 Ona şəxsimiz adından yox böyük bir millət adındanı təsəkür borcumuz var. Niyəsini əsas hissədən əzərsalad. Azərbayca milli fikir və özündəş tarixinin əsas ideologlarına biri olmuş əhmət bəyaxoqlu 1869-un zildə rəsmuqura Rusiya İmperiyasının tərcibində olan cənzi qubəriniyasına bağlı şuşa şəhərində dünyaya gəlib. 1939-un zildin 19 mayendə isə mühazirət yaşadığı Türkəc umuriyyətində İstanbul'da bəfat edib. Sözün açıqı bu yazını vikib edik məlumatları çatdırmaq üçün klabyotu varaya almaq niyətim yoxdur. Bunun üçün kifayət qədər materialt tapmaq olur. Nə de olsa dövür əlçatanlıq dövrüdür. Düzdür, qeydilədir ki, vikib edik informasiya olmayacak. Amma yenə də kim olduğunu xatırlamağa gələk var. Sayma hala bitməyəcəş qətər doğlu olan bir biografiya. Fransanın meşhur sarbunlu universitetinin hüquq fakültəsinin məhazunu olan əhmət bəy, o dövürdə Azərbaycan'da xarizdə təhsil alınların daxrı olduğu dört quruplaşmadan ən inkişaf etmişində, yəni qəbcəfəsində yer alın. Xarizdə təhsil əsasən Rusiya'da mariflədən və elmindən xalqı soymaqusun istifadədən uspərəslər. İranın molla təfək cürnü öyrənib onu təbliq etməyət ədammışlar. Osmanlıda tüksüdüş ideyalar ətrafında biriləşənlər və qərbi Avrop ölçələrində aldıqları təhsil ilə güzlü demokratiya birlikləri əldə etmişlər arasında bölünmüşdü. Fransa'nın Avropa tarixindəki özünə məxsus yerini nəzər alısa, məsələn, böyük Fransa İnglabı, əhmət bəyin demokratik düşüncələrinin burada nezə zəngilləkçiyini təsəvir edə bilər ki, Azərbaycan'da əriməni terörsuluğuna qarşın mübarizə sahəsindəki defayı partiyası da onun siyasi fəaliyyətləri sırasında ahildir. Bundan əlavə, gənc Türklərin İnglabı vaxtı çarın təgibindən kurtulmaq üçün Türkəyə mühadirət etmiş ahıoğlu həmin ölçədə bir sıra vəzifələr tutul. İlçövarak İddəhad və Tərəki partiyasını üzvulmuş əhmət bəyi, daha sonra Türkə böyük millətməzisinin içinci və üçüncü çağırış məğbuzlarından, dəputatlarından biri olaraq Qars fəaliyyətini parlamentə təmsilədik. O həmdə Atatürkün xarici siyasət üzrə məsələ həcisi ünvanında daşıyıb. Şimali, Azərbaycanla müstəqilliyin ilk təfə əldə olunmasından sonra Azərbaycan Cumhuriyeti parlamentinin də üzrükimi çıxış edib həcumətin Paris Sule Kampfransına göndərmək üçün seçdiyi numayəndə həyətinin tərkibində daxil edilib. Azərbaycanda anadirli ilk gündəliş qəzət olan, həyatın quruclarından biri olmaqla yanaşı özünün adı yol göstərən mənasını verən Irşad Qazeti Milli Mətbət tarixində yer alıb. Buna nələ və bir sıra qəzətlərdə o cümlədən Azərbaycan Rostilli Mətbəti tarixinin aparıcı organı olan, yə bugün üç əsirin qəzeti statuslu Qazbidə yazılar dəlcətdirib. Bu məqəlilər arasında yazıda haqqında qeydlər eləcəyimiz şərq jurnalistikasını izmalı və şərq