 Par gaf een en twee van hoofdstuk vier van de stille kracht. Dit is een LibriVox opname en dus vrij van noteursrechten. Opgenomen door Karole Jansen, de stille kracht van Louis Coupérez, vierde hoofdstuk één. Het was van Oudijk meestal meegelopen in het leven. Uiteen een invoudige Hollands familie zonder geld, was zijn jeugd geweest een harde, nooit vrede school van Reeds vroeger ernst, van dadelijk stevig aanwerken, van Reeds dadelijk uitkijk naar de toekomst, naar de loop aan, naar de plaats die hij zo spoedig mogelijk eervol zou willen innemen tussen zijn mede-mensen. Zijn indologische studiare te delft waren even genoeg vrolijk geweest om hem te laten denken dat hij jong was geweest en omdat hij mee had gedaan aan de maskeraden, meende hij zelfs dat hij al een heel losse jeugd had gehad. Van veel geld stuk slaan en geboumel. Zijn karakter was samengesteld uit veel still-Hollandse degelijkheid, een meestal iets wat sombere en saaie levens ernst van verstandelijke praktijk, gewend uit te zien naar zijn eervolle plaats onder de mensen, was zijn ambitie ritmisch gestaardig ontwikkeld tot een maathoudende eersucht, maar ontwikkeld alleen in die lijn, langs welke zijn oog altijd gewoon was te turen, de hiëarchische lijn van het Billenlands bestuur. Het was hem altijd meegelopen, van veel capaciteit was hij veel gewaardeerd, was vroeger assistent-resident dan de meeste en jong-resident geworden en eigenlijk was zijn eersucht befredigd nu omdat zijn betrekking van gezagge heel harmonieerde met zijn natuur, wie heersucht gelijkmatig met haar eersucht was gegaan. Eigenlijk was hij nu tevreden en hoewel zijn oog nog veel verder uitzag en voor zich zag schemeren een zetel in de Indische Raad en zelfs de troon te buitenzorg, had hij dagen waarin hij levens ernstig en tevreden beweerde dat resident eerste klasse te worden, behalve het hogere pensioen, alleen niets voor had tussen Marang en Surabaya, maar dat de voorste landen maar heel lastig waren en Batavia zo een eigenaardige en bijna verkleinde positie had de midden van zoveel hoge ambtenaren, raarden van Indië en directoren en al zag zijn oog dus verder, zijn praktische middelmaatte vredenheid zou geheel befredigd zijn, zomaan hem had kunnen voorspellen dat de resident van Labuwangi zou sterven. Hij had zeggen West Nief en hij had Indië lief. Naar Holland, naar het vertoon van Europese beschaving, verlangde hij nooit. Toch zelf zeer Hollands gebleven en vooral hatende alles wat halfbloed was. Het was de tegenstelling in zijn karakter, want hij had zijn eerste vrouw, een nonna, niet anders dan uit liefde genomen en zijn de kinderen in wie het Indische bloed sprak, uiterlijk bij Dodi, innerlijk bij Theo, terwijl René en Rikkes geheel twee kleine signeaus waren, had hij lief met een zeer sterk sprekend vaderlijk gevoel, met al het teleren en sentimentelen dat in het diepe van hem sluimerde. Behoefte om veel te geven en te ontvangen in de cirkel van zijn huiselijk leven. Langzame hand was deze behoefte uitgebreid tot de cirkel van zijn gewest. Er was in hem een vaderlijke trots op zijn assistentresident zijn controleur, onder wie hij populair was en die van hem hielde, en alleen maar éénmaal in de zes jaren dat hij resident van Labuwangi was, had hij niet overweggekund met een controleur die kleurling was en die hij na een poos geduld met hem en zich had laten overplaatsen, had laten springen als hij zeide. En hij was trots dat hij trots zijn straffe autoriteit, trots zijn straffe werkdrang, bemint was onder zijn arm te naren. Destemeer deed hem leten die steeds geheimzinnige vijandschap met regent. Zijn jongere broeder volgens de Javanse titulatuur, en in Winayok Garner de jongere broeder gevonden had, die onder hem, de ouderen, bestuurde zijn Javanse bevolking. Hij deed hem leten dat hij het zo getroffen had, en hij dacht dan aan andere regenten, niet alleen aan de vader van deze, de noble Pangeran, maar aan anderen die hij kende, de regent van D, ontwikkeld, zuiver Hollandsprekend en schrijvend, stellar van klaar duidelijke Hollands artikelen in courante en tijdschriften. De regent van S, jong wat leugthachtig en ijdel, maar zeer vermogend en veel goeddoende, in de Europese samenleving als een dendi, geland tegen de dames. Waarom moest hij het zo treffen in Labouwangi met deze stilneidige, geheimzinnige fanatieke wajangpop met zijn faam van heilige en tofenaar, dom verafgroot door het volk, in welks welvaart hij geen belang stelde, en dat hem toch aan bad alleen om het prestige van zijn oude naam, in wie hij altijd gevoelde een tegenwerking, nooit uitgesproken, maar toch zo duidelijk tastbaar onder zijn ijskoude correctheid. En daarbij dan nog in Nankajiva, de broer, de speler, de dobbelaar. Waarom moest hij het zo getroffen hebben met zijn regenten? Van Oudeik was in een somberbuy. Hij was gewoon nu en dan geregeld anonyme brieven te krijgen, vernijnig uit stille hoekjes uitgespogen lastig, nu een assistentresident dan een controleur bekladderend, nu de indische hoofden dan zijn eigen familie besmeurend. Soms in de vorm van vriendschappelijke waarschuwing, soms in die van hatelijke schaat vreugd, hem toch vooral de ogenwillende openen voor de gebreken van zijn aamtenaars, voor de misdrijven van zijn vrouw. Hij was er zo gewoon aan dat hij de brieven niet telde, zijn vluchtig of nauwelijks las en zijn zorgloos verscheurde. Gewoon voor zichzelf te oordelen, maakte de nijdige waarschuwingen geen indruk, hoe zij ook assistende slangen opstaken haar kop tussen al die brieven die de post hem dagelijks bracht. En voor zijn vrouw was hij zo blind, Leonie had hij zo altijd blijven zien in de rust van haar glimlachende onverschilligheid en in het cirkeltje van huiselijke gezelligheid, dat zij zeer zeker om zich heen trok, in de hollen leegte van het met zijn stoelen en ottomaanen steeds recepierend residenciehuis, dat hij nooit zou kunnen geloven aan het allerminste van al die lastig. Hij sprak er haar nooit over. Hij hield van zijn vrouw, hij was verliefd op haar, en daar hij haar in gezelschap steeds bijna stil zag, daar zij nooit vluchten of coquet was, blikte hij nooit in de verdorvenafgrond die haar ziel was. Trouwens, hij was thuis geheel blind. Hij had thuis die volslagen blindheid die zo dik was hebben mannen, zeer kundig en bekwaam in betrekking en werking, gewend scherp om te blikken in het weide perspectief van hun arbeidsveld, maar bijziende thuis. Gewoon te analyseren de massade dingen en niet de details van hun ziel, wie er mensen kennis is gebaseerd op principe, en die de mensen in typisch verdelen, als met een rolverdeling in een oude wets toneelspel. Die dadelijk doorgronden de arbeidsgeschiktheid hunner ondergeschikte, maar wie zelfs nooit aanzweemt iets van het in elkaar geslinkerd complexe als verwarde arabeske, als verwilde de ranken van het ziel ingewikkelde hunners huisgenoten, steeds blikkende over hun hoofden heen, steeds denkende over hun woorden heen en zonder belang voor al het veel tintige van emotie en haat en neid en leven en liefde dat regenboogt vlak voor hun oog. Hij had zijn vrouw lief en hij had lief zijn kinderen, omdat hij behoeft had aan vaderlijkheid, aan vaders zijn, maar hij kende nog vrouw, nog kinderen. Van Leonie wist hij niets en nooit had hij bevroet dat Theo en Doddy onuitgesproken hunne moeder zover in Batavia verongelukk tussen onzichtbare praktijken trouwware gebleven en zonder liefde waren voor hem. Hij meende dat zij wel liefde hem gaven en hij, als hij over ze dacht, werd een sluimerende tederheid in hem wakker. De anonieme brieven kreeg hij iedere dag, nooit hadden ze indruk gemaakt, maar de laatste tijd vergeurden hij ze niet meer, maar las ze aandachtig en borgen ze weg in een geheime laden. Waarom had hij niet kunnen zeggen? Het waren beschuldigingen tegen zijn vrouw, het waren besmeuringen tegen zijn dochter, het waren bankmakerijen dat een kris in het duister mikte naar zijn leven. Het was hem waarschuwen dat zijn spionnigen heel onvertrouwbaar waren. Het was hem zeggen dat zijn verstoten vrouw gebrek leed en hem haten. Het was hem zeggen dat hij een zoon had, naar wie hij nooit had omgekeken. Het was stil vroeten in al het geheime en duisteren van zijn leven en werking. Ondank zichzelf maakte het hem somber. Het was alles vaag en hij had zich niets te verwijten. Voor zichzelf en voor de wereld was hij goedamtenaar, goed echtgenoot en goedvader, was hij goed mens. Dat men hem verweet onrechtvader hier te hebben geoordeeld, daar vreed en onbillijk te hebben gehandeld, zijn eerste vrouw te hebben verstoten, een zoon in de kampung te hebben lopen, dat men fel weerp naar Leonie en Doddy. Het maakte hem somber deze dagen, want er was met geen reden te grijpen dat men zo deed. Voor deze man met zijn praktische zin was het vagen juist het ergelijkste. Een open strijd zou hij niet vrezen, maar dit schijgevecht in de schaduw maakte hem zenuwachtig en ziek. Hij kon niet bevroeden waarom het was. Er was niets. Hij kon zich het gelaten van een vijand niet denken. En elke dag kwamen de brieven en iedere dag was een vijandelijkheid in schaduw om hem heen. Het was te mystiek voor zijn natuur om hem niet bitter en somber en treurig te maken. Toen verschenen, in mindere bladen, uitingen van een kleine vijandige pers, beschuldigingen vaag of tastbaar onwaar. Een haat borrelde overal op. Hij kon niet bevroeden waarom. Hij werd ziek van te pijn ze waarom en hij sprak er met niemand over en besloot zijn leed hierover diep in zich. Hij begreep het niet. Hij kon niet bevroeden waarom het zo was, waarom het zo werd. Er was geen logica in, want de logica zou zijn dat met hem niet haat te zou, maar beminnen. Hoe hoog streng met hem ook vond. En tempo da hij zelfs niet die hoge strengheid zo dik was onder de jovialen lach van zijn brede snor, onder een gemoedelijkere