 Azərbaycanın tanınmış iştimai siyasi xadimi, görkəmli şurnalist Azərbaycanın dünyaya dövlətlərinə tanıdılmasında əvəssiz xilməkləri olmuş Ceyhun Hazi Bəlinin xalqımızın tarixindəki ruhunu və Azərbaycan dövlətçiliyi qarşısındakı xilməkləni xatırlatmaq məqsədi ilə bu yazını okuzulara təqdim edirəm. Tanınmış iştimai siyasi xadim olan Ceyhun Hazi Bəlin, Azərbaycanın iştimai siyasi fikir tarixində mühim yer tutmaktadır. O həm də Azərbaycanın Büyüşbəstəkarı Yüzeyir Hazi Bəlinin doğma qardaşıdır. Ceyhun Hazi Bəlin 1891-i yılın fevram üçün də şuşadan andın olmuş və ibtiday təhsilini tanınmış şurnalist və insana tıqadimi Haşim Bəyvəzirovun müdür olduğu məktəvdə orta təhsilini isə baktı almışdır. 1908-ci niniyan varın 12-sində Aziz Azərbaycanın taqib teatrında Yüzeyir Hazi Bəlinin Leyli və Məzun operasi Tamaşa'ya qoyuldu. Tamaşa da iştirak edən Ceyhun Bəy İbn-i Salamroğlu nə oynayırdı. Ceyhun Hazi Bəili orta təhsilini baxıda tamamadıldan sonra qardaşı Yüzeyir Bəilə əlibək Hüseyin Zadənin müdür odulu saadət məktəbində müəllin vəsvəsini salışmışdı. Soradan Ceyhun Hazi Bəili milyonsu murtuza muhtarovun və sayətilə Petirbüq Universitetin Yubuq Faküttəsini doqumuşdu. Bu universitetdə təhsil aldıktan sonra 1909-un zilin yayında Fransa'nın payitahtı Paris'ə getmiş, Sarbonne Universitetində və siyasi biliklər məktəbini doqumuşdu. Ceyhun Hazi Bəili 1916-un zildə Paris-tə təhsilini başa vurduqdan sonra baxıya qayıtmış və Kasbi qəzətində çoxu sayda məqalələr səbəttirmişdi. 1917-un zildə Rusya da baş verən Fəvrah Burjə inglavından sonra Ceyhun Hazi Bəili Rus dilində nəş edilən iddihad və müsalmanlı qazətlənin redaktor olmuşdu. 1918-un zilin main-28-ində Azərbaycan xal zumbhuriyyəti yarandıqdan sonra Ceyhun Hazi Bəili yeni formalaşmaqda olan dövlətin təbliğat sisteminin əsasını qoyanlardan biri oldu. 1918-un zilin Centiyabr-15-indən onun və Şəfi Bəylüsten Bəili'nin redaktorluğuyla birlikdə iki dildə, Azərbaycan və Rus dillərində çapa olunan Azərbaycan qazəti nəş edilməyə başladı. Bu qəzətin nəşri haqqında Ceyhun Hazi Bəili 1951-ci ildə Almanya nünhün şəhərində Ebdür Rəhmam Bəifətəli Bəylülenci nəşir redaktorluğuyla Azərbaycan və Rus dillərində nəşirə başlayan Azərbaycan zurnalında yazırdı. Məxsədimiz milli birliyi qurmaqdır və birlik mühadirətdə başlamaqdır. Bütün Azərbaycanları bilay istisna bu birliə dəvət edirik. Zətən Azərbaycan başlangızda həmin birliyin simvolu idi. Azərbaycan milli bir organ idi. Və fəylən rəsm-i hücumət həyətinin rəy və mülahizatını izhar edəcə inə öz yolunu sərbətcəsində çıxıb kəndi öz qanayetini bəyan edərdi. Bu xususda vaxtında nəşilət işləri ilə məşhul nazirlərimizdən rəhmətlik nəsib bəyin geniş nəzərliyini, təbiyyətinin nazikliyini və ona məxsus məlumatlığını hürmətlə analım. Kəndisi firləsi ulduğu halda, həcumətin rəsm-i organlı firləsi olmayan bir şəxslə həvala etməsi hədli zatunda simbolik bir gest idi. Onun sünmirlət firlənin önündə gəlirdi. Azərbaycan qəzətinin ilk sayı 1918-ci linsin Tiyavru 15-də Gənzədə Yerezovet Pol gubernatorunun mətbəlisində çap edildi. 