jurnalistikasını bir nəzər adlı iki hissləli izmalda nələ və əsbizimiz ziyallarımız haradadılar. Qazbidə işubuz görüb. Ümumiliqdə onun Qazbid qəzətindəki materialları əsasında Lale Osman Qızının Ahmet Bəy Ağıoğlu'nun publicistikası çitabını əldə etmək olar. Ahmet Bəy Ağıoğlu yalnızca Azərbaycan jurnalistikasını yox, həm də Türkiyəni Mətbət tarixində önəmli rol oynayıb. İddihad və tərəkki partiyasına yeni üzdü olduğu vaxt Türkiyurdu şurnalının redaktoru 1921-in zildə. Malta sürcününlə nə qayettikdən sonra müəyyənirlərdə Ankara Mətbət Birrosu direktoru Atatürk Prinsiplərin təbliğatısı hakiməti milliyeqəzətinin baş redaktoru Türkiyənin ilk informasiya agendliyi olan Anadolu Ajansı'nın idarə həyəti sədir kim vəzifələr tutuq. Profesor Həmid Vəliyif özünün xarici ölçələrin jurnalistikası tarixi çitabının Türkiyə bölümündə xüsusən Ankara Mətbət Birrosu direktorluğunun Türkiyədə nazirə bərabəri vəzif olduğunu qeyd edib. 1899-un zildə Kasbi Qazidində iki hissə şəkilində dərcətdirdiyi şərq jurnalistikasını izmalı və şərq jurnalistikasını bir nəzər başlıqı məqalələri xüsusi təhlil karakterli yazılar olaraq şərqdə Mətbətın vəziyyətində dair müfəssəl bilci verir. Şərq jurnalistikasını izmal başlıqı ilə məqalə üç zildə nəşorulmuş Azərbaycan Mətbəti tarixi antologiasının bilinci zildində yer alıb. Əhmət və burada şərqdə Mətbətin numayəndələr haqqında məlumat verməkləyim aşı bir sıra aktual problemlərə də toqlub. Azərbaycanı Avrupa nın cəyimi baxış tərzi düşüncəsindən daha vazibinin Mətbət olduğunu qeyd etmiş ahı oğlu, jurnalistikanın zəllik, operativlik, gələsizlik, abiyyektivlik tələbədən bir sahə olduğunu qulay. Elə burada onun jurnalistikanın beynə haqq daktirini var nə də rəzədə hakim olduğu hiss edilir. Məhz bu səbəblərdən şərqdə medianın inkişafında problemlər olduğunu təsbit edən mütəfəkdir, həmin prinsiblərin şərqin mürcüləyən rejimində ətalət halına uygun düşmədiyini göstərim. Bu sırada Osmanlıdə Mətbətlə bağlı bir karikaturanı xatırlamak yerinə düşər. Sultan Avrupa'ya göndərdiyi elçilərdən nə qətirdikləriniz oruçdurda azə qınət dərmanı rahat yatmağımıza kömək edər. Şəklində cəhb almağına qarşılıq, bəs mətbəniz oldu, deyərkən, cürultusu yatmağa qoymaz deyə gətirmədik. Cevabını alır. Yəni, şərqin mətbət yanaşmasını yalmıtsa, yatmaq üzərində qurulmuş olduğu idəyası göstərilir. Yenə profesor Həmid Vəliyevdən bu dəfə dünya informasiya agendikləri kitabından oxuyuruk ki, Osmanlı'ın ilk qəzeti olmuş takvim vəqayı 1850-ilərdə Amerika Birleşmiştartlarında Robert Hunardlı şəxsin buhar gücülə çab işə həyata keçirdiyini yazıq. Lakin hadisə 1846-un zildə başverib. Osmanlıda Sultan II. Mahmud dönəmində başlamış yenilənmə və müasirləşmənin göstəricillərinin olan qəzət, xəbərləri gez verməyiləyən aşı müəyyən fasilələrlə çıxtılına görə də, gürcü əsirlikrə kəncifət başa tərəfindən tarixi lap yeni. Məzmunu isə lab çöhnə qəzət. Şəklində təngid onlub. Təbii ki, dövrə və coğrafiyaya müəyyətə görə jurnalist kanın təmərlərin atılması böyük şidi. Amma boşluklar da geydətmək lazımdır. Bu ne münələrlə Ağıoğlu'nun varmaq istədiyi nökləni görmək mümkündür. 