vriendschappelijkheid van waarschuwing en terechtwijzing. Was hij op toenees niet de gezellige resident die de toeneemers en ambtenaren beschouden als een sport, als een heerlijke excursie te paar door de koffietuinen, aandoende de koffiegoedangs als een prettige feestocht die de spieren ontspannen na zoveel weken bureauwerk. Het grote gevolg van districthoofden op hun kleine paartjes, achter de kittige dieren aapachtig vloogbereidend vlaggetjes in de hand, de gammelan overal waar hij langskwam uitsprengtelende blijkristallen verwelkom stonen en avonds het met zorgbereide mal in de pasangraan binnenlandshotel, ten dienste de ambtenaren en tot laat in de nacht het omberpartijtje. Hadden zij hem dan niet gezegd zijn ambtenaren een ogenblik los van alle formaliteit dat hij een leuke resident was, de paart onvermoeid, jolig aan tafel en zo jong dat hij van de tandak meid wel aan nam, de slendang en met haar tandakte een ogenblik heel knap doende de hierarchische lenegede de handen en voeten en heupen in plaats van zich met een rijkstaal er los te kopen en haar te laten dansen met de vedono. Nooit voelde hij zich prettig als op toenee. En nu dat hij sommer was, ontevreden, niet begrijpende wat stille krachten hem tegenwerkte in het duister, hem, de man van oprechtheid en licht, van eenvoudig levensprincipe, van ernstige arbeidsdegelijkheid, dacht hij spoedig op toenee te gaan en in dienstpoort zich te bevrijden van de hem neerdrukende zonbereid. Hij zou dan Theo vragen mee te gaan, om ze rust te verzetten een paar dagen. Hij hield van zijn jongen, al vond hij hem onverstandig, onbezonde, onbesuist, niet volhoudend in zijn werk, nooit tevreden met zijn superioren, te takteloos weer strevend zijn administrateur, tot hij zich weer onmogelijk maakte op koffieonderneming of suikervabriek waar hij werkzaam was. Hij vond dat Theo zelf zijn weg moest vinden, als hij van oudeik gedaan had, in plaats van geheel te steunen op de protectie, het residentschap van zijn vader. Hij was geen man van nepotisme, hij zou zijn zo nooit voortrekken boven een ander die even veel recht had. Hij had neven, tuk op processies in Labouwangi, vaak gezegd dat hij liefst geen familie had in zijn gewest, en zijn niets van hem hadden te wachten dan een volstrekte onpartijdigheid. Zo was hij er gekomen, zo verwacht hij dat zij er zouden komen, en Theo ook. Maar toch instilte sloeg hij Theo gade met al zijn nevadelijkheid, met het bijna sentimentelen van zijn nethederheid. Instilte betreurde hij het diep dat Theo niet volhardender was, en niet meer uitzag naar zijn toekomst, na zijn loop aan, naar een eervolle plaats onder de mensen, het zij van aanzien, het zij van geld. De jongen leefden hem erop los, zonder gedachten aan morgen. Misschien was hij uiterlijk wat cool tegen Theo. Nu, hij zou eens vertrouwelijk met hem spreken, hem raad geven, en nu zou hij vragen in alle geval of Theo meeging op tournee. En het idee van een kleine zesdage paard te rijden in de zuivere lucht om de bergen, de koffietuinen door, te inspecteren de irrigatiewerken, te doen met hem alle aangenaamsten van zijn werking, verruimde zijn ziel, verhelde de hem zijn blik tot hij niet meer aan de brieven dacht. Hij was een man van het klaren in voudige leven, hij vond het leven natuurlijk en niet verwacht ingewikkeld. Langs een zichtbare trap van open geleidelijkheid was zijn leven gegaan, uitzien er naar een blinkende top van eersucht, en wat er krieoelde, wat er woelde in schaduw en duister, wat er opboelde uit afgrond dicht bij zijn voet, had hij nooit kunnen en willen zien. Hij was blind voor het leven dat er werkt onder het leven. Hij geloven er niet aan, zo min als een bergbewoner die lang aan een stille volkaan heeft gewoond, geloofd aan het inwendige vuur dat diep geheimzinnig voortleefd en alleen ontsnapt als wat hete stoom en zwavelucht. Hij geloofde nog aan de kracht boven de dingen, nog aan de kracht in de dingen zelfen. Hij geloofde niet aan het zwijgen de noodlot en niet aan de stille geleidelijkheid. Hij geloofde alleen aan wat hij zag met het open oog, aan de oogst, de wegen, de strikte en dessa's en aan de welvaart van zich gewest, alleen aan zijn carrière die hij als een stijgende lijn voor zich zag. En in deze onbenevelde klaarheid van simpele mannelijke natuur, in deze voor de gehele wereldzichtbare klaarduidelijkheid van rechtvaardige heersucht, rechtmatige eersucht en praktische levensplichtbesef was alleen deze zwakte, de tederheid diep en vrouwelijks sentimentiel voor de huiselijke kring, die hij blind niet zag in de ziel en alleen zag volgens zijn vastgesteld principen, zoals zijn vrouw en zijn kinderen moesten zijn. Ondervinding had hem niet geleerd, want ook zijn eerste vrouw had hij zo lief gehad, als hij nu lief had Leonie. Hij had zijn vrouw lief omdat ze was zijn vrouw, de zijne, de voornaamste van de kring. Hij had de kring lief om de kring en niet als individue, die zijnde schakels. Ondervinding had hem niet geleerd, hij dacht niet volgens de tintwisseling van zijn leven, hij dacht volgens zijn ideeën en principes. Ze hadden hem man en krachten gemaakt en ook goed ambtenaar. Ze hadden hem volgens zijn natuur ook meestal goed mens laten wezen. Maar omdat hij had zoveel tederheid, onbewust, ongeanalyseerd, en alleen diep gevoeld, en omdat hij niet geloofde aan de stille kracht, aan het leven in het leven, en wat er kreeuwelde en woelde als vulkaanvuren onder de bergen van Majestijd, als stroebelen onder een troon, omdat hij niet geloofde aan de mystiek der zichtbare dingen kon het leven hem vinden, onvoorbereid en zwak als het afweek, gode rustig en sterker dan mensen van wat hem logisch dacht. 2. De mystiek der zichtbare dingen op dat eiland van geheimzinnigheid dat Java is, uitgelukt de dociele kolonie met het overheerste ras dat niet opgewassen was tegen de ruwe koopman die in de gloriteit van zijn republiek met de jonge kracht van een jeugdig volk, gretig en winzuchtig, rond en koel, planten, voet en vlag op de ineenstortende keizerrijken, op de tronen die wankelde, als had de grond vulkaanisch geaard beeft. Maar diepe zijn ziel nooit overheerst, hoewel zich voornamelijk minachtend glimlachend schikend lenig neervlijende onder zijn noodlot, diep in zijn ziel, trots en in het stof kruipende erbiet, vrijlevend een eigen mysterie leven, verborgen voor de westerse blik, hoe die ook het geheimte doorgronden zoekt, als met een wijsbegeerte van toch vooral glimlachend voornamel rust te bewaren, buigzaam toegevende, hoffelijk schijm maar naderende, maar diep in zich heilig zeker van eigen mening. En zo wijd verwijderd van alle overheersersgedachten, overheersersbeschaving, dat de verboedering tussen meester en diener nooit zijn zal, omdat onoverkomelijk het verschil blijft dat voortwoekert in ziel en bloed. En de westerling prat op zijn macht, op zijn kracht, op zijn beschaving, humaniteit, troon hoog, blind en gewist, eigen dachtig tussen al de ingewikkelde raderen van zijn autoriteit, die jij uurwerk zeker laat grijpen in elkaar, controle op iedere wendeling tot voorvreemde buitenaf een meeste werk, wereldscheppig, schijnt te zijn die overheersing der zichtbare dingen, kolonisatie van de bloedvreemde, zielvreemde grond. Maar onder al dit vertoon schuilt de stille kracht, en sluimert nu en wil niet strijden. Onder al die schijnderzichtbare dingen dreigt het wezer der stille mystiek, als smeulend vuur in de grond en als haat en mysterie in het hart. Onder al deze rust van grootheid dreigt het gevaar en rommelt toekomst als de onderaardse donder in de vulkanen, onhoorbaar voor het menselijk oor. En het is alsof de overheerste het weet, en maar laat gaan de stuwkracht dat dingen en afwacht het heilig ogenblik dat kom zal, als waar zijn de geheimzinnige berekeningen. Hij, hij kent de overheerste met een enkele blik van peildiepte. Hij, hij ziet hem in die illusie van beschaving en humaniteit, en hij weet dat ze niet zijn. Terwijl hij hem geeft de titel van Heer en de hoormat van meester, kent hij hem diep in zijn democratische koopmansnatuur, en minnacht hem stil en oordeelt hem met een glimlach, begrijpelijk voor zijn broeder, die glimlacht als hij. Nooit vergrijpt hij zich tegen de vorm van de slaafse knechtschap, en met de semba doet hij of hij de minder is, maar hij weet zich stil de meerdere. Hij is zich bewust van de stille kracht, onuitgesproken. Hij voelt het mysterie aandonsen in de ziedende wind van zijn bergen, in de stilte de geheimzoelen nachten, en hij voorgevoelt het verre gebeuren. Wat is zal niet altijd zo blijven, het heden verdwijnt. Onuitgesproken hoopt hij dat God zal oprichten wat neer is gedrukt. Eenmaal, eenmaal in de ver ver verwijderde opendeiningen van de daggeradende toekomst. Maar hij voelt het en hoopt het en weet het, in de diepste inigheid van zijn ziel, die hij nooit open sluit voor zijn herster, die hij ook niet zou kunnen open sluiten, die altijd blijft als het onleesbare boek, in de onbekende, onvertaalbare taal, waarin wel de woorden dezelfde zijn, maar verschillend de tinten die worden, en anders regenboogend de schakkeringen der twee gedachten. Prisma's, waarin de kleuren verschillen, als breekende uit twee zonnen, stralingen uit twee werelden. En nooit is er de harmonie die begrijpt, nooit bloeit er de liefde die één daar voelt, en altijd is er tussen de kloof, de diepte, de afgrond, het verre, het wijde waaruit aandonst het mysterie, waarin als in een wolk de stille kracht eens zal open blikselen. Zo voelde van oudeik niet de mystiek der zichtbare dingen, en onvoorbereid en zwak kon het goddelijk rustige leven hem vinden. Tweede deel. Drie. Nagajiwa was een vrolijker plaats dan Labuwangi, er lag een garnizoen. Uit het binnenland van de koffielanden kwamen dikwijls administrateurs en antwoordjezes afzakken om pret te maken. Twee maalersjaars