1918-ci linsin Noyabrın 28-ci linden qəzət Azərbaycan dilində Ceyhun Hacı bəylinin Rus dilində isə Şəfi bəyrüstən bəylinin reqaktorluquyla nəşirini davam eddirib. Qazətdə Ceyhun Hacı bəyliyi Dağılistanı imzasi ilə tarifi gün Bakinun kurtuluşuna həsredilmiş adlı Məqale çap etdirmişdi. 1919-ci linsin Dekabrın 28-ci linden Azərbaycan hücuməti Parlamədin axtsakallar Şurası üzülərin iştirakı ilə Paris Sules konfransında iştirak etmək üçün nümayəndə heiyətinin tərkibini müəlləşdirdi və Ceyhun Hacı bəylini də oraya daxil edildi. Azərbaycan qəzəti Ceyhun Hacı bəylinin reaktorluquyla sonucu dəfə 1919-ci linsin yanvarın 15-də çap edildi. Bu, Ceyhun Hacı bəylinin Azərbaycanında son fəaliyyəti olduğu o bir daha vətənə qayıda bilmədi. Bu axtesə sonradan 1951-ci ildə mühaazirətdə nəşrətdiyi Azərbaycan jurnalında bu sözlər yazıcaqdır. Bundan 32-lər belə idare etdiyim milli Azərbaycan qəzətimizi istəklik qardaşın üzəyirə həva alə edərək yeni bir vəzifəyilə Avrokaya çəvdik. Yeni təşkil etdiyimiz Azərbaycan dövlətinəyi başqa mədəni millətlər və Sül konfransına toqlanmış böyük dövlətlər tərəfindən rəsm-i suretdə tanıttırmışdır. Nisyonumuzun üç ay sonunda bitəcəyini zənledirdik. Zeyhun Hazıbəilinin də daxil olduğu Azərbaycan nümayəndə həyəti 1919-1919-un zilin əvvəlilərində böyük sətinliklə Paris'ə getdi. Onlar qısa müddət ərzində Azərbaycanla bağlı üç kitab və 12 informasiya müllətini səp edib Avropa iştimayətini məlumatlandırdılar. 1919-un zilin sonlarında Zeyhun Hazıbəilinin Fransız dinlə nəşə edilən birinci müsəlman resubublikası Azərbaycan məqaləsi çapolundu. İki safhərəgi həzmündə olan bu məqalədə yığızam. Lakin çox məzmunlu formada Azərbaycanın tarixi, zografiyası və inkişaf hakkında məlumat verilmişdi. 1920-ilin yan varın on birində Azərbaycan defakta olaraq dünya dövlətləri tərəfindən tanındı. Bu böyük hadisənin baş verməsində Zeyhun Hazıbəilinin də böyük ilməti olmuştur. 1920-ilin 27-də aprilində Azərbaycan Rusya barşeviklər tərəfindən işxal edillikdən sonra nümayəndə heyyətinin diyicə rüzurlar içimi Zeyhun Hazıbəilinin Azərbaycanı qayitması mümkün olmadı. Zeyhun Hazıbəili Fransızda qalıb Azərbaycanın Rusya barşeviklərindən azər elmə suğrunda mübarzəpardı. Zeyhun Hazıbəili Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti ədəbiyatu ilə bağıl məqalələr yazıb Fransa istimayətini bilc eləndirirdi. 1920-ilin zillərdə o, Hüzeyir Hazıbəili'nin arşın mal alan əsərini Fransız dil nə tərzüm edib tamışaya qoydu. Zeyhun Hazıbəili 1926-un zildə Azərbaycan tiyatrə adlı məqalə yazarak, səpəttirib Fransız oxuzularına Hüzey Zafid Zəhər, zəparlı şimi meşhur dramaturgların gərəcdəluğa haqqında məlumatlar verdi. Bundan əlavı o, Almanya'nın Münhen şəhərində Azərbaycan və Rus tillərindən nəşr olunan Azərbaycan jurnalında müxtəlif yazları səpəttirdi. Zeyhun Hazıbəili mühazirət dolduğu dövrdə qafqas xalqlarının təmsidisiləri ilə də təsdəc görüşür, müxtələt hədvirlərdə iştirak edirdi. 