na lang hotzen en stoten eindelijk behouden aankwam de resident die slechts was meegekomen om de nieuwe Assistentresident in zijn ambt te bevestigen gaf de wins te kennen nog diezelfde dag naar Serang terug te keren omdat Havelaar betuigde insgelijks bereid te zijn tot alles spoed zo druk had en de afspraak werd gemaakt dat men daartoe over een half uur in de grote voorgallerij daar woning van de regent zou bijeen komen verbruggen hier op voorbereid had reeds voor vele dagen aan de districts hoofden de pati, de kliewon de jackse, sifoot no 42 de belastingcollecteur enige mantries en voorts aan alle inlandse beanten die deze plechtigheid moesten bijwonen last gegeven zich op de hoofdplaats te verzamelen de adipati nam afscheid en reed naar zijn huis met vrouw Havelaar bezacht haar nieuwe woning en was er zeer mee ingenomen vooral omdat de tuin groot was geen haar zo goed voorkwam voor kleine Max die veel in de lucht moest de resident en Havelaar waren naar hun kamers gegaan om zich te verkleden want bij de plechtigheid die je plaats hebben zou scheen het officieel voorgeschreven kostuum om te weten wezen rondom het huis stonden honderden mensen die of de paard de wagen van de resident hadden begeleid of tot het gevolg ter samengroepen hoofden behoorden de politie en bureauoppassers liepen bedrijven geen en weer kortom, alles toonde aan dat de eentoonigheid op dat vergeten plekje grond in de javase Westhoek voor een oogemelijk werd afgebroken door wat leven Weldra, de reedte vrije wagen van de adipati het voorplein op de resident en Havelaar schitterend van goud en zilver maar iets wat struikelend over hun degens stapt er naar in en begraven zich naar de woning van de regent waar ze met muziek van gongs en gammelans ontvangen werden sifootnoot 43 ook verbruggen die zich van zijn bemord kostuum had ontdaan was reeds daar aangekomen de mindere hoofden zaten in een grote kring naar Oosterse wijze op Matten op de grond en na het eind van de lange galerij waren de resident de adipati, de assistent resident de controleur en een zestal hoofden plaatsnamen men diende het thee met gebakgrond en de eenvoudige plechtigheid begon de resident stond op en las het besluit van de gouverneur generaal voor waarbij Max Havelaar was aangesteld tot assistent resident van de afdeling Banten Kido of Zuid-Bantam zoals Lebak door de inlanders genoemd wordt hij nam daarna het staatsblad en de eetstond die tot de aanvaarding van bedieningen in het algemeen voorgeschreven is en houdende dat men ontodd het amt van sterretje sterretje sterretje te worden benoemd of bevoorderd, niemand iets beloofd of gegeven heeft beloven of geven zal dat men gehouw en getrouw zal zijn aan zijn majestijd de koning der Nederlanden gehoorzaam aan zijn majestijds vertegenwoordiger in de Indische gewesten dat men steptelijk zal opvolgen en doen opvolgen de witten die gegeven zijn of gegeven zullen worden en dat men zich in alles zal gedragen gelijk een goed hier assistent resident betaamd hierop volgde natuurlijk het sacramentelen zo waarlijk helpen mij godallmachtig Havelaars pakte voorgelezen woorden na als in deze eet begrepen had eigenlijk moet worden beschouwd de beloften de inlandse bevolking te zullen beschermen tegen uitzuiging en onderdrukking verderende dat men de bestaande wetten en bepalingen zo handhaven behoefde men slechts het oog te slaan op de talrijke voorschriften die na gaan om in te zien dat eigenlijk een bijzondere eet hierom trend niet te pas kwam maar de wetgevers schijnt gemeente hebben dat overvloed van goed niet schade kan althans men voordat van de assistent residenten een afzonderlijke eet waarbij die verplichting om trend te geringen man nog eens uitdrukkelijk vermeld wordt Havelaar moest dus andermaal godallmachtig tot getuigen nemen bij de beloften dat hij de inlandse bevolking beschermen zou tegen onderdrukking mishandeling en knevelaarij voor een fijne opmerking zou te moeite waard zijn geweest het onderscheid gaden te slaan tussen houding en toon van de resident en van Havelaar bij deze gelegenheid beiden hadden zij dus danige plechtigheid meer malen bijgewoond het onderscheid dat ik bedoel lag dus niet in het meer of minder getroffen zijn door het nieuwe en ongewone hoog uit alleen veroorzaakt door het uiteenlopende der karakters en begrippen van deze beide personen de resident sprak wel iets sneller dan gewoonlijk daar hij het besluit en de eden slechts behoefte voor te lezen het geen en de moeite bespaardend naar zijn slotwoorden te zoeken maar toch geschieden van zijn kant alles met een deftigheid en een ernst die de oppervlakkige beschouwig een zeer hoogdenkbeeld moest inboezemen van het gewicht dat hij aan de zaak hechten Havelaar in tegendeel opgeheven vinger de eden naastsprak had iets in zijn gelaad, stem en houding als of hij zeggen wilde dat spreekt vanzelf ook zonder God almachtig zou ik dat doen en wie menskunde bezat zou meer vertrouwd hebben op zijn ongedwongenheid en schijnbare onverschilligheid dan op de amtelijke deftigheid van de resident is het niet inderdaad bespotterlijk te menen dat de man die geroep is recht te spreken de man aan wie het wel of we van duizenden is in hand gegeven zich zou gebonden achter door een paar uitgesproken klanken wanneer hij niet ook zonder die klanken zich uit gedrongen voelt door zijn eigen hart wij geloven van Havelaar dat hij de armen en onerdrukten waar hij die mocht aantreffen zou beschermd hebben al had hij bij God almachtig getegendeel beloofd daarop volgde een toespraak van de resident tot de hoofden waarop hij hun de assistent resident als opperhoofder afdeling voorstelde hen uitnodigde hem te gehoorzamen hun verplichtingen stippen na te komen en dergelijke gemeenplaatsen meer de hoofden werden daarop 1 voor 1 bij name aan Havelaar voorgesteld hij rijkte ieder de hand en de installatie was afgelopen men gebruikte ten huizen van de adipatie de middagmaal waartoe ook de commandant du Clarie genodigd was ter stond na afloop daarvan stapte de resident die garen nog die avond de serang wilde terug zijn omdat hij het zo bijzonder druk had weder in zijn reiswagen en zo keer de rank als betoem weldraad terug tot een stilte als verwachte is van een javase binnenpost die door slechts weinige europeanen bewoond werd en daarom boven niet aan de grote weggelegen was de kennismaking tussen de Clarie en Havelaar was spoedig op een gemakkelijke voet gebracht de adipatie gaf blijker van ingenomenheid met zijn nieuwe oudere broer en verbruggen verhaalde later dat ook de resident die hij op zijn terugreis naar serang een eindweg uitgeleide had gedaan zich zeer gunstig over de familie Havelaar die op haar doortocht naar Lebak enige dagen ten zijn een huizen vertoefde had uitgelaten ook zeiden hij dat Havelaar bij de regering goed aangetekend staande hoogst waarschijnlijk spoedig tot een hoger amp bevoorderd of althans naar een meer voordelige afdeling verplaatst worden zo Max en zijn tienen waren eerst onlangs van een reis naar Europa teruggekeerd en gevoelden zich vermoeid van wat ik in zeer eigenaardig een koffertjes leven heb horen noemen ze achten zich dus gelukkig naar veel omswervens eindelijk weder in zijn plek te bewonen waar zij zouden thuis behoren voor hun reis naar Europa was Havelaar assistent resident van Amboina geweest waar hij met veel moeilijkheden had te strijden gehad de volking van dat eiland in een gistzende en oproerige toestand verkeerde ter gevolgen van de vele verkeerde maatregelen die in de laatste tijd genomen waren niet zonder veerkracht had hij deze geest van verzetwet te onderdrukken toch uit verdriet over de weinige hulp die men hem hierin van hogerhand verleende en uit ergenis over het ellendig bestuur dat zeer het eeuwen de heerlijke streken daar moeilukken ontvolkt en bederft de belangstrijdende lezer tracht het lees te krijgen over de onderwerperatie in 1825 door de baron van der Kapellen geschreven wordt en kan de publicatie van deze mensenvriend vinden in het indische staatsblad van dat jaar de toestand is er sedent die tijd niet beter op geworden hoe dit zei Havelaar deed de Amboina wat hij mocht en kon maar het ergenis over gebrek aan medewerking van hen die in de eerste plaats geroepen waren zijn pogingen te steunen was hij ziek geworden en dit had hem bewogen naar Europa te vertrekken zie voetnoot 44 strikt genomen had hij bij wederplaatsing aanspraak gehad op beter keuze dan de armen geen sinds welvarende afdeling Le Bak daar zijn werking te Amboina van grote gewicht was en hij daar zonder resident boven zich geheel op zichzelf gestaan had bovendien was er reeds voor hij naar Amboina vertrok spraak van gewist hem tot resident te verheven en het bevreemde dus sommigen tans het bestuur ene afdeling wordt opgedragen die aan cultuur emolumenten zo weinig opdracht de welvelen het belang ene bediening naar de daaraan verbonden inkomsten afmeten hij zelf echter beklaagd zich hierover volstrekt niet want zijn eerzucht was geen sinds van dienaart dat hij bedelen zou om hoog gerang of meer gewin zie voetnoot 45 en dit laatste waren hem toch goed te stadig gekomen want in Europa had hij het weinige uitgegeven dat hij een vorige jaar had overgegaard zelfs had hij daar schulden achtergelaten en hij was dus in één woord arm toch nooit had hij zijn ambt beschouwd als een geldwinning en bij zijn benoeming naar Le Bak nam hij zich met tevredenheid voor het achterstalligen door zuinigheid in te halen in welk voornemen zijn vrouw die zo eenvoudig