hadden de races er plaats, waarvan de feestelijkheden een gehele week in beslag namen. Ontvangst van de resident, paardenverlooting, bloemencorso en opera, twee of drie bals die de feestviertes onderscheiden in Balmaskee, Gala bal en Swaree dansant, een tijd van vroegopstaan en laat naar bed gaan, van in enkele dagen honderden guldesverteren met EKRT en aan de totalisator. Die dagen spatten uit de zuchtel plezier en prettige levensvrucht. Naar die dagen zagen maandenlang uit koffieplanters en suikerantwoordjees. Voor die dagen spaarden men het halve jaar. Van alle kanten stroomde het vol, in de twee hotels. Ieder huisgezin borglogees, met hartstocht weddemen in een vloed van champagne. Het publiek, ook de dames, de reesbaarden kennenden, zo goed als waren zij alle haar eigen dom. Op de bals, geheel thuis, alle kennenden alle. Als op familiepartijen, terwijl de wasseltse en Washington Post een gratiana gedanst werden, met de slepende gratie, de indose danseurs en danseuzes, de maat kwijnend, de slepen zacht zwevend, de glimlach van rustige verrukking om de half geopende monden, met die dromerige wellust van dansen, die in zij zo bevallig gebaren, dansers en danseressen van Indië, en niet het minst zij wie het javaanse bloed stroomt door de aderen. De dans is bij hen niet de woestesport, plomp gesprongen met luiden lach bonzenden tegen elkaar, niet het ruwe verwarren der lanceers van onze Hollandse jonge luibals, maar het is vooral bij de indose niet standhoffelijkheid en gratie, een kalme uitbloei van bewegeringsbevalligheid, een gracieus tekenende arabesk van precies een pas op zuivere maat over de vloerendeggsocieertijd zalen, een harmonie van bijna 18e eeuwse jongnobelen dansgolving en sleping en zweving op het toch zo primitieve boom-boom der indische muzikanten. Zo dansde Ady de Luz, alle ogen van vrouwen en meisjes gevestigd op hem, hem volgende, hem smekende met de blik ook haar mee te nemen in het gegolven en gedijn, dat was als dromend meegaan op water. Dat was uit het bloed van zijn moeder, dat was nog iets van negatie van shrimpies, forstelijke danseressen tussen wie zijn moeder haar kinderjaren geleefd had, en de mengeling van het Westerse moderne en Oostjas Antike gaf hem bekoring, onweerstaan maar. Nu op het laatste bal, de soiree dansante, dansde hij zo met Doddy en, na haar, met Leonie. Het was al laat in de nacht, vroeg in de morgen, buiten bleekte de dag. Een vermoeidheid lag over de zaal uitgespreid en van Oudeik gaf ten laatste te kennen aan de assistentresident van Marlen bij Wienij met zijn familie logeerde dat hij gaan wilde. Hij bevond zich op dat ogenblik in de voorgallerij der sociërtijd, spreekende met van Malen toen de pati, de rijkspesteerde, volgende in rang op de regent eensklapps uit de schaduw van de tuin op hem afkwam en zichtbaar ontroert neerherkte, de semba maakte en sprak. Kanjeng, kanjeng, geef mij raad, zeg mij toch wat ik doe moet, de regent is dronken en loopt op straat en vergeet geheel zijn waardigheid. De feestviertels gingen naar huis, de rijtuiger rolde aan, men steeg in, de rijtuiger rolde weg. Op de weg voor de sociërtijd zag van Oudeik en Javan, het bovenlijf bloot, hij had zijn hoofddoek verloren en zijn lange zwarte haren zwierde los, terwijl hij heftig gebaard en luid sprak. Groepen in de duisterende schaduw verzamelde zich, toekijkende van verre. Van Oudeik herkende de regent van Nagajiwa. De regent had reedsgedurende het bal zich zonder beheersing gedragen nadat hij met kaartspel veel had verloren en allerlei wijn door elkaar had gedronken. Was de regent al niet naar huis, vroeg van Oudeik. Zeker kanjeng, klagde de pati, ik had de regent al naar huis gebracht toen ik zag dat hij zich niet meer beheersen kon, hij was op zijn bed al neergestort, ik meende in die beslaap, maar zie hij is ontwaakt en opgestaan. Hij heeft de kaboepa te verlaten en is weer hierheen gekomen, zie hem hoe hij doet, hij is dronken, hij is dronken en hij vergeet wie hij is, wie zijn vaders waren. Van Oudeik begaf zich naar buiten met vermalen, hij naderde de regent die heftige gebaren uitsloeg en met luide stem uitsprak een onverstaanbare reden. Regent, zei de resident, weet u niet meer waar en wie u is. De regent herkende hem niet, hij vaarde tegen van Oudeik uit, hij riep al de vervloekingen des hemels over zijn hoofd. Regent, zei de assistent resident, weet u niet wie tot u spreekt, tot wie nu spreekt. De regent schold vermalen uit, zijn bloed door schoten ogen bliksemde dronken woede en krankzinnigheid. Met de patie probeerde van Oudeik en vermalen hem in een rijtuig te helpen, maar hij wilde niet. Prachtig sublime zijn ondergang verheerlijkt hij zich in de krankzinnigheid, zijn er tragédie. Stond hij als uitgebarste uit zichzelf, half naakt met de zwierende haren, met het grote gebaar zijn er dollenarmen. Was niet grof en niet dierlijk meer, maar werd tragisch, heel taftig, vechtend met zijn noodlot op de rand van een afgrond. De overmaat zijn er dronkerschap, scheen hem door een vreemde kracht te heffen uit zijn er langzamer verdierlijking, en beschonken, verhiev hij zich, toerende hij hoog dramatisch bovendie-europeane. Van Oudeik zag hem in stupe vakatie aan. Nu werd de regent handgemeen met de patie, die hem bezwoer. Op de weg verzamelde zich de bevolking, stil, ontzet. De laatste gasten kwamen uit de sociëteit, waar de lichte donkerde. Onder hen bevonden zich Leonie van Oudeik, Doddy en Ady de Luus. Ze hadden alle drie nog de vermoeide wellust van de laatste wals in de ogen. Ady zei de resident, je kent de regent intiem, probeer of hij je herkent. De jonge man sprak de beschonken waanzinnige toe, in zacht jaarvaans. Eerst ging de regent voort met zijn woorden van vervloeking, werd ruhzachtig zijn gebaar van razonij. Toen scheen hij echter in de zachtheid van die taal een bekende herinnering te horen. Hij zag Ady lang aan, zijn gebaar zakte, zijn verheerlijking van beschonkenheid doofde uit. Het was eens klaps of zijn bloed begreep het bloed van die jonge man, of hun zielen alkander verstonden. De regent knikte weemoedig en begon te klagen, languit, de armen omhooggeven. Ady wilde hem in een rijtaag helpen, maar de regent weer streefde. Hij wilde niet. Toen nam Ady zijn arm in zijn arm met zachte drang en liep langzaam met hem voort. De regent, al klagende met tragische wanhoopsgebaar, liet zich geleiden. De pati volgde, met een paar volgelingen die de regent uit de kaboepaten waren nagelopen. Machteloos. De stoet verdween in het donker. Leonie met een glimlach moe steeg in het rijtaag van de assistent-resident. Zij herinnerde zich de speeltwist op Pajaram. Zij had de plezier in zo zichtbaar te zien gebeuren en langzame ondergang, een zichtbare sloping door hardstocht, die geen takt en correcte maat leidde. En voor zichzelf vervoelde zij zich sterker dan ooit, omdat zij genoot van haar passies en ze leiden en van z'n maakten de slaven van haar genot. Zij minnacht de dienregent en het was haar een romantische voldoening, litteraire plezier te bespieden de fase van die ondergang. In het rijtuig zag zij naar haar man die somber zat en zijn zonderheid verrukte haar, omdat zij hem sentimenteel vond met zijn hogehouden van javaanse adel. Een sentimentele instructie en die nog sentimentele van oudeik opvatten en zij genoot in zijn verdriet. En van haar man zag zij naar Doddy en zij bespiede in de dansmoederblik van haar stiefkind een jaluzie op die allerlaatste wals van haar, Leonie, met Addy. En zij was verrukt over die jaluzie. Ze voelde zich gelukkig, omdat op haar het verdriet geen vat had, even minn als de hardstocht. Zij speelde met de dingen van het leven en ze gleden vanaf en ze lieten haar even onberoord en kalm glimlachend en rimpeloos, smelt blank als altijd. Van oudeik ging niet naar bed. Zijn hoofd in vuur, één woede van verdrietelijkheid in zijn hart, nam hij dadelijk een bad, kleden zich in nachtbroek en kabai en liet zich in de galerij voor zijn kamer koffie brengen. Het was zes uur, een heerlijke koelte van ochtendfrissheid baden de lucht, maar een ontstemming was zo hevig in hem dat als in congestie zijn slaapen klopten, zijn hartbonsten dat zijn zenuwen trillden. De scene van die nachtmorgen schemerde steeds voor zijn oog, trilltikkende als een biograaf met de weemelveranderingen der houdingen. Wat er hem vooral in ontstemde, was de onmogelijkheid ervan, het onlogische, het nooit gedachten. Dat in Java van geboorte, trots al de edele traditie in zijn aderen, zich kon gedragen als de regent van Nika Jiwa die nacht was hem nooit mogelijk voorgekomen, zou hij nooit hebben geloofd als hij het niet met eigen ogen gezien had. Voor deze man van vooruit vastgestelde logiek, was deze waarheid eenvoudig want staltig als een nachtmerrie. Gevoelig in hoge mate voor verrassing die hem niet logisch dacht, was hij boos op de realiteit. Hij vroeg zich af of hij zelf niet gedroomd had, niet dronken was geweest. Dat het schandaal gebeurd was, maakte hem razend. Maar zo het dan zo was, wel nu, dan zou hij de regent voor ontslag voordragen. Het kon niet anders. Hij kleden zich, sprak met vermalen en ging met deze naar de kaboepaten. Beide drongen zij door tot de regent, niet tegenstaande de aarveling der volgelingen, niet tegenstaande de inbreuk op de etiquetten. Zijn vrouw, de Radhaayu, zagen zij niet, maar zij vonden de regent in zijn slaapvertrek. Hij lag op zijn bed, de ogen open, somber bijkomende, nog niet genoeg tot het leven teruggekeerd om geheel te bevroeden de vreemdheid van dat bezoek. De resident, de assistentresident voor zijn bed. Toch herkende hij hen, maar hij sprak niet. Terwijl ze hem beide pogenden te doen inzien het hoogst onbehoorlijke van zijn gedragingen, staarde hij hen beide onbeschaamd aan en volharde in zijn zwijgen. Het was zo vreemd dat de beide ambtenaren elkaar aanzagen en met de