1903-ci illə Kasbi qəzətinin üst dekabrıvı 6 dekabrı saylarında bəs bizim ziyallarımız haradatırlar. Dəyət çağırış etmiş əhmət Ağıoğlu bir millətin öncirlərinin onun ziyalları olduğunu ustalıqla qələmə alıb. İndi deyil deyil mi? Millət əldən qedərkən ziyallar hara baxırlar. Alimlər, sənətsilər, hüquşunaslar, siyaslər hanı, sənk simon, avangarların sənəkçərlər olduğunu göstərirdi. Bugün sənəkçərlər Azərbaycan zəmiyyətinə necə öncirləcədirlər? Təbii ki, hər birini bu şəkildi ironyalı xatırlamıq olmaz. Lakin elim xadimlər arasında bəlçə elə o dövrün dört tərəfə parçalanmışlıqı bu günə devam edir. Ləynini qəhrəman eyalan edip profil fotosuna, Azərbaycan, Səbəc, Sosialist ve Skublikasının bayrağını bürüyənlərdən, ədəcə də bir ideyə altında toplaqışmalı bazar məyanlardan çox şey gözləyir ki, bəlçədə. Deməli, Ağıoğlu'nun axtardığı ziyallar təsif ki, hələ də axtarışsadırlar. Əmpisi doğdur ki, axtarılanlar arasında olanlar da, axtarılmayanlar tərəfindən ələ bir vəyətu alırlar ki, insanın laq 1903-ci ilə qaydır təzidən axtarışa verilməyə gəlir. Biraz da əhəməd bəyin sərbəst insanlar ölçəsində, Səyəhət edəc. Ağıoğlu'nun sərbəst insanlar ölçəsindəsi birincisə də fənəşrə olunub. Çox böyük öyünləkdir. Şərgin vəziyyəti, siyasəti, quruluşu, demokratiyanın özellikləri, prinspiləri və daha çox məsələlərə də aer mühimləşirdir. Ən yattı qan hissəsi mənim üçün, vəzifədən gedənlərin təngidi olmuşdur. Ağıoğlu yazırdı ki, bir nəfərin vəzifədə içən təngid edilmək, bu yerdən ayrıldıktan sonra topa tutulmağı şərq dəspatizminin təzəssümüdür. Bu cümlələri oxu doğun vaxt, o qədər hadisə və onlara reaksiyalar gözümün qabağından kesmişdir. İndi də keçməklə devam edir. Biri vəzifədən ayrılarca kimsə təngid yazanda, hə, nə oğlu? Arxasınca danışmaqı bilirsiniz elə, yüzünü çatırdı vəzifədə o anda deyədiniz. Sağba almağı düzgün deyilmiş. Çünki o təngid edəni buna itəliyən vəziyyət var. Azərbaycan jurnalistləri vəzifələrin müqlərini o getdikdən sonra sayırlar. Deyilir. Bəs sual edən var mı ki, həmin vəzifəli kresoda oturduğu dövrdə jurnalist müqlərini saymaq istəsə sahib kurtarmaya gücü vəfə edər mi? Elə bu da retorik sual olsun. Budır ki, yenə qayıdırıq, dəyişən çox şey var, ammah etsinə dəyişmək fikrimizə. Bütün bunlarla bərabər bir təşəkür borzumuzda var. Ruhunu bir daha ammış oldu. Nə gəzəl bizə? Təşəkür edirik. Böy mütəfəkkir.