was in het smaak en behoeften hem met groot genoeg ondersteunen zou maar zuinigheid viel havenlaar moeilijk hij voor zichzelf kon zich tot het strikt nodige bepalen ja, zonder de minste inspanning kon hij binnen de grens daarvan blijven toch waar andere hulpbehoeften was hem het helpen, het geven een ware hartstocht hij zelf zag dit zwak in beredeneerde met al het gezond verstand dat hem gegeven was hoe onrecht hij deed iemand te ondersteunen waar hij zelf meer aanspraak zou gehad hebben op zijn eigen hulp gevoelde dit onrecht nog levendiger wanneer ook zijn tienen die hij beide zo lief had te leiden hadden onder de gevolgen zijn een vrijgevigheid hij verweed zich zijn goed hartigheid als zwakte als eidelheid, als sucht om voor een verkleedeprins door te gaan hij beloofde zich beterschap en toch telkens als deze of genen zich aan hem wist voor te doen als het slachtoffer van tegenspoed vergat hij alles om te helpen en dit in weer wil daar bittere ondervinding van de gevolgen deze door overdrijving tot fout geworden deugd acht dagen voor de geboorte van zijn kleine max bezat hij het nodige niet om het ijzer en wiegje te kopen waarin zijn lieveling rusten zou en weinig tijds te vroeren nog altijd de weinige versieselen zijn er vrouw opgeofferd om iemand bij te staan die gewiss in beter omstandigheden verkeerden dan hij zelf maar dit alles lag alweer ver achter hem toen ze waren aangekomen te labak met vrolijke kalmte hadden ze bezitgenomen van het huis waar ze nu toch enige tijd hoopt om te blijven met een eigenaardig genot hadden ze te Batavia de meubelen besteld die alles zo comfortabel en gezellig maken zouden ze tonen elkaar de plekken waar ze zouden ontbijten waar kleine max spelen zou waar de bibliotheek zou staan waar hij zavonds haar zou voorlezen wat hij die dag geschreven had want hij was altijd bezig met het ontwikkelen zijn er denkbeelden op papier en eent zou dat gedrukt worden meende tienen en dan zou men zien die jaar max was maar nooit had hij iets ter persen laten leggen van wat er in zijn hoofd omging omdat zekere schroom hem bezielden die wel iets zweemde naar eerbaarheid hij zelf althans wist deze schroom niet beter te beschrijven dan door aan wie hem aanspoorden tot publiciteit te vragen zou het gij uw dochter op straat laten lopen zonder hemd? dit was dan weer een van de vele boutades die zijn omgeving deden zeggen dat die havelaar toch een zondeling mens was en ik beweren het tegendeel niet maar als men de moeiternam zijn ongewone wijze van spreken te vertalen zou men in die vreemde vragen over het toilet van een meisje welicht de tekst gevonden hebben voor een verhandeling over de kuisheid van de geest die schuw is voor de blikken van de lompen voorbijgehaag en zich terugtrekt in een hulstel van maagdelijke schoen valligheid sie voetnood 46 ja, ze zouden gelukkig zijn ter rank als betoen havelaar en centine de enige zorg die hen drukte waren de schulden die zij in Europa hadden achtergelaten verhoogd met een nog onbetaalde kosten daar terugreis naar Indië en met de uitgaven voor het meubelen hun eroning maar nood was er niet ze zouden immers leven van de helft van een derde zijn er inkomsten misschien ook, waarschijnlijk, zou hij spoedig resident worden en dan werd alles makkelijk geregeld in weinig tijd hoewel het me erg spijt er zou tienen, lebakte verlaten want er is hier veel te doen je moet heel zuinig wezen besten dan kunnen we misschien alles af doen, ook zonder bevordering en dan hoop ik lang hier te blijven heel lang een aansporing tot zuinigheid nu behoeft hij tot haar niet te richten zij had er waarlijk geen schuld aan dat spaarzaamheid nodig was geworden toch ze had zich zoveel eenzelfig met haar max dat ze die aansporing geen sinds opvatten als een verwijt wat het dan ook niet was want havelaar wist zeer goed dat hij alleen gevaald had door zijn te vergedreven vrijgevingheid en dat haar fout, als er dan een fout bestond aan haar zijde alleen hierin had gelegen dat ze uit liefde voor Max altijd alles had goed gekeurd wat hij deed ja, zij had het goed gevonden toen hij die beide arme vrouwen uit de Nieuwstraat die nooit Amsterdam hadden verlaten en nooit waren uitgeweest rondleiden op de Haarlemmer Kermis onder het korgvoorwentel dat de koning hem belast had met het amuseren van oude vrouwtjes die zich zo goed gedragen hadden zij vond het goed dat hij de weeskinderen uit alle gestichten de Amsterdam op koek en handelmelk onthaalde en ze overladen met speelgoed zij begreep voorkomen dat hij de logemensrekening van de familie Arme Zangers betaalde die terug wilde naar een land maar niet garen het de haven achterlieten maar toen de harm behoorde en de viool en de bas die zij zo nodig hadden voor een schamelbedrijf zij kon het niet afkeuren dat hij het meisje tot haar bracht dat savers op de straat hem wel aangesproken dat hij haar te eten gaf en herbergde en het al te goedkoop ga heen en zondig niet meer niet uitsprak voor hij haar dat niet zondige had mogelijk gemaakt zij vond het zeerschoon in haar max dat hij het klavier liet terugbrengen in de voorkamer van de huisvader die haar had horen zeggen hoe leed het hem deed dat de meisjes verstoken waren van muziek naar dat bankgoed zij begreep zeer goed dat haar max de slavenfamilie Vrijkochten Menado die zo bitter bedroefd was te moeten stijgen op de tafel des afslagers zij vond het natuurlijk dat Max Paarden weer gaf aan de alvoren in de Minahassa wie paarden waren dood gereden door de officieren van de bayonaisen zij had er niet tegen dat hij ten Menado en ten Amboina de schipreukelingen der Amerikaanse waders bij zich riep en verzorgde en zich de grand-signeur achten om een herbergiersrekening voor te leggen aan het Amerikaanse goeverdement sie voetnood 47 zij begreep voorkomen waarom de officieren van bijna elk aangekomen oorlogsschip grotendeels mij Max logeerden en dat zijn huis hun geliefd pia da terre was was hij niet haar max was het niet te klein te nietig was het niet ongerijmd hem die zo vorstelijk dacht te willen binden aan de regels van spaarzaamheid en huishoudelijkheid die voor andere gelden en bovendien al mochten dan soms voor het ogenblik iets onderin verredigswezen tussen inkomsten en uitgaven was Max haar Max niet bestemd voor een schitterende loop aan moest hij niet wel draaien omstandigheden verkeeren die hem zouden in staat stellen zonder overschrijding zijn er inkomsten de vrije loop te laten aan zijn groot hartige neigingen moest haar Max niet goeverneur generaal worden van het lieve Indië of een koning was het niet vreemd zelfs dat hij niet reeds koning was als er een fout bij haar gevonden worden dan was haar ingenomenheid met havenlaar schuld daaraan en zo ooit dan zou het hier gelden dat men veel vergeven moet aan wie veel heeft lief gehad toch men had haar niets te vergeven zonder nu te delen in de overdreven begrippen die zij van haar Max koesterden mag men toch aannemen dat hij een goede loopbaan voor zich had en wanneer dit gegrond uitzicht zich had verwezenlijkt zouden inderdaad de onaangename gevolgen zijn er vrijgevenheid wel draaien uit de weg te ruimen geweest zijn maar nog een reden van geheel andere aard voor onschuldig te haren en zij een schijnbare zorgeloosheid ze had zeer jong haar beide ouders verloren en was bij haar familie opgevoed toen ze huwde, deelde men haar mede dat zij een klein vermogen bezat het ging dan ook werd uitbetaald doch havenlaar ontdekte uit enkele brieven van vroeger tijd en uit enige losse aantekeningen die zij in een van haar moeder afkomstige kassetten bewaarde dat haar familie zo van vaders als van moederszijden zeer rijk was geweest zonder dat hem evenwel duidelijk worden kon waar, waardoor of wanneer die rijkdom was verloren gegaan zij zelf die nooit belanggesteld had in zaken van geldelijke aard wist weinig of niets te antwoorden toen havenlaar bij haar aandrong op enige inlichting aan gaande de vorige bezittingen van haar verwanten haar grootvader, de beron van Wee was met Willem de Vijfde naar Engeland uitgeweken en ritmeester geweest bij het legerder's hertogs van York hij schee met de uitgeweken leden der stadhoudelijke familie een vrolijk leven geleid te hebben wat dan ook door vele werd opgegeven als oorzaak van de ondergang zijn er voor tuin later, bij Waterloo sneuvelde hij in een charge onder de hussare van Boreel aandoenlijk was het de brieven te lezen van haar vader toen een jongeling van 18 jaren die als luidenand bij dat koor in dezelfde charge een sablehoub het hoofd bekwam aan welks gevolgen hij acht jaren later krank zinnig sterven zou brieven aan zijn moedig waarin hij zich beklaagde hoe hij vruchteloos op het slagveld naar het lijk zijn vaders had gezocht Sifoot noot 48 wat haar afkomst van moederszijden aangaat herinnerde zij zich dat haar grootvader op zeer aanzienlijke voet geleefd had en uit sommige papieren bleek dat deze in het bezit was geweest van de posterijen in Zwitserland op de wijze zoals Tans nog in een groot gedeelte van Duitsland en Italië die tak van inkomst de appanage uitmaakt turn en taxi's Sifoot noot 49 dit deed een groot vermogen voor onderstellen maar ook hiervan was door geheel onbekende oorzaken niets of zeer weinig Althans over gegaan op het tweede geslacht Havelaar vernam het weinige dat daarvan te vernemen was eerst na zijn huwelijk en bij zijn naaspoeringen wekt het zijn verwondering dat de kassetten waarvan ik zo even sprak met de inhoud uit een gevoel van pietijd bewaarde zonder te gissen