blik afvroegen of de regent niet krankzinnig was, of hij wel toerekenbaar was. Hij had nog geen woord gesproken, hij zwegen steeds. Hoewel van Oudeik hem dreigde met ontslag, bleef hij zwijgen, staarende met onbeschaamde ogen in de ogen van de resident. Hij opende niet lippen, hij volharde in een voorkomen geluideloosheid. Nauwelijks schetste een glimlach van ironie zich om zijn mond. De ambtenaren werkelijk denkende dat de regent krankzinnig was, trokken de schouders op, verlieten het vertrek. In de galerij ontmoeten zij de raden Aayu, een klein onderdrukt vrouwtje als een geslagenhond, een getrapte slavin. Zij naderde wenende, zij vroeg, zij smeekte vergeving. Van Oudeik zei de haar dat de regent steeds zweeg, wat hij hem gedreigd had, zweeg met een onverklaarbaar maar klaarduidelijk voorgenoemde zwijgen. Toen fluisterde de raden Aayu dat de regent een doekkoen, een inlandische geneeskundige, geraatpleegd had, die hem een gemat en talisman gegeven had, en verzekerd had dat, zo hij maar volharder in een voorkomen zwijgen, zijn er vijanden geen vat op hem zouden hebben. Bang, smeekte zij hulp, vergeving, haar kinderen verzamelend rondom zich heen. Na de pati ontboden te hebben en hem te hebben opgedragen de regent zoveel mogelijk te bewaken, gingen de ambtenaren heen. Hoe dikwijls van Oudeik ook al de doen had gehad met het bijgeloof de Javanen, steeds maakte het hem razend als tegenstrijdig aan wat hij noemde de wetten van natuur en leven. Ja, alleen zijn bijgeloof kon een Javan afbrengen van het correcte spoor zijn er ingeborren hoflijkheid. Wat men hem nu ook onder het oog zou willen brengen, de regent zou zwijgen, volharder in het voorkomen zwijgen hem opgelegd door de doekoeen. Zo menen hij veilig te zijn, voor wie hij meende dat waren zijn vijanden. En dit vooropgezette idee van vijandschap met wie hij zo graag had willen beschouwen als jong broedelijke mede bestuurde, ontstemde van Oudeik het meest. Hij ging met Leonie en Dodie terug naar Labouwangi. Thuis gevoelde hij in ogenblik het prettige verhoon weer in zijn eigen huis te zijn. Een genot van eigen huiselijkheid dat hem steeds zeer streeelde. Het materiele plezier van zijn eigen bed te zien, zijn eigen schrijftafel en stoelen, zijn eigen koffie te drinken, bereid als hij het gewoon was. Die kleine streelingen brachten hem even in goed humeur, maar aanstond voelde hij weer al zijn bitterheid toen hij onder een stapelbrieven op zijn bureau herkende, de verdraaide handschiften van een paar duistere schrijvers. Werktuigelijk opende hij ze het eerst en wachtte toen hij last de naam van Leonie, samen gekoppeld met die van Theo. Niets was voor die ellendelingen heilig. Zij vonden uit de monsterlijkste combinaties, de onnatuurlijkste lastringen en gruwelijkste betichtingen tot bloedschande toe. Mij al dit vel dat men naar zijn vrouw en zijn zoon smeet, steeg aan zij beide hoger en zuiverder in zijn er liefde tot een top van onschendbaarheid. Beminder hij beide met nog groter en ingertederheid, maar al zijn omgewoelde bitterheid gaf hem geheel zijn ontstemming terug. Veitelijk was ze omdat hij voor een slag moest voordragen de regent van Nakajua en dit niet garen deed. Maar deze enkele noodzakelijkheid verbitterde zijn gehele bestaan, maakte hem zenewachtig en ziek. Als hij niet kon volgen de lijn die hij had vastgesteld, als het leven afweken van de door hem, van ouderijk, a priori vastgestelde gebeurlijkheden, maakte hem deze onwilligheid, deze opstand van het leven, zenewachtig en ziek. Hij had zich nu eenmaal voorgenomen na de dood van de oude Pangiran om hoog te heven het zinkende geslachter Adinigrat, zowel uit liefdevolle herinnering aan de uitstekende Javaanse prins, zowel om zijn residencinstructie, als om een gevoel van nobele menselijkheid en verborgen poëzie in zichzelf. En nooit had het gekund. Dadelijk had hem tegengewerkt, onbewust door de krachterdingen, de oude raden Aayu Pangiran, die alles verspeelde, verdobbelde, die zich en de haren ruïneerde. Als een vriend had hij haar terecht gewezen. Ze was niet ontoegankelijk voor zijn raad geweest, maar haar repassie was sterker gebleken. Haar zoon, Sonario, de regent van Labuwanghi, had van Oudeik, rededadelijk, nog voor de dood van zijn vader, geoordeeld als onbekwaam voor de werkelijke betrekking van regent. Klein hoogmoedig op zijn bloed, onbeduidend, nooit op de hoogte van het werkelijke leven, zonder talent van regeren of hart voor de mindere man, zeer fanatiek altijd bezig met doekens, met heilige berekening, pedangans, altijd gesloten en levende in een droom van duisteren mystiek en blind voor wat welvaartige gerechtigheid zou zijn voor zijn javaanse onderdanen. En de bewolking toch aanbadt hem, zowel om zijn adel als omdat hij een roep had van heiligheid en van een verrijkende macht te bezitten, een goddelijke toverkracht. Stil in het geheim verkochten de vrouw van de kaboepaten in flesse het water dat bij het bad gestroomd was over zijn lichaam, als een geneesmiddel, helzaam voor verschillende ziekte. Zo was de oudste broeder en de jongeren had zich in vorige nacht geheel vergeten, bezeten van waanzin door spel en drank. Met deze zonen wankelde ten ondergang het een zo schitterend geslacht. Hunne kinderen waren jong en Kleeneve waren pati in Labouwangi, in naburige residencies, maar in hen vloerde ook geen drub meer van het edele bloed. Nee, hij, van Oudeik, had nooit gekund wat hij zo gaar had willen doen. Zij, wie er belang hij voor stond, werkte zichzelf hem tegen. Het was met hen gedaan. Maar waarom het zo zijn moest, begreep hij niet en ontstemde hem, maakte hem bitter. Hij had zich nu in wel voorgesteld een heel andere lijn, een mooie lijn van stijging, zoals hij zijn eigen leven ook voor zich zag, en de lijn van het leven krinkelde verwart naar hem laag. En hij begreep niet wat sterker zou kunnen zijn dan hij als hij wilde. Was het hem niet altijd zo gegaan in zijn leven en loop aan dat wat hij sterk wilde gebeurd was met de logica die hij zelf van dag tot dag gesteld had aan de dingen die gebeuren gingen? Zijn eerzucht had nu gesteld die logica van de stijgende lijn, want zijn eerzucht had als doel zich gesteld die oprichting van dat japanse geslacht. Zou hij falen? Te falen in de streving naar een doel dat hij zich als ambtenaar gesteld had. Hij zou het zich nooit vergeven. Tot nog toe had hij steeds kunnen bereiken wat hij wilde. Maar wat hij nu wilde bereiken was hemzelf onbewust niet alleen een doel van ambtenaar, een deel van zijn werkkring. Wat hij nu wilde bereiken was een doel waarvan de idee sprood uit zijn menselijkheid, uit het edelen van hemzelf. Wat hij nu wilde bereiken was een ideaal, een ideaal van westerling in het oosten en van westerling die het oosten zag zoals hij het zien wilde aan alleen zien kon. En dat er krachten waren die zich verzamende tot ene kracht die hem tegenwerkten die spotten met zijn voorstelling die lachte om zijn ideaal en die desten sterker was naarmate zij dieper verborgen bleef. Hij zou het nooit willen toegeven. Zijn natuur was niet om ze te erkennen en zelfs haar klaar duidelijkste openbaring zou voor zijn ziel een raad zal zijn en miet te blijven. Einde van paragraaf 1 tot 3 van hoofdstuk 4 van de stillekracht van Louis Coupérez. Opgenomen de Karola Jansen in Rotterdam op 20 augustus 2010, www.karolajansen.nl. Paragraaf 4.6 van hoofdstuk 4 van de stillekracht dit is een LibriVox opname en dus vrij van oorteursrechten opgenomen door Karola Jansen de stillekracht van de Louis Coupérez. 4 van Oudeik was die dag naar het bureau geweest toen hij thuiskomende dadelijk tegemoet werd gekomen door Leonie. De raden Ayupankeran is hier, zeiden zij, als ze dat een uur otto, ze zou je garen hebben spreken, ze heeft op je gewacht. Leonie zeiden hij, zie eens deze brieven in. Ik ontving dikwels van die panfletten en ik heb je er nooit over gesproken, maar misschien is het beter dat je er niet onbekend mee blijft. Misschien is het beter dat je weet, maar ik betje trek je er niets van aan. Ik hoef je niet te verzekeren dat ik geen ogenblik ook maar het minstig loop van al die smerigheid. Wees het dus niet ontstempt over en geef mij straks die brieven persoonlijk terug, laat ze niet slingeren. En laten raden Ayupankeran in mijn kantoor komen. Leonie, de brieven in de hand voerde de prinses mee uit de achtergalerij. Zij was een waardige, grijze vrouw met een trotsen koninklijkheid in haar nog slank figuur. De ogen somber zwart, de mond door het betelsap als breder getekend en waarin de afgeveilde zwartgelakte tanden grijnsten, was als een maskergrimas en bedier verdedel hoge van haar uitdrukking. Zij droeg een zwart satijna kabaya met juwelen gesloten. Het waren vooral haar grijze haren, haar sombere ogen die haar een bijzondere mengeling gaven van erbiedwaardigheid en smulende hartstocht. Er lag over haar ouderdom een tragiek. Zelf voelden zij nauwtlottig tragisch drukken op haar en de haren en haar enige hoop stelden zij in de verrijkende, gode, machtige kracht van haar oudse zoon, Sonario, de regent van Labouwangi. Terwijl zij nu van oudeik voorging in het kantoor, zag Leonie in de middengalerij de brieven in. Het waren verzen in vuilentaal over haar en Adi en Theo. Altijd in de egoïssische droom van haar eigen leven bemoeide zij zich nooit veel met wat de mensen dachten en spraken, vooral omdat zij wist dat zij ze met haar verscheiding, met haar glimlach, aanstond weer alle tot zich terugwon. Zij had die rustige indemendheid die niet te weerstaan was. Zij sprak zelf nooit kwaad uit onverschilligheid. Zij was harmonisch vergroeilekend voor alles in iedereen en ze was bemindt als men haar zag. Waar de vieze brieven uitgespogen uit een duisteren hoek vond zij onaangenaam, lastig, ook al geloven de van oudeik niet. Wat als zij eens geloven ging? Zij moest erop zijn voorbereid. Zij