1936-un zilində Qabrum 9-un da, Parisi də üç qafqas Resul Kası Şurası'nın müstəxid qafqas qamitəs özürlərin iştirakı ilə keçirlən izlasında Zeyhun Hazıbəili də vardı. Geydi dəkçi Zeyhun Hazıbəili 1920-ilin 20-də aprelindən Azərbaycanın işgal edildiği vaxtdan başlayarak Balışevik rejimində qarşı kəskin siyasi mübarizə aparırdı. Bununla ilə qətər olaraq mühazirətdə yaratılan təşkilatların fəaliyyətində onun imzasına təsdəc raskənmək mümkündür. Zeyhun Hazıbəili Azərbaycan xalq cumhuriyyəti dövründə xarijdə təhsil almağa göndərilmiş və Azərbaycan işgal edirliğini görə maddi köməkdən məhrum edilən tərəbələrə də qayıqı göstərirdi. Azərbaycan Resul Kası Salman mümtəz adında dövlət, ədəbiyyat və insanət arxivində saxlanlam. 648 və 649 saylı fonlardan, əlimardan və topzuboşur və Zeyhun Hazıbəili arasında olan yalışma və qeytlərdən də onların mühazirətdəki fəaliyyətini öğrenmək mümkündür. Azərbaycan mühazirlərində Zeyhun Hazıbəili Almanya da Azərbaycan Milli Birlik Məzizliyə yaradılmasında yaxınlan iştirak etti və əkberaqa Şeyhulislam ola. Əbdür Rəhmun Bəyfətədü Dənginiz ki, ilə birlikdə həmin təşkilatın rəhbələrlərinin oldu. İkinci dünya müharbəsindən sonra Zeyhun Hazıbəili Azərbaycan mühazirlərinin fəalaşması istəyəqamətini çalışdı. 1945-1950-ci illərin əvvələrin də tanınmış regionər və mühazir Əbdür Rəhmun Bəyfətədü Dənginiz ki, ilə yazışma varı bu mənada faydalıdır. Zeyhun Hazıbəili əsavət rejimlə qaşa aparılan soyub müharbə dövründə dəfəə oluq göstərdik. O 1951-ci ilin noyabrında Almanya nın Vispadır şəhərində keçirilən konfransda Azərbaycanın təmsilisi olaraq iştirak etti. 1952-ci illə Amerika Birqəşmiştadlar dövlədi, savət rejimlə qaşa təbliğat işini güzdəndir məkmək sədiyilə Münhen şəhərində SSR-ini öyrənmə inistututu yarattı. Bu inistututun nuhtələktirlərdə dərci jurnal çap onurdu. Zeyhun Hazıbəili həmin inistututla sığq əmək taşlıq edirdi. Bunun nəticəsiydi ki, həmin inistutut 1959-cu illə Zeyhun Hazıbəili nin Azərbaycan'da İslam ələhini təbliğat və onun vasitələr alı çitabını Rus dilində çap etti. Zeyhun Hazıbəili gürbətti olduğu qirxıcil müddətində həmişə Azərbaycan haqqında düşünmüşdür. Pradonun yaxın qohunları, dostları yaşayıldı. Bu mənə də Qardaşı Üzer Hazıbəili nin onunla yazışmaları çox təsirlidir. Üzer Hazıbəili nin Baksitan Zeyhun Bəya yazdığı ilk məktub 1919-un zilin 19 martını təsadif edir. Bu məktublardan məlum olur ki, Üzer Hazıbəili kardeşinin vaqqaya qaytmasına çalışırdı. Üzer Hazıbəili nin Zeyhun Bəya ünvanladığı son məktub 1917-un 26 fevranlı ayıttir. Çok əhtimal ki, Sövvət dövləti sonradan onların yazışmalarını dəyandırmışdı. Zeyhun Hazıbəili başqa mühazirlər kimi mühazət həyatının ağır şəhdəri altında yaşamaca məzbur olmuşdur. 1932-il də təhsil haqqını ödəyə bilmədiyindən, Zeyhun Hazıbəili nin oğlunu dəslərə buraqmırdılar. Bununla həla qədər, əlimardan B. Tokcu Başovda zəmanət məktubu ilə məktəbin direktoruna miracət etmişdi. Zeyhun Hazıbəili 1963-ün də Parisdə vəfat edib.