dat daar in misschien stukken waren maar lang hadden uit een geldelijk oogpunt op onbegrijpelijke wijze was verloren gegaan hoe onbaatzuchtig ook hij bouwde op deze en vele andere omstandigheden de mening dat hij achter een romanin team voor schooien lag en we mag het hem niet oevel duiden dat hij die voor zijn dure inborst veel behoefte met vreugde die roman een blij eind had zien nemen hoe het nu wezen mocht met het bestaan van die roman en of vooral daar niet spoliatie had plaatsgehaald zeker is het dat er in Havelaar's verbeelding iets geboren werd wat met een rij voor miljoen zou kunnen noemen Sivoot noot vijftig toch alweer was het eigenaardig dat hij die zo nauwkeurig en scherp het recht van een ander hoe diepe ook begraven onder stoffige acten en dikwebbige chicanes zou hebben nagespoord en verdedigd dat hij hier waar zijn eigen belang in het spel was met slordigheid het ogenblik verwaarloosde waarin misschien de zaken moeten worden aangevat hij is geen iets als schaamte te gevoelen omdat het hier zijn eigen voordeel gold en ik geloof zeker wanneer zijn tienen gehuwd waren geweest met een ander met iemand die zich tot hem had gewend met het verzoek de spinnrachten verbreken waarin haar vooroudelijk voortuin was blijven hangen dat hij geslaagd zou zijn de interessante wees in het bezit te stellen van het vermogen dat haar behoorde maar nu was die interessante wees zijn vrouw haar vermogen was het zijne hij vond er dus iets koopmansachters in iets derogerend in haar naam te vragen zijtgema niet nog iets schuldig en toch kon hij die miljoenendroom niet van zich schudden al waren het dan ook slechts om een verontschuldiging bij de hand te hebben bij het dikwijls voorkomend zelf verwijt dat hij te veel geld uit gaf eerst kort voren terugkeren naar Java toen hij reeds veel geleden had onder de druk van geldgebrek toen hij zijn vier hoofd had moeten buigen onder de furka koudina van menige schuldeizig had hij zijn traag uit of zijn schroom kunnen overwinnen om werk te maken van de miljoenen die hij meenden nog te goed te hebben en men antwoorden hem met een oude rekening courant een argument zoals men weet waar tegen niets valt in te brengen maar ze zouden zo spaard aanwezig te labak en waarom ook niet er dwalen in zo'n onbeschaafd land op de laatste avond geen meisjes over straat die een weinig eer te verkopen hebben voor een weinig voedsel zie voetnoot 51 er zwerven daar zo geen mensen rond die van problematische beroepen leven daar valt het niet voor dat een gezin opeens de gronden gaat door wisseling van voortuin en van zodanig aard toch waren gewoonlijke clippen waarop de goede voornemens van Haanvelaar stranden het getal Europeanen in die afdeling was zo gering dat het niet in aanmerking komen kon en de javaan, te labak, te arm om bij welke lot wisseling ook belangwekkend te worden door nog groter armoede dit alles overdacht Tine zo niet hier toe toch had zij zich juist weer dan zou het liefde voor Max Doenwilde rekenschap moeten geven van de oorzaken hun er minder gunstige omstandigheden maar er lag in hun nieuwe omgeving iets dat kan te adenden en afwezen van alle aanleidingen met meer of minder valschumaniske Tintan die vroeger Haanvelaar zo dik was had het doen zeggen niet waar Tine, dat is nu toch een geval waarin ik me niet ontrekken kan en waarop zij altijd geantwoord had wel nee Max daar aan kan je je niet ontrekken we zullen zien hoe het eenvoudige schijnbaar onbewoogende bak Haanvelaar meer kosten dan alle vorige uitspattingen van zijn hart te samen genomen maar dit wisten zij niet zij zagen de toekomst met vertrouwen tegemoet en voelden zich zo gelukkig in hun liefde en in de bezit van hun kind wat al roos in de tuin en zie daar ook Rampa en Tjampaka en zoveel Malati en zie eens al die schone Lelyen en kinderen als ze waren vermaakten ze zich met hun nieuw huis en toen saavonds Duclarie en Verbrugge na een bezoek bij Haanvelaar terugkeerde naar hun gemeenschappelijke woning spraken zij veel over de kinderlijke volkelijkheid van de nieuw aangekomen familie Haanvelaar begaf zich naar zijn kantoor en bleef daar de nacht door tot de volgende morgen einde hoofdstuk 7 voetnoten voetnoot 34 goudend paioen de kleur van het zonnenscherm duidt naar een landswijs toch volgens officieel vastgestelde bepalingen de rang van het hoofd aan wie een zodanige paioen wordt nagedragen even vergold is het hoogste voetnoot 35 Thandu draagstoel in andere provincie draagt dit voorweb jolle julie of zoiets voetnoot 36 de volkstellingen zijn onackeurig ieder hoofd heeft er belang bij het getal zijn er onderhoregen zo laag mogelijk te doen schijnen niet zozeer om daardoor het de druk van verplichte dienst en levering te verlichten als wel om meer dienst en levering voor zichzelf te kunnen voorderen de jewaarheid wil benaderen kan de officiële opgaven gerust met 10% verhogen voetnoot 37 uitgewekenen naar chikandi en bolang de bevolking der particuliere landerijen in het bataviazen en buitenzorgsen bestaat voor een groot deel uit lebakse vluchtelingen als er in lebak niet gekneveld wordt heb ik een land hierwoord zeggen hebben wij gebrek aan volk voetnoot 38 pizang banaan hoe het komt dat deze laatste westindische benaming in het oostindische nederland begrijp ik niet ook is het mij een raadsel van waar de Engelse hun woord planteen halen het getal soorten der pizangs wordt op 300 geschat zie overgunst noot 28 voetnoot 39 hollandig ieder blanke heet bij de inlander orang hollande hollande, belande om het even op hoofdplaatsen maken ze nu en dan een uitzondering op deze regel en spreken van orang ingris of orang prantjes dat is engelsen of fransen de duitser heet soms orang hollandagounou namelijk berg hollander hollander uit de binnenlanden voetnoot 40 opvatting van het begrip beschaving de europeaan vergist zich in de mening dat de hogere beschaving waarop hij roemt overal als een axioma wordt aangenomen ook hierin dat hij werkelijk in alle opzichten beschaafder is ik zou veel voorbeelden kunnen aanhalen die van onze bewerde roem te deze zaken een vraagstuk maken en enkele die hem stempelen tot onwaarheid het predicaat dat liplappen en inlanders de europeer geven is ongewassen mensie hierover bladzijde 53 van nog eens vrije arbeid en idee 372 ook idee 587 nieuwe nummering kan de waarheidsvriend op de weg brengen om te onderzoeken veel boekerigheid en convencie er schuilt onder ons opvatting van het woord beschaving we gelijken hierin vrij nauwkeurig op zekere inlanders die zich niet kunnen voorstellen hoe een beschaafd mens genoeg geneemd met witte tanden elders wordt het voor onbeschaafd gehouden geen en behoude schijf in de gespleed onderlip of in de oorlappen en geen ring in het jukpeentje van de neus te dragen er zijn streken in insulinde waar de beschaving zich open baard hoe zal ik me uitdrukken kom aan etnologie mag niet belemmerd worden door preutsheid die mannen dragen in het uiteinde van de penis een ebbehouten dwarspalk ten welke einde reeds op zeer jeugd geleefdheid dat lichaamsteel doorboord wordt bij die dwazen gaat het plegen van de coïtus zonder zodanig ornament voor beestachtig door silaco anjing alweer denk ik hoe bespotterlijk dit zij de onbevooroordeelde moet erkennen dat wij de woorden dierlijk en beestachtig dik was even ongepast gebruiken voetnoot 41 maatschappelijk standpunt van de liplap het is de vraag of Nederland nu eens zogenaamd politisch gesproken wijsgerig en onbekrompen handelijk kan officiële gelijkstelling van de liplap zou misschien een bevolking in het leven roepen die gevaarlijk worden kon voor het Nederlands gezag van hier dan ook het aanhoudend geknui met bepalingen die, hoe ook bemanthold, geen andere strekking hebben dan om aan het echt Europees element de boventoont te verzekeren ik doel hier op de voorzeerrovers niet om aangename afschaffing der koloniale marine op het eindeloos geknutzel met een zogenaamd radicaal op de instellingen van onderwijs in Nederland en de daaruit voortvloeiende door indische ouders al te pijnlijk gevoeld en dwang om in kinderen naar Europa te zenden op het door dit alles kunstmatig in het leven gehouden voor insulinde zo hoogstverdervelijk absenteeismus juist dit is de ijs onze op immorele gronden gevestigde overheersing dat we niet wijsgierig en onbekrompen handelijk kunnen zonder ons belang in de waarschaal te stellen des eben is daar vloeg der beuzentaat da'sie fortzorgend beuzes moest gebeuren voetnoot 42 pati kliwon jaksa inlandse hoofden de pati staat de regent der zijde als secretaris, boodschappig, factotum de kliwon is tussen persoon tussen het bestuur en de dorps hoofden gewoonlijk heeft hij het opzicht over gemeentelijke publieke werken verdeling van wachtvolk regeling van hirediensten te voort de jaksa is officier van politie en justitie voetnoot 43 gongs en gamelang muziekinstrumenten de gong is een zwaar metalen becken dat aan een koord hangt men bespeelt de gamelang als onze glasharmonica's of als het bekende hout- en stro-instrument ik had op deze plaats in de tekst welthebes van ang-klung, mogen spreken zijnde een roosterachtig toestel met bekens die op gespannen koorden liggen het verdient opmerking dat de benamingen van al deze instrumenten onomatopeëë zijn de gong klinkt fors angklung en gamelang daar aan tegen zacht en lievelijk maar zeer melancholisch voetnoot 44 ergenis over tegenwerking bij de gouverneur der mollukse eilanden een zeer verdienselijk man die in zijn pogingen tot herstel van het gefnuikt gezag