moest vooral voordien mogelijke dag bewaren haren innemendste rustigheid, geheel haren onkwetsbaarheid en onschrentbaarheid. Van wie zouden die brieven kunnen zijn? Wie hadde haar zo? Wie had er belang bij om zo van haar te schrijven aan haar man? Hoe vreemd dat het bekend was? Adi? Theo? Hoe wist men? Hoe rip? Nee, hoe rip niet, maar wie dan? Wie dan? Was dan eigenlijk alles bekend? Ze had immers altijd gemeent dat wat gebeurde in de geheime alkoven nooit openbaar zou zijn voor de wereld. Ze had zelfs gemeent, een naïvetijd, dat de mannen nooit spraken onder elkaar over haar. Wel over andere vrouwen, maar niet over haar. In haar geest waren zulke naïve illusies, trots al haar ondervinding, een naïvetijd die harmonieerde met het poëtische halfpervers, halfkinderlijk, van haar roze kleurende verbeelding. Kon zij dan niet altijd geheimhouden de verborgenheden van haar mysterie, de verborgenheden de werkelijkheid? Een ogenblik hinderde het haar, de werkelijkheid die zich trots haar correctheid toch openbaarde. Gedachten en dromen bleven altijd geheim. Het werkelijke gebeurde gaf zoveel last. Een ogenblik dacht zij voortaan voorzichtiger nog te zijn, zich te onthouden. Maar voor haar blik zag zij Theo, zag zij Addy, haar blonden en haar bruine liefde, en zij voelde zich te zwak. Zij wist dat zij hier in haar hartstochten niet kon overwinnen, hoewel zij ze leiden. Zouden ze toch niet tegenstaande al haar intact eenmaal haar ondergang zijn? Maar zij lachten omdat idee zult een vast vertrouw op haar onkwetsbaarheid, haar onschendbaarheid. Het leven gleed steeds van haar af. Maar toch wilde zij zich voorbereiden op wat gebeuren kon. Zij stelde geen hoger ideaal aan haar leven dan te zijn zonder pijn, zonder smart, zonder armoe en haar passies te maken tot de slaven van haar genot, zodat zij zo lang mogelijk genot zou hebben, zo lang mogelijk dit leven zou leven kunnen. Zij bedacht wat zij zeggen en doen zou als van oude ik haar eens ondervroeg in twijfel om de anonyme brieven. Zij bedacht of zij met Theo toch maar niet breken zou, al die was haar genoeg. En zij verloor zich in haar voorbereidingen als in vage combinaties van een toneelspel dat gebeuren ging. Tot zij eensklaps luiden de stem van de raden al jupangeran hoorde klinken in het kantoor, tegen de kalme stem van haar man in. Zij luisterde, nieuwsgierig voorgevoelende een drama en zo rustig blij dat op dit drama van haar afgleed. Zij sloop in van oude ik slaapkamer, de tussendeuren stonden altijd voor de luchtigheid open en een schudsel alleen scheidde slaapkamer in kantoor. Langs het schudsel gluurde zij uit en zij zag de oude prinses opgewonden als zij nog nooit een Javaanse vrouw gezien had. De raden Aiu in het Malijs, bezoeur van oude ik deze in het Hollands, verzekerde haar dat het onmogelijk was. Leonie luisterde aandachtiger en zij hoorde nu hoe de oude voorstins smeekte dat de resident genade zou hebben met haar tweede zoon, de regent van Nagajiwa. Zij bezoeur van oude ik toch te denken aan haar gemaal, de Pangheran, die hij bemind had als een vader, die hem bemind had als een zoon met genegenheid, inniger dan het gevoel van ouderen en jongere broeder. Zij bezoeur hem te denken aan hun roemerrijk verleden, aan de glorie de aardeningrats, steeds de trouwe vrienden der compagnie, in oorlog haar bon genoten, in vrede haar trouwste verzallen. Zij bezoeur hem niet ten ondergang te doemen hun geslacht, waarop na de dood van de Pangheran drukte een noodlot en het dreef een afgrond van heiloos verderf in. Voor de resident stond zij als ene Nieuwe, als een tragische moeder opgeheven de armen in de zielswarmte van haar betuigingen. Tranen wenende uit haar sombere ogen, en alleen de brede mond, gewerft met het bruine beetelsap, was als een maskergrijns. Maar indien grijns ontwelde haar de vloeiende zinnen van betuiging, bezwering, en haar handen vrongen zichs meekende samen, en haar vuist klopte in boete op de borst. Van Oudeik antwoordde haar met een vaste, maar zachte stem. Haar zegende hoe innig hij zeker had liefgehad de oude Pangheran, hoe hoog hij stelde het oude geslacht, hoe niemand, liever dan hij, hoog zou willen houden hun hoogheid. Maar toen werd hij strenger, en hij vroeg aan haar wie de Adinienratste wijte hadden het noodlot dat hij nu achtervolgde. En de ogen, in haar ogen, zei hij haar, dat het was aan haar. Zij dijnste terug, opflammend in woede, maar hij zei dat haar nogens en nogens. Haare zonen waren haarkinderen, begot en trots en speelziek. En in het spel, in die lage hartstocht verongelokte hun grootheid. In de onverzadelijkheid van hun winzucht wonkelde hun geslacht ten ondergang. Hoe dik was ging niet een maand voorbij dat de Nagitjawa de regent niet uitbetaalde de tractementen der hoofden. Zij betuigde, het was waar, op haar aandring had haar zoon het geld terkast genomen, geleend om speelschulden te voldoen. Maar zij bezoer ook het zou nooit meer gebeuren. En waar, vroeg van Audeck, had ooit een regent, afstammeling van een al oud geslacht, zich zo gedragen als op het racebal de regent van Nagitjawa. Zij klaagde, de moeder, het was waar, het was waar, het noodlot klemde zich vast aan hun schede en had met waanzin haar zoon benevelt. Maar nooit, nooit zou het meer gebeuren. Zij zoer bij de ziel van de oude Pangiran, dat het nooit meer gebeuren zou, dat haar zoon zijn waardigheid zou herwinnen. Maar heftiger werd van Audeck, en hij verweed haar dat zij nooit goede invloed had uitgevoend op haar zonen en haar neven. Dat zij de slechte geest was van haar geslacht, omdat een demon van speelsucht en winzucht haar vast had in zijn klauwen. Zij begon op te gillen van Smart, de oude voor Stinn, die op de resident de Hollander van geen bloed en geboorte neer zag. Smart, omdat hij zo dorspreken en rechtechtel had. Zij sloeg haar armen uit, zij smeekte hem omgenade, zij smeekte niet haar jongere zoon voor te dragen voor ontslag bij de regering, die doen zou als de resident zeiden, op zou volgen de raad van zo hoog geacht aan te naar. Zij smeekte ontverming te hebben en nog geduld te willen oefenen. Zij zou spreken met haar zoon, scenario, met zijn broeder. Zij zouden tot reden brengen zijn door drank en spel en vrouwen van wilde de zinnen. O, zo de resident maar ontverming had, zo hij zich maar liet vermurven. Maar van oude ik bleef onverbiddelijk. Geduld had hij zo lang al geoefend, het was nu ten einde. Zijde het haar zoon onder invloed van de doekoon vertrouwen op zijn g-mat, hem weer staan had met zijn insulenten zwijgen, dat hem naar zijn vertrouwen ontquets maar voorvijanden maakte, zou hij tonen dat hij, de resident, de machthebbenen van de regering, de vertegenwoordiger daar koningin, de sterkste was, trots doekoon en g-mat. Het kon niet anders, zijn geduld was ten einde, zijn liefde voor de pangeran liet niet toe meerdere toegevelijkheid. Zijn gevoel van eerbeet voor hun geslacht kon hij niet overdragen op een onwaardige zoon. Het was beslist. De regent zou ontslagen worden. De voorstin had hem aangehoord, niet kunnen de geloven aan zijn woorden. Zien de gapen voor haar ten afgrond. En met een kreet als van een gewonde Lewin met een geel van smart, trok zij uit haar vrouw de juwelen pinnen, zodat haar in langer grijze haar een stromende vielen om haar heen. Met één scheurende ruk trok zij open de satijne cabaia, zich niet meer meester van smart, van wanhoop, die haar omwolkte uit de gapende afgrond, stortte zijn neer, voor de voeten van de Europiaan. Geef krachtig met beide handen zijn voetplanten, die met een beweging die van Oudeik Bankle deed, op haar neergebogen nek en riep uit, geelde uit, dat zij, de dochter des sultans van Madura, voor eeuwig zou zijn zijn slavin, dat zij zoer niets te zullen zijn dan zijn slavin, zodat hij slechts deze keer nog genade had met haar zoon, en haar geslacht niet stooten in de afgrond van schanden, die zij gapen zag om zich heen. En zij klemde de voet van de Europiaan als met een wanhoop gekracht, en zij hield als een juk van slavernij, die een voet met de zool en de hak van de schoen gedrukt, in haar stromende grouwen haren, op haar teraardige boge nek. Van Oudeik trilde van ontroering. Hij begreep dat deze hooghartige vrouw nooit zo, zichtparspontaan, zich vernederen zou tot diepste vernedering, die zij bedenken kon. Zij geniet zou laten gaan tot de heftigste werkelijkheidsuiting van smart die een vrouw ooit kon openbaren. Het haar los en de voet van de heerse geplant op haar nek, als zij niet geschokt was in de diepste van haar ziel, als zij zich niet wanhopen gevoelde tot zelf verniet ging toe. En hij aarzelde een ogenblik. Maar ook maar een ogenblik. Hij was een man van overdagte beginselen, van a priori vastgestelde logiek, onveranderbaar in besluitneeming, nooit toegankelijk voor een impulsie. Met heel veel eerbied bevrijde hij eindelijk zijn voet uit de klemmende greep der voorstin, stak haar beide zijn handen toe en hief haar vol ontzag en met zichtbaar medeleide, zichtbare ontroering op van de vloer. Hij deed haar zitten en, gebroken, opsnikkende, viel zijn neer. Zij dachten ogenblik te hebben gewonnen, bespeurende zijn de zachtheid. Maar toen hij kalma beslist het hoofdschudder als ontkenning begreep zij, dat het gedaan was. Zij heigde naar adem, half in zwijm. Steeds de kabaia open, de haren los. Op dit ogenblik trat Leonie binnen. Zij had het drama voor haar oogens in spelen, zij was literair ontroerd. Zij gevoelde iets als medeleide. Zij naderde de voorstin die zich stortte in haar arme vrouw, zoekende vrouw in de raadeloze wanhoop van die onvermijdelijke romsaaligheid. En Leonie, de mooie oogenaar van Oudeik, murmelde één woord van voorspraak en vluisterde, geef toe. Het was in haar dorre ziel één en levende oploeing van medeleide. Geef toe, vluisterde zij nog eens. En voor de tweede maal wijvelde van Oudeik. Nooit