werd belemmerd door de commisserie der buitenzorgste secretari werkte deze ergenis noodlottig onder de ogen van de onbekwame van twist die natuurlijk geheel aan de lijband liep van die bureaucratie maakte hij door een sprong in de watervalt tondano minahassa van menado een eind aan zijn leven voetnoot 45 Havelaars officiële loop aan reeds in augustus 1851 was ik aan de regering voorgedragen tot resident ook werden de functieën die ik te amboyna vervulde weinig tijd na mijn vertrek aan een resident opgedragen voetnoot 46 ik verzekerde lezer dat het mij tans 1881 meer nog dan vroeger tegen de borststuit mij op publiek terrein te bewegen toen ik op mijn veertigste jaar meins ondanks daar toe gedongen werd had ik in de hoop op enig succes een bondgenoot tegen de afgeer die elke aanraking met publiek mij veroorzaakt na de ervaring van de uitslag mijn erpogingen is mijn wal sterker dan ooit voetnoot 47 herbargiersrekening mijn mocht aan de regering de verenigde state 83 Nederlandse centen dagens in rekening brengen voor het onderhoud van een schipreukeling onverschillig of de man gezagvoerder of matroos was onder die vermenende schipreukelingen waren de meeste niet veel beter dan zeeschuimers de amerikanen hebben voortdurend een duizend tal wêlers in de indische zeeën en de bemanning deze schepen is het uitschot van de natie voetnoot 48 zijn naam staat op het voetstuk van de leeuw te waterloo voetnoot 49 appanage der vorste van turn en taxes is na de grote verandering van 1866 door de duitse rijksegiering voor etterlijke miljoenen afgekocht voetnoot 50 rij voor miljoen nu een rij verwas het eigenlijk niet de aanspraak is verjaard en het lust me nog altijd niet de zeer interessante familieromanten behandelen ook zou ik zelf vooral ten gevolgen van de diefstal der bescheiden waarvan ik in de tekst melding maak op enige duisterheden toch is het voor mij van belang hier te doen opmerken dat sommige personen en familie takken die de hier aangeroerde bijzonderheden beter begrijpen dan de gewone lezig onder de verneinigste vervolgers van Havelaar behoorden hun belang bracht mee dat hij niet aan het woord kwam of althans niet in de gelegenheid om zekere mysteriën te ontsluieren voetnoot 51 deze zinsneden is door zekere Q in de Arnhemmer Courant aangevoerd als bijdraag tot de blijke mijner onzedelijkheid en die verradelijke manoeuveren werd door Dr. Van Flote toegejuicht eventueel als Q's mededeling dat ik mijn tijd doorbrecht met bittertjes drinken, biljards spelen en het roken van geborgde sigaren ik vraag of de viesheid waarvan ik sprak op bladzijde 350 zie Alenia die begint met jammer is het, MD gerechtvaardigd is waarmee je brengt zulk volks een tijd door einde voetnoten bij hoofdstuk 7 deze Liepevox opname behoort tot publieke domein hoofdstuk 8 van Max Havelaar door Multatulling dit is een Liepevox opname alle Liepevox opnamen behooren tot publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden ga naar Liepevox.org door Anna Simon 8 de hoofdstuk Havelaar had de controleur verzocht de hoofden die terankas betoem aanwezig waren uit de nodige daartot de volgende dag te vertoeven om de seba bij te wonen die hij beleggen wilde sie voetnot 52 zulk een vergadering had gewonlijk eens in de maand plaats doch het zijde je aan sommige hoofden die wat ver van de hoofdplaats woonden want de afdeling de pak is zeer uitgestrekt het onnodig een weerreizen wilde besparen het zij die winsten ter stond en zonder de vastgestelde dag af te wachten en op plechtige wijze toe te spreken hij had de eerste seba dag op de volgende morgen bepaald links voor zijn woning toch op hetzelfde erf en tegenover het huis dat mevrouw Slootring bewoonde stond een gebouw dat gedeeltelijk de bureau de assistantresidentie bevatten waar toetevens de landskast behoorde een gedeeltelijk bestond in een vrij ruime die een zeer goede gelegenheid tot zoek een vergadering aanboot daar waren dan ook de volgende morgen de hoofden vroegtijdig verenigd Havelaard gaat binnen groeten en dan plaats hij ontving de geschreven maandelijkse berichten van landbouw, feestapel politie en justitie en legte die tot nader onderzoek ter zijde ieder verwacht hierop een toespraak als die welke de resident op de vorige dag had gehouden en het is niet geheel en alzeker dat Havelaard zelf van voornemen was iets anders te zeggen toch ben moest hem bij zulke gelegenheden gehoord en gezien hebben om zich voor te stellen hoe hij, bij toespraken als deze, zich opwond en door zijn eigenaardige wijze van spreken aan de bekendste zaken een nieuwe kleur meedeelde hoe zich dan zijn houding oprichtte hoe zijn blik vuurschoot hoe zijn stem van het vlij en zachte in het vlijmend scherpe overging hoe de beelden van zijn lippenvloeiden astroide hij iets kostbaars om zich heen dat toch hem niet kostte en hoe, als hij ophield ieder hem aanstaarde met open mond al om te vragen mijn god, wie zijt ge het is waar dat hij zelf die bij zulke gelegenheid sprak als een apostel, als een zienig later niet juist wist hoe hij gesproken had en zijn wel sprekendheid had dan ook meer de eigenschap van te verbazen en te treffen dan door bondenheid van redenering te overtuigen hij zou de krijgsluster atteners, zodra tot de oorlog tegen Philippus besloten was tot doel zinnigheid hebben kunnen aanvoeren maar minder goed waarschijnlijk zou hij geslaagd zijn als zijn taak geweest waren en door redenering tot die oorlog te bewegen zijn aanspraak tot de Lepakse hoofden was natuurlijk een malaise en ontleende hieraan een eigenaardigheid te meer, waar de invoudigheid der Oosterse talen aan veel uitdrukkingen een kracht verleent die in onze idiomen door literarische gekunseldheid is verloren gegaan terwijl aan de andere kant het zoetvloeiende van het malaise moeilijk in enige andere taal is weer te geven men bedenken bovendien dat het meer een deel zijn er hoordes uit invoudigen door geen sinds domme mensen bestond en tevens dat het oostellingen waren weer indrukken, zeer verschillen van de onze Havelaar moet nagenoog al dus gesproken hebben gij Raden Adipati, regent van Banten Kiedel en gij Radens Temang die hoofdenzijd der districten in deze afdeling en gij Raden Jackson die de justitie tot uw aand hebt en ook gij Raden Clewon die gezagvoerd op de hoofdplaats en gij Radens Mantries en allen die hoofdenzijd in de afdeling Banten Kiedel ik goed u zie voetnoot 53 en ik zeg u dat ik vreugte voel in mijn hart nu ik hier u allen vergadert zie luisterende naar de woorden van mijn mond ik weet dat er onder u lieden zijn die uitsteken in kennis en in braafheid van hart ik hoop mijn kennis door de uwen te vermerderen want zij is niet zo groot als ik wensde en ik heb wel de braafheid lief maar dikwijls bespeur ik dat er in mijn gemoet fouten zijn die de braafheid over schaar doen en daar aan de groei benemen gij allen weet hoe de grote boom de kleine verdrinkt en dood daarom zal ik letten op de genen onder u die uitstekend zijn in deugd om de trachten beter te worden dan ik ben ik goed u allen zeer toen de Goeverneur generaal mij gelasten tot u te gaan om assistent resident te zijn in deze afdeling was mijn hart verheugd het kan u bekend zijn dat ik nooit Banten Kiedel had betreden ik liet mij dus geschrift te geven die over uw afdeling handelen en heb gezien dat er veel goed is in Banten Kiedel uw volk bezit rijstvelden in de dalen en er zijn rijstvelden op de bergen en gewenst in vrede te leven en gebegeerd niet te wonen in de landstreken die bewoond worden door anderen ja, ik weet dat er veel goed is in Banten Kiedel maar niet hierom alleen was mijn hart verheugd want ook in andere streken zou ik veel goed gevonden hebben toch ook ontwaarde dat uw bevolking arm is en hierover was ik blijder in het binnenste want ik weet dat Allah dat een armen lief heeft en dat hij rijkdom geeft maar tot de armen zendt hij wie zijn woord spreekt op dat hij zich oprichtte in hun ellende geeft hij niet regen waar de halm verdort en een doudrop in de bloemkeld die dorst heeft en is het niet schoon te worden uitgezonden om er vermoeidend te zoeken die achterbleven na de arbeid en neerzonken langs de weg daar hun knieën niet sterk meer waren zou ik niet verheugd wezen de hand te mogen reiken aan wie in de groeven viel en een staf te geven aan wie de bergen beklimt zou niet mijn hart obspringen als het ziet gekozen te zijn onder velen om van klagen een gebet te maken en dankzegging van gewen ja, ik ben zeer blij de geroepen te zijn in Banten Kiedel ik heb gezicht op de vrouw die mij ne zorg gedeeld en mijn geluk groter maakt verheugen, want ik zie het als kind hij heeft mij gezonden naar een oort waar niet alle arbeid is afgelopen en hij keurde mij waardig daar te zijn voor de tijd van de oogst want niet in het snijden der paddy is de vreugde de vreugde is in het snijden der paddy die men geplant heeft en de ziel des mensen groeit niet van het loon maar van de arbeid die het loon verdient en ik zei er tot haar Allah heeft ons een kind gegeven en dan zullen er wezen in het land die hem groeten met liefde en die de hand zullen leggen op zijn hoofd en zeggen zullen, zet u neder aan ons maal en bewoon ons huis en neem u deel aan wat wij hebben want ik heb uw vader gekend hoofden van labak er is veel te arbeiden in uw landstreek zegt mij, is niet de landman arm rijp niet uw paddy dikwerfde voeding van wie niet geplant hebben, zijn er niet vele verkeerdheden in uw land is niet het aantal uur kinderen gering is er niet schaamte in uw zielen als