had zij zijn vrouw iets geweigerd hoe kostbaar het was, wat zij vroeg. Maar dit was de opovering van zijn beginsel. Het nooit terugkomen op een besluit, het vast doorzetten van eenmaal gewild gebeuren. Zo had hij altijd beheerst de toekomst. Zo gebeurde het altijd als hij wilde. Zo had hij nooit getoond enige zakheid. En hij zeiden dat het niet kon. Misschien als hij had toegegeven was zijn leven anders geworden, want hij onvoorzettelijk rade niet de heilige ogenblikken dat de mens niet moet zijn zijn eigen wil, maar zich vrouw moet laten gaan naar de drang daar stille machten. Die ogenblikken erbiedigde, erkende, kende hij niet, en nooit. Hij was de man van het helderen, logische doordenkende, mannelijk eenvoudige plichtsbesef, de man van het helderen eenvoudige leven. Dat schuilen onder het eenvoudig leven al de krachten die tezamen zijn de almachtige stillenkracht zou hij nooit weten. Dat er volkeren zijn die ze meer beheersten, die kracht, dan de westers zou hij bespotten. Dat er enkele zijnen die volkeren, individuen, in wie je hand ze haar almacht verliest en werktaag wordt, om de vooronderstelling alleen zou hij ophalen zijn schouders en doorgaan. Geen ondervinding zou hem leren. Hij zou misschien een ogenblik niet begrijpen, maar dan, dadelijk weer, vatten hij vast in zijn mannehand de ketting van zijn logiek en schakelde de ijzere feitschalmen samen. Misschien, als hij had toegegeven, waren zijn leven anders geweest. Hij zag Leonie de oude voorstin gebroken in snikken uitbrengen zijn kantoor. Een diep gevoel en algeheel hem ontroeren medeleide, deed vochtig worden zijn ogen. En voor die vochtige ogen verscheen hem het beeld van de javaan, die hij lief had gehad als een vader. Maar toegeven deed hij niet. Vijf. Er waren berichten van Ternate en Almahera dat een ontzettende zeebeving de groep der eilanden daar had getijsterd, dat ganse dorpen waren weggespoeld, dat duizenden waren zonder dak. In Holland hadden de telegrammen groter emotie gewerkt dan in Indië, alsof men er meer gewend was aan het beven der zee, aan de opheffingen der aarde. Men had veel gesproken over dreifoes, men begon te spreken over transvaal, maar over Ternate sprak men Ternauer nood. Toch was in Batavia geformd een hoofdcomité en van Oudeik belegde een vergadering. Vastgesteld werd zo spoedig mogelijk in de sociëteit en haar tuin een weldadigheidsfeest te geven. Mevrouw van Oudeik, als nagewoonte, droeg alles over aan Eva Eldersma en beboerde zich met niets. Een ontroering van druktevoer veertien dagen door Labuwangi. In het doodstelenplaatje van Indisch-Binnenlandse sluimering begon een woeling van kleine hartstochtjes, ijversuchjes en feiënschapjes stond waken. Eva had haar club van getrouwen, de van Helderens, de Dorne de Bruins, de Randstofs, waar tegenover ijverde allerlei heel kleine kooterietjes. Die was geproyeerd met die, die wilde niet meedoen, omdat die meedeed, die troom zich op om mee te doen, alleen omdat mevrouw Eldersma die denken moest almachtig te zijn, en die en die en die vonden dat Eva veel te veel pretentie had en zich niet moest verbeelden de eerste van de plaats te zijn, omdat mevrouw van Oudeik haar alles overliet. Eva had echter gesproken met de residenten verklaardewel te willen organiseren, maar met een onbeperkte volmacht. Ze hadden niets op tegen dat de residenten anders zou nemen om het feest op tout te zetten, maar zij haar nam, was het onbeperkte volmacht te voorwaarde, want rekening te houden met twintig verschillende opinies en smaken zou maken dat men nooit tot het einde kwam. Van Oudeik, lachende, gaf toe, maar drukte haar op het hart de mensen niet boos te maken, ieders gevoelens te erbiedigen, zo veel mogelijk verzoenen te zijn, opdat het Weldadigheidsfeest een aangename herinnering achter zou laten. Eva beloofde, zij was niet van een twissieke natuur. Iets te doen, iets op tout te zetten, iets tot stand te brengen, haar artestieke energie te uiten was haar lust en haar leven, was haar de troost in het duffen in die seleven. Want hoewel zij veel in India had liefgekregen en mooi vond, miste het sociale leven voor haar, haar kleine clubje uitgezonderd, alle bekoring. Maar nu, op grote schaal te bereiden een feest waarvan men tot in Surabaya zou horen, streelde haar eidelheid en haar werklust. Zij zeilde door alle moeilijkheden heen en omdat men inzacht dat zij het beste wist en het meest praktische deed, gaf men haar toe. Maar terwijl zij bezig was met het uitdenken van haar fancy kiosken en tableau vivants, en terwijl de drukte van feestbereiding voer door de notabele families van Labuwangi scheen ook in de zielder inlandse bevolking iets te varen, maar niet zo lucht iets als van feestvierende liefdadigheid. De schout, die iedere morgen aan Van Oudeik zijn kort rapporten inbracht, meestal in een paar woorden dat hij zijn ronde gedaan had en dat alles in orde was gebleken, had de laatste dagen langere gesprekken met de resident. Scheen hem gewichtige dingen te hebben mede te delen. Voor het kantoor fluisterde de oppassen schijmszinniger. De resident ontboot Eldersma en Van Helderen. De secretare schreef naar het Nakijjawaven aan van Malen, de assistentresident aan de Majorcommandant van Tkarnizun, en de controleur Kotta ging vaker en vaker rond door de stad, op uren dat hij het niet gewoon was. In haar drukte bespeurten de dames weinig van de schijmszinnigheid die er omging en alleen Leonie, die zich met het feest niet bemoeide, merkten op in haar man ene ongewone, stille bezorgdheid. Ze had een snel en scherp doorzicht en omdat Van Oudeik gewoon dik was te spreken over zaken in de huiselijke kring, de laatste dagen stilswijgend was, vroeg zij eens waar de regent van Nakijjawa was nu hij op voordat Van Oudeik ontslagen was door de regering en wie hem zou vervangen. Hij antwoorde vageweg en zij werd op haar hoede en beangstigde zich. Op een morgen gaande door de slaapkamer van haar man, trof haar het fluisterend gesprek van Van Oudeik met de schout en zij luisterde even haar oor aan het schudsel. Het gesprek was gedempt omdat open stonden de tuinduren, op de tuintrappen zaten de oppassers, een paar heren die de resident moesten spreken, liepen in de zijgalerij op en neer naar hun namen op een lijge schreven te hebben, die de hoofdoppassen al had binnengebracht. Maar zij moesten wachten omdat de resident met de schout sprak. Leonie aan het schudsel luisterde en ze werd bleek toen zij een paar woorden opvatten. Stil ging zij naar haar kamer, angstig. Aan de rijstafel vroeg zij of het wel nodig zou zijn dat zij het feest bijwoonden, want ze had de laatste tijd zo een kiespijn en zij moest naar Surabaya voor de dentist. Het zou wel een tijd duren, zij was in lange tijd niet bij de dentist geweest. Maar Van Oudeik streng in zijn sombere bui van geheimen bezorgdheid en stilswijgen, zij haar dat het niet kon, dat zij op een avond als dien van het feest aanwezig moest zijn als vrouw van de resident. Ze praalde, boedeerde en hield een zakdoek tegen de mond zodat Van Oudeik zenuwachtig werd. Die middag sliep zij niet, las zij niet, droomde zij niet van ongewone opwinding. Ze was bang, ze wilde weg. En bij de middag tij, in de tuin, begon zij te huilen, zijde dat zij hoofdpijn had van kiespijn, dat zij ziek werd, dat ze het niet meer kon uithouden. Van Oudeik, nerveus, bezorgd, werd aangedaan, hij kon nooit haar traanen zien. En hij gaf toe, als altijd aan haar, waren het haar persoonlijke zaken betrof. De volgende dag vertrok zij naar Surabaya, logeerde er in het residenciehuis en deed waarlijk de dentist haar tanden swanieren. Dat was altijd goed, eens in het jaar. Zij besteden er deze keer ongeveer 500 gulden aan. Nu, ter loops, menen ook de andere dames iets te raden van wat er omging in Labuwangi achter een waas van geheimzinnigheid. Want Ida van Heldere deelde het Eva Eldesma mee, haar retrarische blanke nonna ogen van angst ontzett. Dat haar man en ook Eldesma en de resident vreesde voor een opstand ter bevolking, opgestookd door de regentenfamilie die het nooit vergeven zou, dat de regent van Nakajywa ontslagen was. De mannen lieten zich echt dat niets ontvallen en stelden hun vrouwen gerust. Maar in het donkere woeling bleef borrelen onder de schijmbare kanten van hun binnensteedse leventje. En langzame hand legte de praatjes uit en beangstigde de Europese bevolking. Vage berichtjes in de courante, commentaren op het ontslag van de regent hielpen mee. Onderwijl ging voor de drukte van feestbereiding, maar men was er niet bij met hart en zeel, men leefde in drukte en onrust en werd ziek van zenuwachtigheid. Desnacht sloot men beter de huizen, legde men wapens bij de hand, werd men plotseling angstig wakker luisterend naar de geluiden van de nacht die donsde in het bijde buiten. En men veroordeelde de haastigheid van van Audeik die na de scene van het reesbal geen geduld meer had kunnen oefenen, die niet gearzeld had de regent wiens huis knocht was aan de grond van Wabuwangi, één met Lambuwangi, voor ontslag te durven voordragen. De resident had uitgeschreven als feest voor de bevolking en Pasar Malam op de Alon Alon, die enkele dagen zou duren en samenviel met de fensiver. Dat zouden zijn volksfeesten, velen, staletjes en kramen, de comedistamboel waar duizend en één nacht toneelspelen werden gegeven. Hij had dit gedaan om de javaanse bevolking een zo door haar gewaardeerd genoegen te doen, tegelijk dat de Europianen feestveerden. Het was nu enkele dagen voor de fensiver en de dag tevoren zou, toevallig de kumpulan, plaatshebben in de kaboepaten. Een angst, een drukte, zenuwardigheid gaf in het ander steeds stille plaatje en emotie die de mensen bijna ziek maakte. Moeder spracht haar kinderen weg en waren zelf in tweestrijd. Maar de fensiver deed de mensen blijven. Zouden zij de fensiver willen missen? Zo zelden was er in z'n