de bewoner van bandung dat daar ten oosten ligt sie voetnoot 54 u is streken bezoekt en vraagt waar zijn de dorpen en waar de landbouwers en waarom hoor ik de gammelang niet die pleidschapssprek met Kopramond nog het gestampt der paddy uw dochters is het u niet bitter te reizen van hier tot de zuidkust en de bergen te zien die geen water dragen op hun ne zijde of de vlakte waar nooit een buffelde ploeg trok ja, ja ik zeg u dat u en mijn ziel daarover bedroefd is en daarom juist zijn wij dankbaar dat hij ons macht heeft gegeven om hier te arbeiden want we hebben in dit land akkers voor velen schoon de bewoners weinig zijn en het is niet de regen die ombreekt want de toppen der bergen zuigen de wolken des hemels ter aarde en niet overal zijn rotsen plaatswijgeren aan de wortel want op veel plaats is de grond week en vruchtbaar en roept om de graan korrel die hij ons wil weergeven in gebogen halm en er is geen oorlog in het land die de paddy vertreedt als er nog groen is nog ziekte die de patchel nutteloos maakt seafoodnoot 55 nog zijn er zonnestralen heter dan nodig is om het graan te doen rijpen dat u en uw kinderen voeden moet nog bungeers die u doen jammeren wijs mij de plaats waar ik gezijd heb seafoodnoot 56 waar alle waterstromen zend die de akkers weg nemen waar hij de grond hard maakt als doorresteen waar hij zijn zon doet gloeiend ter verschoeying waar hij oorlog zend die de velden onkeert waar hij slaat met ziekten die de handen slap maken of met droogte die de aaren dood daar hoofden van labak buigen wij demoedig het hoofd in bantenkiddel ik ben niet gezonden om uw vriend te zijn uw ouder broedig zou het gij uw jongeren broeder niet waarschoen als geen tijger zaagt op zijn weg hoofden van labak we hebben dikwas mislagen begaan en ons land is arm omdat we zoveel mislagen begingen want in chikandi en bolang en in het krawangse en in de ommelanden van batavia zijn velen die geboren zijn in ons land en die ons land verlaten hebben zie voetnood 57 waarom zoeken zij arbeid ver van de plaats waar ze hun ouders begroeven waarom fliedend zij de desa zie voetnood 58 waar zij de besneidenis ontvingen waarom verkiezen zij de koelten van de boom die daar groeit boven de schaduw onze bossen en kind in het noordwesten over de zee zijn velen die onze kinderen moesten zijn maar die labak hebben verlaten om rond te dolen in vreemde streken met kris en kleewang en schietgeweer en ze komen ellendig om want er is macht van de regering daar die de opstandelingen verslaat zie voetnood 59 ik vraag u, hoofden van Banten Kiedel waarom zijn er zoveel in die weggingen om niet begraven te worden waar ze geboren zijn waarom vraagt de boom waar de man is die hij als kind zag spelen aan zijn voet Havelaag hield hier een ogenblik op om enig sinds de indruk te begrijpen die zijn taal maakte had mij naar moeten horen en zien toen hij sprak van zijn kind was er in zijn stem iets sacht iets onbeschrijvelijk roerens dat uitlokte tot de vraag waar is de kleine reed nu wil ik het kind kussen dat zijn vader zo spreken doet maar toen hij kort daarna schijnbaar met weinig geleidelijkheid overging tot de vragen waarom labak arm was en waarom er zoveel bewoners van die streken verhuisden naar elders die geluid dat een boor maakt als ze met kracht wordt gesroefd in hardhout toch sprak hij niet luid nog drukte hij bijzonder op enkele woorden en zelfs als er iets eentonings in zijn stem maar het zijstudie of natuur juist deze eentonigheid maakte de indruk zijn er woorden sterker op gemoederen die zo bijzonder ontvangelijk waren voor zulke taal zijn beelden die altijd genomen waren uit het leven dat hem onderringde waren voor hem werkelijk hulpmiddelen van wat hij bedoelde en niet zoals vaak geschiet lastige aanhangsos die de zinsneden der redenaars bezwaren zonder enige duidelijkheid toe te voegen aan het begrip der zaak die men voorgeeft toe te lichten we zijn tans gewoon aan de ongeruimdheid van de uitdrukking sterk als een leeuw maar wie in Europa dit beeld het eerst gebruikte toonde dat hij zijn vergelijking niet had geput uit de ziele poëzie die beelden geeft voor redanering en niet anderspreken kan toch zijn aanvullende gemeentplaats eenvoudig had afgeschreven uit een van haar poek uit de bijbel misschien waarin een leeuw voorkwam want niemand zijn er hoorders had ooit de sterkte des leeuws ondervonden en het waren dus veel eer nodig geweest hun die sterkte te doen beseffen door vergelijking van de leeuw met iets waarvan de kracht hun bij ervaring bekend was dan omgekeerd men erkennen dat Havelaar werkelijk dichter was ieder gevoel dat hij sprekende van de rijstvelden die er waren op de bergen de ogen daarheen richten door de openzijde der zaal en dat hij die velden inderdaad zag men beseft als hij de boom liet vragen waar de man was die als kind aan zijn voet gespeeld had dat die boom daar stond en voor de verbeelding van Havelaar's toehorders in werkelijkheid vragend rondstaarde naar de heen gegaanen bewoners van Lebak ook verzond hij niet hij hoorde de boom spreken en meende slechts na te zeggen dat hij de dichtelijke opvatting zo duidelijk verstaan had wanneer misschien iemand de opmerking maken mocht dat het oorspronkelijke in Havelaar's wijze van spreken niet zo onbetwistbaar is daar zijn taaldenkendoet aan de stelder profeten van het oude testament moet ik herinneren, reeds gezegd te hebben dat hij in ogenblikken van vervoering werkelijk iets had van een zienig gevoed door de indrukken die het leven in Wouden en op bergen hem al meengedeeld omgeven door de poëzie de atmosfeer van het Oosten en al zo schepende uitgelijk soortige bron als de vermaners der oudheid waarmee men soms zich genoopt voelde hem te vergelijken gissen wij dat hij niet anders zou gesproken hebben ook wanneer hij nooit de heerlijke dichtstukken van het oude testament gelezen had vinden we niet reeds in de verzen die van zijn jeugd dacht tekenen regels als deze die geschreven waren op de salak in de Reusen, maar niet de grootste regenschappen waarin alweerig de aanhef, de zachtheid zijn er aandoeningen optekend om opeens over te gaan in het naaspreken van de donder die hij onder zich hoort dit zoeter hier zijn maker luid te loven gebed klinkt schoon langs berg en heuvelrij veel meer dan gins reist hier het hart naar boven men is zijn god op bergen meer naar bij hier schiep hij zelf altar en tempelkoeren nog door geen tred van smensen voet ontwijt hier doet hij zich in draadlend onweer horen en rollen roept zijn donder majestijd ter zijde Fritz zegt eid en eid i-e-d en e-i-t rijdt niet, althans niet in Friesland en Zeeland die schaalman schijnt dan niet eens verster te maken die deugen het is waar, het was in zijn jeugd b doorstoppel sie voetnoot zestig en gevoeld men niet dat hij de laatste regels niet zo had kunnen schrijven als hij niet werkelijk had menen te horen en te verstaan hoe godsdonder hem die regels in klaterende trilling tegen de wanden van het gebergte toeriep maar hij hield niet van verzen het was een lelijk rijglijf zijde hij en als hij er toe gebracht werd iets te lezen van wat hij begaan had zoals hij zich uitdrukte schiep hij er voor maak in zijn eigen werk te bederven of door het voor te dragen op een toon die het belachelijk maken moest of door op eenmaal vooral bij een hoogst ernstig aan passes af te breken en er een kwinkslag tussen te werpen die de toehorders pijnlijk aan deed maar die bij hem niets anders was dan een bloedige satire op de onevenredigheid tussen dat keursleef en zijn ziel die zich daarin zo benauwd voelde er waren onder de hoofden slechts weinigen die van de rondgediende verversingen iets gebruikten Havelaar had namelijk met een wenk gelast de bijzodanige gelegenheid onvermijdelijke thee met Manisan rond te dien Sifoot No. 61 het scheen dat hij met voordacht na de laatste zinsneden zijn er toespraak een rustpunt wilde laten en hier was Reden toe hoe moest ze de hoofd te denken hij weet Reeds dat er zoveel ons afdeling verlieten met bitterheid in het hart Reeds is hem bekend hoeveel huisgezinnen verhuisden om de armoede te ontwijken die hier heerst en zelfs weet hij dat er zoveel bandtammers zijn onder de benden die in de lampoens de vaandes opstands hebben ontrold tegen het Nederlands gezag wat wil hij wat bedoelt hij wie gelden zijn er vragen en er waren er die Rattenwira Kusuma het districts hoofd van Parankuchang aanzagen Sifoot No. 62 maar de meeste sloeg de ogen ter aarde commissier Max Rupehavelaar die zijn kind gewaar werd spelende op het erf en de regent nam de Kleinen op de schoot maar deze was te wild om daar lang te blijven hij sprong weg en liep de grote kring rond en vermaakte de hoofden door zijn gekeuvel en speelde met de gevesten van hun Christen toen hij bij de Jaxa kwam die de aandacht van het kind tock onderte hij sierlijker dan de andere gekleed was Sifoot No. 63 scheen deze iets op het hoofd van kleine Max te wijzen aan de klivom die naast hem zat en een gevluisterde opmerking daarover scheen te beamen ga nu heen Max, ze Havelaar papa heeft iets aan die heren te zeggen de Kleinen liep weg nadat hij met kushandjes gegoed had hierop ging Havelaar al dus voort hoofd en verlabak wij allen staan in dienst des Konings van Nederland maar hij die rechtvaardig is en wil dat wij onze plicht doen is ver van hier maaltuizend maaltuizend sielen ja, meer dan zoveel zijn gehouden zijn vervelend te gehoorzamen maar hij kan niet wezen naar bij allen die afhangen van zijn een wil de grote heer te buitenzorg is rechtvaardig en wil dat ieder zijn plicht toe maar ook deze, machtig als hij is en gebiedende overal wat gezag heeft in de steden en over allen die in de dorpen de oudste zijn en beschikenden over de macht als legers en over de schepen die op zee waren zie voetnoot 64 ook hij kan niet zien waar onrecht gepleegd is want het onrecht blijft verre van hem en de resident Serang die heer is over de landstreek Bantam waar 5 mal 100.000 mensen wonen en wil dat er recht geschieden in zijn gebied en dat de rechtvaardigheid heerst in de landschappen die hem gehouden toch waar onrecht is, woont hij verre en wie boos hij doet verschuilt zich voor zijn aangezicht omdat hij straffen vrees en de heer Adipati die regent is van Zuid-Bantam wil dat ieder leven die het goede betracht en dat er geen schande zij over de landstreek die zijn regentschap is en ik die gisteren de almacht gegod tot getuigen nam dat ik rechtvaardig zou zijn en goeder tieren dat ik recht zou doen zonder vrees en zonder haat dat ik zal zijn een goede assistent-resident ook ik wens te doen wat mijn plicht is hoofden van Lebak dit wensen wij allen maar als er soms onder ons mochten zijn die hun plicht verwaarlozen voor gewinn die het recht verkopen voor geld of die de buffel van de armen nemen en de vruchten die behoren aan wie jonger hebben wie zal ze straffen als een van u het wist hij zou het beletten en de regent zou niet dulden dat zo iets geschieden in zijn regentschap en ook ik zal het tegengaan waar ik kan maar als nog gij, nog de adipatie nog ik het wisten hoofden van Lebak wie toch zal dan recht doen in band en kiedel hoort naar mij als ik u zeggen zal hoe er dan recht zal gedaan worden er komt een tijd dat onze vrouwen en kinderen schrijgen zin bij het gereed maken van ons doodkleed en de voorbijganger zal zeggen daar is een mens gestorven dan zal wie aankomt in de dorpen tijding brengen van de dood desgene die gestorven is en wie hem herbergt zal vragen wie was de man die gestorven is en mens zal zeggen hij was goed en rechtvaardig hij sprak recht en verstoten de klager niet van zijn deur hij hoorde geduldig aan wie tot hem kwam en gaf weder wat ontnomen was en wie de ploeg niet rijven kon door de grond omdat de buffel uit de stal was gehaald hielp hij zoeken naar de buffel en waar de dochter was geroofd uit het huis der moedig zocht hij de dief en bracht het dochter weder en waar men gearbeid had ontheelt hij het loon niet en hij ontnam de vruchten niet aan wie de boom geplant hadden hij kleedde zich niet met het kleed dat anderen dekken moest nog voeden zich met voedsel tot de armen behoorden dan zal men zeggen in de dorpen Allah is groot Allah heeft hem tot zich genomen zijn wil geschieden er is een goed mens gestorven toch andermaals al de voorbijgaar stilstaan voor een huis en vragen wat is dit dat de gammen lang zwijgt en het gezang naar meisjes en wederom zal men zeggen er is een man gestorven en wie rondreist in de dorpen zal saavond zitten bij zijn gastheer en om hem heen de zonen en dochteren van het huis en de kinderen van wie je dorpen wonen en hij zal zeggen hij is hier verman die beloofde rechtvaardig te zijn en hij verkocht het recht aan wie hem geld gaf hij messte zijn akker met het zweet van de arbeider die hij had afgeroepen van de akker des arbeids hij onthielte werkman zijn loon en voedde zich met het voedsel van de armen hij is rijk geworden van de armoede der anderen hij had veel gouds en zilvers en edele stenen in menigte dochter lambbouwen die in de naapuurschap woont wist de honger niet te stillen van zijn kind hij glimlacht als een gelukkig mens waar men hoorde geknerst tussen de tanden van de klager die recht zocht er was tevredenheid op zijn gelaad maar geen zoog in de borsten der moeders die zoogten dan zullen de bewoners der dorpen zeggen Allah is groot wij vloeken niemand hoofden van de bak eens sterven wij allen wat zal er gezegd worden in de dorpen waar wij gezag hadden en wat door de voorbijgangers die de begrafenis aanschouwen en wat zullen wij antwoorden als er na onze dood een stem spreekt tot onze ziel en vraagt waarom is een gewein in de velden en waarom verbergen zich de jongelingen wie nam de oogst uit de schuren en uit de stallen de buffel die het veld ploegen zou wat had gegedaan met de broeder die je gaf te bewaken waarom is de armen treurig en vloekt de vruchtbaarheid zijn ervrouw hier hield Havelaar weder op en na enig zwijgen ging hij op de invoudigste toon van de wereld en als had er volstrekt niets plaatsgehad wat indruk maken moest voort ik wens de garene in goede verstandhouding met u te leven en daarom verzoek ik u mij te beschouwen als een vriend wie gedwaald mocht hebben kan op een zacht oordeel van mijn kantstaat maken want daar ik zelf zo menige keer dwaal zal ik niet streng zijn niet althans in de gewone dienst vergrijpen of na laatigheden alleen waar na laatigheid zou worden tot gewoonte zal ik die tegengaan over misslagen van groveren aard over knevlarij en onderdrukking spreek ik niet zoiets zal niet voorkomen niet waar meneer de adipati oh nee meneer de assistant resident zoiets zal niet voorkomen in labak wel nu dan van band en kiedel laat ons verheugd zijn dat onze afdeling zo verachtert en zo arm is wij hebben iets schoon te doen als Allah ons in het leven spaart zullen wij zorgdragen dat er welvaart komen de grond is vruchtbaar genoeg en de bevolking gewillig als ieder in het genot wordt gelaten van de vruchten zijn er inspanning leid het geen twijfel dat binnen weinig tijds de bevolking zal toenemen zo in silental als in bezittingen en beschaving want dit gaat velal hand in hand ik verzoek u nogmaals mij te beschouwen als een vriend die u helpen zal waar hij kan vooral waar onrecht moet worden tekeer gegaan en hiermede beveel ik me zeer aan in nieuwe medewerking ik zal u de ontvangen berichten over landbouw veeteelt, politie en justitie met mijn beschikkingen doen terug geworden hoofden van band en kiedel ik heb gezegd ge kunt terugkeren ieder naar zijn woning al een zeer sie voetnoot 65 hij boog bot de oude regent de arm en geleide hem over het erf naar het woonhuis waar tienen hem stond te wachten in de voorgallerij kom verbruggen ga nog niet naar huis kom een glas mederen en ja dit moet ik weten Rathen Jackson, horeens Havelaar riept dit toen alle hoofden naar veel buigingen sigaret maakte naar hun woningen terug te keren kent het erf te verlaten toch keerde met de Jackson terug tienen, ik wil Madeira drinken verbruggen ook Jackson, laat horen wat heb je toch aan de Kleewon over mijn kleine jongen gezegd Mimte Ampoen sie voetnoot 66 meneer assistent resident ik bezacht zijn hoofd omdat meneer gesproken had wat er allemaal heeft zijn hoofd daarmee te maken ik weet zelf al niet meer wat ik gezegd heb meneer ik zei er tot de Kleewon tien is hoofd bij er werd over kleine Max gesproken meneer, ik zei er tot de Kleewon dat de Signo een koningskind was sie voetnoot 67 dat deed tienen goed zij vond het ook de Adipatti bezacht het hoofd van de kleine en inderdaad ook hij zag op de kruin de dubbele haarwervel die naar het bijgeloof op Java bestemt is een kroon te dragen daar de etiketten niet toeliet de Jackson plaats aan te bieden in tegenwoordigheid van de regent naar mijn afscheid en men was enige tijd bijeen zonder iets aan te roeren dat betrekking had op de dienst maar op eenmaal en de zin strijd met de zo uitermater hoffelijke volksaard voegd de regent of zekere gelden die de belastingcollecteur te goed had niet konden worden uitbetaald wel nee, riep verbruggen meneer Adipatti weet dat dit niet geschieden mag voor zijn verantwoording afgelopen is Havelaar speelde met Max maar er bleek dat dit hem niet belette op het gelaad van de regent te lezen dat verbruggens antwoord hem niet aan stond kom verbruggen, laat ons niet lastig wezen, zei de hij en hij liet een klerk van het kantoor roepen we zullen dat maar uitbetalen die verantwoording zal wel goed gekeurd worden nadat de Adipatti vertrokken was zij verbruggen, die veel hield van de staatsbladen maar meneer Havelaar, dat mag niet de verantwoording van de collecteur is nog altijd de sering in onderzoek als nu eens daar aan iets ontbreekt dan leg ik erbij, zei Havelaar verbruggen begreep maar niet waaruit deze grote inschrikkelijkheid voor de belastingcollecteur geboren werd de klerk kwam wel draa met enig geschrijf terug Havelaar tekende en zei dat men spoed moest maken met die uitbetaling verbruggen, ik zal je zeggen waarom ik dit toe de regent heeft geen duid in huis zijn schrijver heeft het mijn gezicht ik zie dat bruske vragen de zaak is duidelijk hij zelf heeft het geld nodig en de collecteur wil het hem voorschieten ik overtreed liever op eigen verantwoordelijkheid een vorm, dan dat ik een man van zijn rang en jaren in verlegenheid laten zou bovendien verbruggen er wordt in een labak geroerlijk misbruik gemaakt van het gezag, dit moet je weten weet je het verbruggen zweeg hij wist het zie voeten uit 68 ging Havelaar voort ik weet het is niet meneer Slaughtering gestorven in november wel nu, de dag na zijn dood heeft de regent volk opgeroepen om zijn zawaas te bewerken zonder betaling gehad het moeten weten verbruggen wist je het dit wist verbruggen niet als controleur had je het moeten weten ik weet het ging Havelaar voort daar liggen de maanstaten van de districten hij had toen het pak geschrijf zie, ik heb niets geopend daarin zijn onder andere zaken de opgave van op de hoofdplaats geleverde arbeiders