pretje. Maar als waar er een opstand uitbrak en men wist niet wat te doen, men wist niet of ernstig op te nemen de troubele dreiging die men radde, of lucht hartig met ze te spotten. De dag voor de kumpulan vroeg van Oudeid Belett bij de Raden Ayupankiran, die bij haar zoon inwoonden. Zijn rijtuig reed langs de opstallen en kramen de alona loon en door de sierpoorten der Pasamalam, die naar elkaar buigende bamboestammen, waaraan de smaller stook dunddoek die kabbelt in de wind, de versiering die in het Javaans dan ook kabbeling heet. Die avond zou de eerste feestavond zijn. Men was bezig aan de laatste toeverijsselen en in de drukte van het hameren en schikken herkte de inboorlingen niet altijd neer voor het rijtuig van de resident en letten men niet op de gouden paillon die de oppas er vast hield op de bok als een dichtgestraalde zon. Maar toen het rijtuig langs de vlaggestok inreed, de oprijlaan van de kaboepaten en men zag dat de resident zich naar de regent begaf, schoelde groepen samen en sprak mij fluisterend en heftig. Aan de ingang van de oprijlaan verdrong men zich spieden uit, maar de bevolking zag niets dan voor de schoudel der Waringins in de verte schemeren de lege pendoppel, voor de regenswoning, voor vergaderingen en feesten met haar erissen van afwachtende stoelen. De schoud die op zijn fietsplotseling voorbij reed, deed de samenscholingen als instinctmatig stuiven uit één. In de voorgalerij wachten de oude voorstin de resident. Een kant er lag over haar waardige laat en liet niet lezen wat in haar woelde en omging. Ze wees de resident te zitten en met enkele gewone frazen begon het gesprek. Toen verschenen vlug kruipheukenden over de grond via bediende. De een met de flesse dragen vol flesse, de tweede met een blad waarop tal van glazen, een derde met een zilvere ijsvat vol brokken ijs, de vierde zonder iets maakte de samba. De voorstin vroeg de resident wat hij drinken wilde en hij zei dat hij garne een whisky-soda had. De laatste bediende steeds kruipheurkende tussen de drie andere door bereidde de drank, schonk in de scheut whisky, deed als een kanon openspringen de ayablanda en liet het glas in een ijsbrok neer als een kleine gletscher. Geen woord werd nog gesproken. De resident liet de drank eerst koelen en de vier bediende kruipheurkte weg. Toen eindelijk dan van oudeik het woord en hij vroeg de voorstin of hij zou kunnen spreken in geheel vertrouwen, of hij zou kunnen zeggen wat hij had op het hart. Zij beleefde, smeekte het hem te doen. En met zijn vaste maar gedempte stem zei hij haar in het maleis in heel hoffelijke zinnen, vol vriendschap en bloemrijke beleefdheid, hoe hoog en groot zijn de liefde voor de pangeran was geweest. En nog was, voordiens roemrijke slacht, ook al had hij van oudeik, dat zijn innigste spijt moeten handelen tegen die liefde in, omdat hem zijn plicht dat geboot. En hij vroeg haar, zo een moeder dat kon, hem geen kwaad hard toe te dragen, om die beoefening van zijn plicht. Hij vroeg haar, in tegendeel, moederlijk voor hem te voelen, de Europese ambtenaar, die als een vader bemind had de pangeran, en met hem, de ambtenaar, zij, de moeder van de regent, samen te werken door haar zo grote invloed aan te wenden tot heel en welvaart van de bewolking. In zijn vroomheid en verre blik naar de dingen van het onzienlijke, vergat scenario wel eens de feitelijke werkelijkheid die lag voor de hand. Wel nu, hij, de resident, vroeg haar, de machtige invloed rijke moeder, samen te werken met hem, in wat scenario zag over het hoofd, samen te werken in eens gezindheid en liefde. En in de sierkelijkheid van zijn maarleis, opende hij haar zijn hart geheel, zeiden hij haar de woeling die reeds dagenlang borrelde onder de bewolking als een slecht gif, dat haar niet anders dan slecht dronken kon maken, en haar wellicht zou leiden tot dingen, tot daden die in diepe rauw zouden moeten eindigen. En met dit laatste woord van diepe rauw, deed hij haar voelen, onder zijn woorden, dat de regering de sterkste zou zijn, dat een ontzettende straf neer zou vallen op al wie schuldig zou blijken te zijn, hoog en laag. Maar, hooghoffelijk, bleef zijn taal en eerbiedig zijn woord als van een zoon tegeneen een moeder. Zij, hoewel zijn verstand, waardeerde de taktvolle gratie van zijn menieren, ende met bloemen bestrooide diepte en ernst van zijn taal, deed hem stijgen in haar achting en verwonderde haar bijna in een lage Hollander van bloed nog afkomst. Maar hij ging voort, en niet zei de haar, wat hij wel wist, dat zij was de aandrijfster in deze duistere woeling. Maar wel vergroeilijkte hij die woeling, en zeiden dat hij ze begreep, dat de bewolking meemet haar leed, in haar verdriet om trente onwaardige zoon, die toch ook afstamelingen was van het edelen geslacht, en dat het zo natuurlijk was, dat de bewolking diep voelde voor haar oude voorstin, ook al was dat gevoel nu onverstandig en onberedineerd. Want de zoon was onwaardig, de regent van Nakjawa was onwaardig geweest, en wat gebeurd was, had niet anders kunnen gebeuren. Zijn stem werd even streng, en zij boog het grijzehoofd bleefzijgen scheen aan te nemen. Maar nu werden teden er weer zijn woorden, en nogmaals vroeg hij haar, haar medewerking, te willen aanwenden haar invloed ten beste. Hij vertrouwde op haar geheel. Hij wist dat zij hoogheelt traditie van haar geslacht, de trouw aan de compagnie, de onkruikbare trouw aan de regering. Wel nu, hij vroeg haar zo aan te wenden haar macht en invloed, zo te gebruiken de liefde evenering die men haar toedroeg, dat zij, mede met hem, de resident, tot stilte zou brengen wat in het duisteren woelde, dat zij tot bedachtzijmheid brengen zou wat niet nadacht, dat zij tot vrede zou stillen wat in het geheim dreigde, onbezonde en lichtzinnig, tegen het waardige en sterke gezag. En terwijl hij vleiden en dreigde tegelijkertijd, gevoelde hij dat zij, hoewel zij nog nauwelijks sprak een woord, en alleen zijn woorden maar skandeerde met haar saia, kwam onder zijn sterkere invloed van man, van takt en van gezag, en dat hij haar deed nadenken. Hij gevoelde dat onder het nadenken de haat in haar neerviel, de vraagzucht in haar verlande, en dat hij brak de energie en de trots van het oude bloed, de madorese sultans. Hij liet schemeren voor haar ogen onder al de bloemen van zijn taal, de gehele ondergang, de zware straf, de toch sterkere macht van het Goevenement. En hij plooide haar tot de oude lenigheid van te bukken onder de heersersmacht. Hij leerde haar in haar opwelling om op te staanen van zich te werpen het gehate juk, dat het beter was koel, verstandig te zijn, en bezadig zich opnieuw te schikken. Zij knikte zachtja, met het hoofd, en hij voelde dat hij haar had overmachtigd. Een trots erom werd in hem wakker. En nu ook sprak zij en beloofde met haar inwendig wenende, gebroken stem. Dat zij hem lief had als een zoon, dat zij zou doen als hij verlangde. Haar invloed buiten de kaboepaten in de stad zeker zou aanwenden tot stilling van deze dreigende troebelen. Zij sprak zich ervan vrij en zeiden dat ze onsprote uit onnaardenkende liefde van de bevolking, die meeleed met haar om haar zoon. Zij zeiden hem nu na zijn woorden, alleen sprak zij niet van onwaardig, want zij was moeder. En nogmaals verhaalde zij het dat hij haar vertrouwen kon, dat zij zou doen naar zijn verlangen. Toen deelde hij haar mee dat hij morgen met zijn ambtenaren met de inlandse hoofden ter kompulan zou gekomen, en hij zeiden dat hij haar zo vertrouwde dat zij alle, Europeane, ongewapend zouden zijn. Hij zag haar in de ogen. Hij dreigde haar meer met dit te zeggen, dan dat hij van wapens hadden gesproken. Want hij dreigde haar, zonder er een woord van te zeggen, alleen met de intonatie van het malijs, met de straf, de veraakneming van de regering. Zo één haar gekregen zou worden van de minste haar haar ambtenaren. Hij was opgestaan. Zij ook stond op, vrong de handen, bezwoer hem zo niet te spreken, bezwoer hem te vol het te vertrouwen haar en haar zoon. En zij liet sonario roepen. De regent van Labouw Wangy kwam en nogmaals herhaalde van oudek dat hij hoopte op vrede en nadenken. En in de toon van de oude voorstim tegen haar zoon voelde hij dat zij wilde dat het nadenken en de vrede er zijn zou. Hij voelde haar, de moeder, al machtig in de kaboepaten. De regent, boog het hoofd, stemde toe, beloofde, zijde zelfs dat hij reeds had laten sussen, dat hij altijd betreuk had die opwinning van het volk, dat het hem zeer leed deed, nu de residenten toch bespeurd had, niet tegenstaande zijnen, sonario's, sussingen. De resident troon niet verder door in deze onoprechtheid. Hij wist dat de woeling aangestook werd vanuit de kope paten, maar hij wist ook dat hij had overwonnen. Nog eens echter drukte hij de regent zijn verantwoordelijkheid op het hart, in het geval dat er iets gebeuren mocht in de pendopo morgen gedurende de koepoel aan. De regent bezwoer hem aan zo iets niet te denken. En nu, om in vriendschap te scheiden, schmeikte hij van ouderijk nog eens te gaan zitten. Hij zette zich. Bij deze beweging stied van ouderijk als toevallig tegen het glas dat geheel parelde van ijskouden, en dat hij nog niet aan de lippen had gezet. Het viel kletterend op de grond. Hij verontschulde de zich over zijn erlompheid. De raden Ayupangiran had zijn beweging opgemerkt en haar ouder gelaad werd bleek. Zij zeiden niets, maar zij wenkte een volgeling. En opnieuw verschenen kruip hurken de vier bediende, bereiden een tweede glas whisky soda. Van ouderijk zet het glas dadelijk aan de mond. Hij was een pijnlijke stilte. In hoeverre de beweging van de resident, waarmee hij het glas dat omgestoten gerechtvaardigd was geweest, zou altijd blijven een raadsel, zou hij nooit en in m'n weten. Maar hij wilde de voorstintone dat hij hier komende, op alles was voorbereid, voor een resprek, dat hij