tot herendienst wel nu, zijn die opgaven juist? ik heb ze nog niet gezien ik ook niet maar toch vraag ik je of ze juist zijn waren de opgave van de vorige maand juist? verbruggen zweeg ik zal het je zeggen ze waren false want er was 3-mal meer volk opgeroep om voor de regent te werken op de herendiensten toelaten en dit durfde mij natuurlijk in de staten niet opgeven, is het waar wat ik zeg? verbruggen zweeg ook de staten die ik vandaag ontving zijn false, ging Havelaar voort de regent is arm de regenten van Bogorg buitenzorg en Tjandjur Sivut nog 69 zijn leden van het geslacht waarvan hij het hoofd is die laatste heeft slechts rang van Tamongung onze regent is Adipati toch laten zijn inkomsten omdat Lebak niet geschikt is voor koffie en hem dus geen emolumenten opbrengt niet toe in praal en luister te wetijveren met een invoudige thema in de prijang die de stijgbeugel houden zou als zijn neven te paard stijgen is het waar? ja, dit is zo hij heeft niets dan zijn tractement en hierop is een korting ter afbetaling van een voorschot dat de regering hem gegeven heeft toen hij, weet je het? ja, ik weet het toen hij een nieuwe mesje wilde laten bouwen waar toen veel geld nodig was bovendien veel leden zijn een familie weet je het? ja, dat weet ik veel leden van zijn familie die eigenlijk niet in het Lebakse thuis behoort en daarom ook bij het volk niet gezien is zaren zich als een plunder benden om hem heen en persen hem geld af is dit waar? het is de waarheid, zei verbruggen en als zijn kast ledig is wat dik was gebeurd zei in zijn naam de bevolking af wat hun aanstaat is dit zo? ja, het is zo ik ben dus goed onderricht toch daarover nadig de regent, die in jaren klimmende de dood vreest wordt beheerst door de zucht zich verdienstelijk te maken door giften aan geestelijke hij geeft veel geld uit voor reiskosten van pelgrims naar mecca die hem allerlei fodden van de reliquen talismans en g-mat terugbrengen zie voetnoot 70 is het niet zo? ja, dat is waar wel nu, door dit alles is hij zo arm de demang van paren kuchang is zijn schoonzoon waar de regent zelf uit schaamte voor zijn rang niet durft nemen is het die demang maar hij is het niet alleen die aan de adipaties en hof maakt door het afpersen van geld en goed aan de armen bevolking en door de liden weg te halen van hun eigen reistvelden om ze heen te drijven naar de sabas van de regent en deze doven dat hij gaar naar anders wilde maar de nood dwingt hem gebruik te maken van zulke middelen is dit alles niet waar? ja, het is waar die hoelang hoe meer begon in te zien dat Havelaars blik scherp was ik wist vervolgde deze dat hij geen geld in huis had toen hij zo even over de afrekening met de ondercollecteur begon te spreken grijptheden morgen gehoord dat het mijn voornemen is mijn plicht te doen dulde ik niet, bij God dat dulde ik niet en hij sprong op en er was in zijn toon geheel iets anders dan de vorige dag bij zijn officiële eet maar ging hij voort ik wil mijn plicht doen met zachtheid ik wil niet te nauwkeurig weten wat geschiet is toch wat van heden afgeschiet is termijner verantwoording daarvoor zal ik zorgdragen ik hoop lang hier te blijven weet je wel, verbrugge maar weet je ook wel dat ik alles wat ik je zo even zij eigenlijk van u had moeten horen ik ken u even goed als ik weet wie hier elkaar om klap maken aan de Zuidkust je bent een braaf mens ook dit weet ik waarom heb je mij niet gezegd dat hier zoveel verkeerd was gedurende twee maanden ben je waarnemend assistent-resident geweest en bovenin reed lang hier als controleur je moest het dus weten, niet waar meneer Havelaar ik heb nooit gediend onder iemand als u je hebt iets zeer bijzonders neem het me niet kwalijk volstrek niet, ik weet wel dat ik niet ben als alle mensen maar wat doet dit tot de zaak dat doet er dit toe dat u iemand begrippen en denkbeelden medeelt die vroeger niet bestonden nee, die ingesluimerd waren door de vervloekte officiële slendig die zijn stijl zoekt in ik heb de eer de vredenheid van de regering nee, verbergen, laster jezelf niet je behoeft van mij niet te leren heb ik je bijvoorbeeld hedenmorgen in de seaba iets nieuws verteld? nee, nieuws niet maar u sprak anders dan anderen ja, dat komt omdat mijn opvoeding wat verwaarloos is ik spreek te hooi en te gras maar je zou het me zeggen waarom je tot nog toe zo berust hebt in alles wat er verkeerd was in de bak ik heb nooit zo de indruk gehad van een initiatief bovendien, dat alles is altijd zo geweest in deze streken ja, ja, dat weet ik wel ieder kan geen profeet of apostel wezen hmm, het hout zou duur worden van het kruizigen maar je wilt me toch wel helpen alles terecht te brengen je wilt toch wel je plicht doen zeker, vooral bij u maar niet ieder zou dit zo streng voorderen of zelfs goed opvatten en dan komt men zo licht in de positie van iemand die windmolens bestraait nee, dan zeggen zij die het onrecht liefhebben omdat ze daarvan leven dat er geen onrecht was om het vermaak te hebben u en mij uit te maken voor donkie shotten en tegelijkertijd hun windmolens draaiende te houden toch, verbrugge, je had niet op mij hoeven te wachten om je plicht te doen meneer Slautering was een bekwaam en eerlijk man hij wist wat er omging hij keurde het af en verzette zich er tegen zie hier Havelaar nam uit een portefeuille twee velenpapier wiens hand is dit? dat is de hand van meneer Slautering juist, wel nu dit zijn klatnotenhuis, bevat dan de blijkbaar onderwerpen waarover hij met de resident spreken wilde daar lees ik, zie, ten eerste over de rijstbouw ten tweede over de woningen der dorpshoofden ten derde over het innen der landrenten enzovoort daarachter staan twee uitroepingsstekens dat bedoelde meneer Slautering daarmee hoe kan ik dat weten rieverbergen ik wel, dit beduit dat er veel meer landrenten worden opgebracht dan er in Slaans kas vloeien toch ik zal je dan niet stonen dat wij beide weten omdat het in letters en niet in tekens geschreven is zie hier ten twaalfde over het misbruik dat door de regenten en mindere hoofden van de bevolking wordt gemaakt over het houden van verschillende woningen ten kosten der bevolking enzovoort is dit duidelijk geziet dat de heerslautering wel iemand was die een initiatief wist te nemen ja had je het bij hem kunnen aansluiten luister verder ten vijftiende dat vele personen van de familie en bediemden der inlandse hoofden op de uitbedalingstaten voorkomen die inderdaad geen deelnemen in de cultuur zodat de voordelen hiervan hun ten deel vallen ten prejudices van de werkelijke deelhebbers ook worden zij gesteld in het onrechtmatig bezit van samenvelden terwijl die alleen toekomen aan de genen die aandeel hebben in de cultuur hier heb ik een andere noten en wel een potlood zie heens ook daarop staat iets zeer duidelijks de verloop van volkt parankutyang is alleen toeschrijven aan het verregaand misbruik dat van de bevolking wordt gemaakt wat zeg je daarvan ziet geweld dat ik niet zo excentriek ben als het schijnt wanneer ik werk maak van recht zie je nu dat ook anderen dit deden zie voet nog 72 het is waar de heerslotering heeft de resident dik was over dat alles gesproken en wat volgde daarop dan werd de regent geroepen er werd geabuscieerd juist en verder de regent onkende gewoonlijk alles dan moest er een getuige komen niemand durfde tegen de regent getuigen oh meneer Havelaar die zaken zijn zo moeilijk de lezer zal voor hem een boek heeft uitgelezen even goed als verbruggen weten waarom die zaken zo bijzonder moeilijk waren meneer slootering had er veel ergenis over vervolgde de controleur hij schreef scherpe brieven aan de hoofden ik heb ze gelezen hele nacht, zei Havelaar zie voet nog 73 en ik heb hem dik was horen zeggen dat hij als er geen verandering kwam en als de resident niet doortasten zich rechtstreeks zou wenden tot de gouverneur generaal dit heeft hij ook aan de hoofden zelf gezegd op de laatste seba die hij heeft voorgezeten daar aan zou hij zeer verkeerd hebben gedaan de resident was zijn chef die hij in geen geval mocht voorbij gaan en waarom zou hij dat ook het is toch niet te veronderstellen dat de resident van Bantam, Onrecht en Willekeur zou goedkeuren goedkeuren? nee maar mijn klaag niet gaar naar bij de regering en hoofd aan ik klaag niet gaar naar iemand aan wie ook maar als het moet, een hoofd zo goed als een ander toch van aanklagen is nu hier god dank nog geen spraak morgen ga ik de regent bezoeken ik zal hem met verkeerde van onwettige gezachtsoefening onder het oog brengen vooral waar het om de bezitting van arme mensen te doen is maar in afwachting dat alles terecht komt zal ik hem in zijn netelige opstandigheden helpen zoveel ik kan je begrijp nu immers waarom ik dat geld aan de collecteur dadelijk heb laten uitbetalen, niet waar? ook ben ik van voornemen aan de regering te verzoeken de regent zijn voorschot kwijt de schelden sie voetnoot 74 en u verbruggen stel ik voor, gezamenlijk stipt onze plicht te doen zolang het kan met zachtheid, maar als het moet zonder vrees je bent een eerlijk man, dit weet ik maar je bent beschroomd zeg voortaan flink uit waar het op staat advient capora werp die half uit van je, best de keel en nu, blijf bij ons eten we hebben Hollands bloemkool in blik maar alles is zeer invoudig want ik moet heel zuinig zijn ik ben erg ten achterin geldzaken de reis naar europa weet je kom Max zakker, loodjonge, wat word je zwaar en met Max, de paard op zijn schoudig trad hij, gevolgd beverbruggen de binnengalerij in waar tienen