na dat gesprek haar geheel en in alles vertrouwen wilde. Zowel in de drank die zij hem bood, als morgen op de kumpulan, waar hij met zijn ambtenaren al een ongewapend verschijnen zouden, als in haar geïnvloed ten beste die rust en vrede onder de bevolking zou brengen. En als om te tonen dat zij hem begreep dat geheel zijn vertrouwen gerechtvaardigd zou zijn, stond zij op en fluisterde een paar woorden tot een volgeling die hij gewenkt had. De javaan verdwenen kwam weldraadig hele voorgalerij kruipurkende door, draagende een lang voorwerp in gele hoes. De voorstint nam het uit zijn handen en overhandigde het scenario. En deze trok uit de gele zijde hoes een wandelstok, die hij aanbood aan de resident als een bewijs van hun broedelijke vriendschap. Van uitdijk nam aan, wetende het symbool, want de gele zijde hoes was van de kleur en de stof van het gezag, zijde en geel of goud. De stok zelf was van hun hout dat beveiligd tegens vlangenbeten en onhel, en de zware knop was gewerkt in het metaal van gezag, goud, in de vorm van de oude zultanskroon. Deze stok, aangeboden op dit ogenblik, betekende dat de adinienkrat zich opnieuw onderworpen en dat van oudeik hen vertrouwen kon. En toen hij afscheid nam, was hij zeertrot en waardeerde hij hoog zichzelf, want met takt, met diplomatie, met kennis van de javaan had hij overwonnen. Alleen met woorden zou hij de dreigende opstand hebben bezoren. Dat zou een feit zijn. Dat was ook zo, dat zou zo zijn. Een feit. Die eerste avond van de Passemalaam, vrolijk lichtende van honderd petroleumlampjes, lokkelijk dampende van laagdrijvende bakluchten, vol van het bonte gewarrel ter feestende bevolking, die een eerste avond was niets dan feest. En onder elkaar besprak de bevolking het lange vriendschapsbezoek van de resident aan de regent en aan zijn moeder, want het rijtaag met de paion had men langzien wachten in de oprijlaan, en volgelingen van de regent vertelden van het geschenk van de wandelstok. Dat was ook zo, het feit was en gebeurde, zoals van oudeik het had vooruit bedacht en gedwongen. En dat hij trots was, was menselijk. Maar wat hij niet had gedwongen en vooruit bedacht, dat waren de stille krachten die hij nooit raarde, die hij ontkennen zou, altijd in het natuurlijke voudige leven. Wat hij niet zag en hoorde en voelde, dat was de heel stille kracht die wel neersloeg, maar toch smulde, als een vulkanisch vuur onder de schijnbaar rustige dreven van bloemen en vriendschap en vrede, de haat die een macht zou hebben van onderdringbare mysterie, waar tegen hij, westerling, ongewapend was. Van oudeik hield van zekere effecten. Hij sprak niet veel dieendag over zijn bezoek aan de kaboepaaten en ook niet toen die naavond eldersma en van helderhem kwamen spreken over de kumpulan, die de volgende morgen plaats zou grijpen. Zij hadden een zekere ongerustheid en vroegen of zij zich wapenen zouden. Maar van oudeik zeer streng en beslist, verboot wapens mee te nemen en zeiden dat het niemand geoorloofd was. De ambtenaren gaven toe, maar niemand was op z'n gemak. De kumpulan had echte plaatsen in voorkomende ongestoortheid en harmonie. Alleen was er een grotere bevolking op de been tussen de kramen van de Pasa Malam, was er meer politie bij de Sierpoorten met de kabelende stroken dunddoek. Maar er gebeurde niets. De vrouwen in huis waren angstig en haar ademde toen hun mannen weer veilig waren thuis. En van oudeik had zijn effect bereikt. Hij legde nu een paar bezoeken af, zeker van zijn zaak, vertrouwende op de raden Ayupangiran. Hij stelde de dames gerust en zeiden haar nu alleen te denken aan defensie ver. Maar zij vertrouwden het niet. Sommige families des avonds slootten alle hunne deuren en bleven met de kennis en kinderen en baboes in de middengalerij, gewapend, luisterend, op hun hoede. Theo, met wie zijn vader in een bui van vertrouwelijkheid had gesproken, maakte er toen met Adi een pretje van. De beide jongelui op een avond plieperde huizen af van wie zij wisten dat het angstigst waren en zij drongen door in de voorgalerij en zij riepen om open te doen. En in de middengalerijen hoorde zij de snaphaan al overhalen. Ze hadden een dolle avond. Toen eindelijk had de defensie verplaatst. Op het toneel van de sociëteit had Eva georganiseerd een serie van drie tabloos uit de artuuszarigen. Viviane en Ginevra en Lanslot. In de tuin was in het midden een madurezeprouw in de vorm van een vikingsschip, waar men punch à la romaine dronk. Een nabuurge suikerfabriek, nog altijd pretmakende, bekend om de Yoloogtoon, die herheerste, had gezorgd voor een complete Hollandse povertjeskraam als een heimwewek in de herinnering aan Holland. De dames als frisse boerinnen. De ampouillees van de fabriek alle als cocksjongers gekleed. En de emotie voor transvaal was gevierd door een mayuba heuvel met heer en dames in fantastisch boerenkostum. Van de inmense zeebeving in Tarnate was geen sprake. Hoewel de helft van de opprengs aan de getijsten de streken was toebedacht. Onder de lichtende loleng-vestoenen, die slingerde boven de tuin, was een grote pret en lust tot veel geld uitgeven, vooral voor transvaal. Maar onder die lustigheid huiverde toch een angst. Groepjes verzamelde zich. Blikken keken speedend uit naar buiten, waarop de weg zich verdrongen, Indo's, Javanen, Chinese arabieren rondom de draagkeukentjes die wanden. En angstig, onder een glas champagne of een bordpoffertjes, luisterde men in de richting van de Alonaloen, waar de pasarmalaan woelde in volle kracht. Toen van Audeik verscheen met Doddy, ontvangen met het Wien-Neerlands bloed, goedmoedig rijkstalers en bankjes strooiende, vroeg men hem telkens iets geheim zenig aan het oor. En, missende mevrouw van Audeik, forsten men onder elkaar uit waar zij was. Ze had zo'n kiespijn, zei de men, zoals daarom naar Surabaya. Men vond het niet aardig van haar, men hield niet van haar als men haar niet zag. Ze werd in avond zeer besproken, men vertelde de afschuwelijkste schandalen van haar. Doddy nam op de Maduresse prau haar plaatsen in als verkoopster. En van Audeik, met Eldersma van Helderen en paar controleurs van buiten, ging rond en trakteerde zijn binnenlands bestuur. Als men hem de geheimzinnige inlichtingen vroeg, met de angstige blikken naar buiten, met het luisterend oor naar de Alonaloon, stelde hij majestijdelijk glimlachend gerust. Er zou niets gebeuren, hij verbande erom zijn erewoord. Men vond hem wel erg vertrouwend, erg zeker wel zijn zaak, maar de joviale glimlach om de brede snor van de resident stelde gerust. Hij dreef een eerder aan van zijn goede stad Labuwangi, alleen te denken aan de pret en de liefdadigheid. En toen, eens plafs, was geen de regent Rade Adipati Sonario, en zijn de vrouw, de jonge Rade Aiu, en aan de ingangboeketjes, programma's en waardjes betaalde met een bankje van honderd gulden, ging in hun ontspanning door het gehele publiek van de tuin. Het bankje van honderd van de regent was spoedig overal bekend. En nu, heraden men, nu begreep men dat alle angst overbodig zou zijn. Dat geen opstand die avond uit zou breken. Men vierde de regent en zijn glimlachende jonge vrouw, die schitterde van haar mooie juwelen. Van lauter ontspanning, herademing, dollheid, gaf men steeds meer en meer geld uit, wilde men evenaren de enkele schattrijke Chinezen, die van voor de opium regie. Eigenaars van de witte marmer en stukpalijzen, als zij met hun vrouwen in gebord duurde krijzen en groene Chinezen gewaarde, het glimmende haar vol bloemen en stenen, sterk riekenen naar sandelgeuren, strooiden met rijkzaalders. Het geld vloeide, tickelde als met silvere droppelingen in de bussen de blijde verkoopsers, en defensie ver was een succes. En toen van oude ik eindelijk, langzaamaan hier en daar, aan Doorn de Bruin, aan Randzoff, aan de Antenaren van buiten, iets los liet van zijn bezoek aan de Kaboepaten, van zijn gesprek met de radio Pangheran, nederig en eenvoudig Doende, maar toch ondanks zichzelf een straalende van blijde hoogmoed, van vreugde over zijn zegen, toen bereikte hij zijn grootste effect. Het verhaal ging rond door de tuin, van de takt van de knapheid van de residentie, met zijn woord alleen, de revolutie bestoren had. Hij werd als op de handen gedragen, en hij schonk overal rond champagne, hij kocht alle waiertjes op, hij kocht alle loten van de tombola die nog niet waren verkocht. Men aanbat hem, het was zijn ogenblik van succes en populariteit. En hij schechtste met de dames, hij maakte ze het hof. Het feest duurde lang tot zes uur in de lichte morgen. De vrolijke poffertjescocks waren dronken en dansde om de poffertjeskachel heen. En toen van oude ik eindelijk naar huis ging, voelde hij zich in een stemming vanzelfde vredenheid, van kracht, van blijdschap, vervoering over zichzelf. In zijn kleine wereld voelde hij zich kon, een tevensdiplomaat, een tevens bemindt door alle wie hij rust en vrede verzekerd had. Deze avond deed hij hem stijgen in zijn zelfachting, en hij waardeerde zich hoger dan ooit. Hij voelde zich zo gelukkig als hij zich nooit had gevoeld. Hij had de dreidtag naar huis gezonden en wandelde met Doddy naar huis. Enkele vroege verkopers gingen ter passen. Doddy, half slapende doodmoe, sleepte zich mee aan de arm van haar vader. Toen, dichtbij, ging haar iemand voorbij. En hoewel zij meer voelde dan zag, huiverde zij plotseling. Zij zag op. De figuur was voorbij. Zij zag op. En zij herkende derg van de haji, die zich haaste. Zij voelde zich koud, tot flauwvallens toe. Maar toen moe slapende lopende bedacht zij dat zij half droomde, droomde van Addy, van Pajaram, van de maandacht onder Tjemara's, waar aan het einde van de laande witte haji haar verschrikt had. Einde van hoofdstuk 4 van de stillekracht van Louis Coupiers. Vorige deze zijn opgenomen in Rotterdam, op 13 februari 2013, door Karola Jansen, www.karolajansen.nl.