hem wachten aan de gedeckte disc die, zoals Havelaar gezegd had wel zeer invoudig was duclarie, die aan verbruggen kwam vragen of hij al dan niet dag thuis te zijn voor het middagmaal, werd meegenodigd aan tafel en wanneer de lezen gesteld is op het afwisseling in mijn vertelling wordt hij na het volgend hoofdstuk verwezen waarin ik meedeel wat er zo aan gesproken werd bij dat maal einde, hoofdstuk 8 voetnoten bij hoofdstuk 8 voetnoot 52 7 de betekenis blijkt uit het tekst ik weet niet of het woord een verbastering is van pas 7, een gebouw dat wel zou kunnen genomen worden voor de plaats waar mijn dergelijke vergadering houdt. voetnoot 53 Banten Kiedel Zuid Bantam de M waarmee wij het woord Bantam sluiten is niet correct, de naam is Bantan Mantrie Opsinig Theemang, de Striekshoofd in Centraal en Oosterlijk Java heet deze beambte Widono de schrijver van een Frans werk Felix Batel waarin de Havelaar wordt nagesreven van de auteur voorzeker, geparodiëerd verraad onder andere zijn letterdiverij door in de Javase oosthoek waar hij zijn stuk spelen laat van Theemang's te spreken dit klinkt ongeveer als Grietman van Utrecht in dat werk gaat de zon op juist zoals het werd waargenomen door Saïtje ook de Buffleepisode wordt letterlijk overgenomen en de auteur heeft de goedheid te erkennen dat dit voorval ook doorzekeren moet het tulie beschreven werd Felix Batel is door Nederlandse resensanten uitvoerig behandeld toch nergens vindt men een spoor van protest tegen die onbeschaamde diefstal ik noem dit even slecht als de piraterie zelf als een vreemdeling zich de eer aanmatigde derdiep zinnige uitvinding van het Haringkaken zou mijn moord en brand schreeuwen, maar de nationale eer kan wel verdragen dat Havelaar bestolen wordt bepaald zich de uneerlijkheid maar tot literatuur maatschappelijk, politisch en wijsgeerig terrein loopt het op in het onbegrijpelijke de natie kan nog altijd niet lezen of wil ze niet verstaan wat men haar te lezen geeft Footnote 54 Bandoen afdeling, regentschap of assistentresidentie in de pre-younger regentschappen Footnote 55 Patjol, How Will Acht Gespade Footnote 56 Bungiers Omtrend deze natuurverschijnselen verwijs ik naar het stukje wijs mij de plaats waar jij gezeid hebt een geschrift dat aan deze regel uit de Havelaar zijn naam ontleende Footnote 57 Sieht Note 37 Footnote 58 Dessa Dorp Elders, Kampong en Nekri De inlangtse oorsprong deze beide laatste woorden Javaans, Sundas of Malijs dan komt me verdacht voor Footnote 59 Opstandelingen in de lampoens Er bestaat een brochure over de hierbedoelde expeditie welke titel ik niet kan opgeven Ze is waarschijnlijk van 1861 of 62 en werd menig geschreven door de commandant onze troepen die schrijven er logend dat er veel lebakse uitgewekenen waren onder door hem bevochten opstandelingen Ik houd even wel mijn opgaafstaande op het getuigenis door officieren die onder hem aan die veldtocht deelnamen Juist door één hunnig heb ik mijn bewering met een zeer sterke uitdrukking horen bevestigen Er was een tijd dat het ontkennen mijner assertzinn zeker welgezienheid in Den Haag meepracht en daar aan schreef die officier toe wat hij in zijn gewezen commandant plomb weggen vervloept gemeenen leugen noemde In die maat mogen blijken dat Nederland belangstelde in waarheid lang bewijzer geleverd hebben maar het is vervelend pleiten voor een rechtbank die verzot is op leugens Voetnood zestig Eid en Eid Dit nootje is van de heer van Lennep als aardigheid kan dat er door maar in de ogen van een verwassen mens is het purisme op het rijn waarlijk komiek Laat de zeeon op zijn zeeo's de vriezen op zijn vries rijmen en wie in het geheel niet rijdt doet ook goed, ja, beter nog Bij Goethe en Schillig Rijmt Rieter op Jezus Wieter Eren op weren Kaiser op wijzer Furen op probieren, enzovoort Boalo Koppelt Odes en Parnas Pucell en Modell en andere De Sop is de kol niet waard Jammer maar dat nog altijd zo velen hun wijsheid over dergelijke kinderachtighedens aan de man weten te brengen als letterkunde en zelfs als poëzie Voetnood 61 Manisan Soetigheid, konfituren Het gebruiken hiervan bij de thee is van Chinese oorsprong Voetnood 62 Districtshoofd van Parenkoetschouw Hij was schoonzoon en handlanger van de regent Tenzijnenhuizen werd mijn voorganger vergiftigd Voetnood 63 Kleding van de Jackson Deze inlandse ambtenaar was een javaan, geen soondanees en daarom enigszins anders en opzichtiger gekleed dan de hoofden die te labak thuis hoorden Voetnood 64 Onder de titels van de gouverneur generaal behoort ook die van opperbevelhebber van zijn er majestijds Zeemacht, beoosten, de kaap, de goede hoop Voetnood 65 Deze aanspraak aan de labakse hoofden wordt, naar mij van velenzijden bleek, vrij algemeen gewaardeerd Waarom keurden men dan havalaars handelingen die daarmee stipt overeenstemden geen aandacht waard Om te beoordelen in hoeveel de aandacht waard om te beoordelen in hoe ver ik bij het benaderend indrukgeven van die ongeschreven toespraak kan afgeweken zijn van stipt letterlijke waarheid is het misschien niet onbelangrijk toon en inhoud daarvan te vergelijken met zeker stuk van enige jaren te voren ik bedoel de publicatie aan de inlandse hoofden Der Mina Hassen van 1 april 1851 waarin, naar ik meen dezelfde geest heerst het weekblad Oost en West en daarna de spectator 26 juli 1879 namen het over uit indische couranten die dat document de moeite der reproductie had waard gekeurd misschien wel om de velen terecht te wijzen die voorgeven de havalaar te ontkrachten door het boek voor een fictie uit te maken bedoel de publicatie is een officieel stuk en heeft niets te maken met romansschrijverij ik nodig de lezer uit het aangehaalde nummer van het spectator in te zien en zich de vraag voort te leggen is dat ik ruim 30 jaar na het schrijven van de daarin meegedeelde publicatie nog telkens door de eerste de beste qua jongen strafeloos wordt uitgescholden sie voert over dit onderwerp de noten 101 en 115 voetnoot 66 minthe ampoon ik vragen verschoning voetnoot 67 signa dikwas verkoord tot nyaw jongen heer de portugese oorsprong is vooral ook omdat de afstammelingen van portugese die nog altijd de batavia een eigenaardige kaste uitmaken in de wandeling signa toch is deze etymologie twijfelachtig voetnoot 68 verbrug gewist het nog altijd ben ik in het bezit van een briefje dat hij mij deed toerrijken op een ogenblik dat ik met de regent in gesprek was en waarin hij mij onder uitdrukkelijk verzoek hem niet te noemen het hoofd eens onder handen te nemen over de misbruiken het overbodige van dit verzoek laat ik nu daar er blijkt uit 1 dat mijn bezware geen gevolg waren van persoonlijke zwart-gallige opvatting 2 dat mijn onderzoekingen zeer onzichtig plaats hadden zo zelfs dat de vreesachtige verbruggen meen de grond te hebben mij aan te zetten tot wat ijvig belangstellenden zijn er die kunnen het bedoelde briefje van de controleur 4 voetnoot 69 iets later spel ik deze naam van de hoofdplaats van de regentschappen zoals het woord in dagelijks spraak gebruik het luid ook elders acht ik mij ontslagen van de poging om bij het spellen van inlandse namen uit geschreven javaans of maleis in onze karakters na te boten ik schrijf alzo voor aorang o-r-r-n-g voor prau pr-a-h-o-e prau pr-a-u-e voor k-n k-a-h-i-n enzovoort we hebben immers hier niet te doen met puristische spelling de ijs is het weergeven bij benadering altijd van de klank zoals die onder-europeane in indien gebruikelijk is voetnoot 70 g-mat zijn briefis of andere voorwerpen die uit de hemel vielen om geestdrijvers en boerenbedriggers aan een geloosbrief te helpen toe komt xenu het getal daar leveranciers van goddelijke openbaringen is zeer groot en apostelen en profeten van deze soort zijn in geheel asie nog altijd aan de orde van de dag het verschil bij vorige eeuwen is maar dat ze tegenwoordig wegens landloperijen worden gestraft en wel door dezelfde mensen die hun voorgangers invagen bondage als heiligen vereren zie daar nu een stuitend gebrek aan rijm in mijn oog voetnoot 71 garam klap smokkelsoud het maken en verkopen van zout is in indië regie er wordt inderdaad aan de zuidkust van labak veel zout gemaakt en het was die arme mensen niet zeer kwalijk te nemen als men bedacht dat ze soms vele meilen te lopen hadden en wens de bietplaats te bereiken maar ze hoog op prijs moesten betalen mij komt het monopoliseren van de zout aanmaak onredelijk voor en vooral vreed wegens strandbewoners wie het zee zout in huis spoelt voetnoot 72 ook de hier bedoelde nota's van een vermoorde voorganger zijn nog altijd in m'n bezit nooit vroeg iemand mij die te mogen zien me dumt toch dat ze vooral met het oog op zijn dood zeer treffend zijn ook niet die zaak in elk ander land voor een koos celebre geholden hebben voetnoot 73 ook de hier bedoelde brieven bezit ik nog toch slechts in afschrift dat evenwel door de toenalige klerkte labak als eensluidend met het origineel gewaarmakt is het was nooit iemand te moeite waard er naar te vragen voetnoot 74 voornemen de regent zijn voorschot kwijt te schelden dit is, na het door de Goeverneur een generaal parhu ingesteld onderzoek werkelijk geschiet ook men ik dat bij die gelegenheid zijn tractement verhoogd is men moet erkennen dat hierin een zondelingenwijs van recht toen omtrend mij gelegen was de gebleke gegrondheid mij naar aanklacht moest niet mij ten goede komen maar de persoon die door mij was aangeklaagd einde voetnoot bij hoofdstuk 8 deze LibriVox opname behoort tot publieke domein