 Sən mələklərin gülüşündən, aqların duruşundan yarandın. Anzax sevdiyni belə bənzətməli öə bilərsən, həyegin ki, dünyada həs bir şair öz zümhuriyyətini belə öyməyib, on ayışıda gözəliyin, qızlığın tisəklərlə övşündən yarandığını iddə etməyib. Nazım hikmətin çox sevdiyim məməkətim şeiri var. Mehmet Akif Ersoyun istiqlal marchına çevrilmiş o müətəşəm şeiri Anzabələsi yoxdur. Bu, bənzətməli 91 il önzə istiqlal şari Mehmet Zəval şeirə gətirib. Yerinzə yaranmış cümhuriyyəti, həsrətində olduğu cümhuriyyəti laf sevgili kiməviy, onu anlamaq üçüncələk ötən yüzünlün əvvəlində yaşayasən, o keşmə-keşli illəri öz gözünlə görəsən, həcdən bir dövlət kurmağın şirilini duyabiləsən. Onlar sevdallar idi, 28 may sevdalları. Nə qədər düşündüm? Bu yazıya ondan uğurluğa təvə bilmədim. 1919-un zil 28 may. Qarşıq dövlədi. Palışeviklilər, fəhlələr, təhətillər, İngilizlər ancaq istiqlal şəlnikləri yattan çıxardı mı? Zanbaşıq bəzəklik əlini bənziyirmiş. Hər yerdə ay para və 8 görşəli uldurdu üstrəngli bayraqlara asılıqmış. Manaf, Süleymanov. Eyvanlara xalçalar, əlvan qumoşlar, zəcim, şal saldırmış. Dükanlar əlvan sıraqlarla hənərlərlə vəzət edilmiş. Bir gün öncə, şəhərdəki bütün faytonlara, aftama bilərə, arabalara üstrəngli bayraqlar sanzılıqmış. Meydanlarda və bulvarda, yürt sektən şaq budaqdan, xalısı və parasılardan avaqaqlar düzəddəlikmiş. Səhər tezdən şəhər əhalisik güsələrə tökülünmüş. Salancim, oyuniyancim, yaşasın Azərbaycan, yaşasın istiqlal, səyləyancim, metrapoldan, bələdiyə dərəsini kesmək mümkün deyilmiş. Şəhərin sətmə adamları, şairlər, artislər və s. xalqın içindəymiş. Eyvanların birində qurban primuhtar salır, çabbarəbmi xuyurmuş. Bütün partiyalar müradzət namə yazıq, zamata paylarırmış. Fəhrlər əllerində qırmızı bayraqlar, hürriyət meydana toplaşıblarmış. Bir sözlə, əsəl demokratik apava varmış. Hə bir də parlam edin organı olan Azərbaycan qəzətinin xususi bayram nəmrəsi çıxınmış. Rədakduru, üzəyir, həcbəyli. Azərbaycan cümhüriyyəti iki yaşını görə bilmədi. İki ilin tamamına bir zayıq almış özləridimiş. Nifakçı və zalın bir güvbətərəfindən susturuldular. Anca 28 maçılar, Azərbaycan birliğinə nəil olabilirlər. Məhəmədəmin rəs uğuzadanın sözləri ilə dəsək, yüz illik əsaret dərsilə, iki illik azadlıq davası bizi özümüze tanıttı. Həlimizə tüşlüyümüzü, müsəlmanlığımızı və çağdaş bir xalq olduğumuzu göstərən bir istirlal bayrağı verdi. 1919-un zildən sonra bu tariq və təndə anzak ürəklərdə qeyd edildi. Sinələrə çöçtü, qəlbdərin bayramı oldu. Baçılılar uzun illər bu günü xadirələrində yaşattılar. El olmasaydı, mən onu belə təsir edə bilərdin mi? Həmincün, baçılların əllərində tutduqları bayraqlar, qanlı rejimin baskılarını baxmayraq evlərdə qorundu. 1950-un zillərdə 28 maçını bir başı eivamını dalhalandı. Bu meşhur rəsa Məhərəq muradın qardaşı, Bakü dövbət üniversitetinin geyəloca fakültəsin tələbəsi Hüseyin murad idi. Sovet kegibəsi bayraqı asan oğlanı ili milimitirdi. Anzak bayraq əfsani əsi təzələndi, yenidən yaddaşlara yazıldı. Ta 80-ci illərin sonundan gələt çıxdı və gəlsəkliyət sevdildi. Qarizdə isə 28 may bayram sayağı cəyimlə, himnin oğunuşu ilə dərcilərin kitabların buraqlışı ilə hələkutlandı. Nəsildən nəsli ödürüldü. Nuhacirətdə yaşamağa məhcum olan cumhuriyet fədələri, nəsliyin yarpaq dökümününə qələri üzüntülə qarşılasılar da ruhdan düşmədlər. Azərbaycan davasını ahir azan sürdürdülər. Üsləngli bayrağı bir vaxtlar dalqalandığı yüksəklikdə görmək yangısı onlara getqədə daha çox cüzverdi. Dədiyim kimi, bir-birləylə ilə alaqələrin üzmədlər. Yaşadırları ölçələrdə müxtəli fəaliyyətlərdə bulundular, dərcilər bıraqdılar, istiqlal mübarzəsi tarixini yazdılar. Kələdə ki, Azərbaycan da bu mevzuda daha səmballı əsərlər yazılacaktır. Bu halda gələcək nəsil bu mübarzəni nezə və hardan öyrənəcəktir, deyib bizlərin yolunu asanlaşdırdılar. Radio yarattılar. 1953-ci lüm Martinın fəaliyyətə başlayan Azarlıq Radiosun Azərbaycan xidmətinin təşəbbütçüləri də elə 28 May sevdalları oldu. Zeyhum beyhazıbəyləyi, əbdür rəhmun bə fətəlbəri düdən geniski və s. Anzax illər ötürdü. Beləcə şöhrətli əlmərdən və topçubaşı və Zeyhum beyhazıbəyləyi Parisdə. Qoskuzu, Amin beyh, Ankara da. Mirzəbala mən mədzada İstanbul da. Nağı bəhşi xizamanlığı Amerika Birləşmiş Tatlarında dünyasını dəyişdir. Anzax imnin sədalara kəsilmədi. Hər loxundu. 1965-ci lüm M-28 nə mühənə. Azarlıq Radiosun o zaman ki, Qaracahın toplaşan cümhuriya təbulatları yeni əhmət zəvadın sözlərinə üzəyil hazıbəyləni məsələdiyi mühətəşəm imni səsləndirdirlər. Ey gənzlik, səndən əvvəkil nəsin ödəsində böyük bir vəzifə vardı. Millə ölçməti yıxılmasından sonra 1920-ci ilin yurunda Məhəmət əmin rəsulzada laxızda gizlənəkən əsrimizin saya uşa adlanan əsər yazdı. Həmin əsərdə gələcəyə əsrimizin saya uşunun Azərbaycanın böyükmüş oğluna əmin bəyin mürazəti vardı. Sən yəgin ki, onu əzbər bilirsən, səndən əvvəkil nəsil yoxdan bir bayraq müqəttəs bir ideal rəmzi yarattı. Unum inmiş şulata uzaldırıq, dədi ki, bir kərə yüksələn bayraq bir daha inməz. Ey gənzlik, səndən əvvəkil nəsil Məhəmət əmin bəyin bu vəsi etinə emələtdi. Azərbaycan türklərinin yanıqlı türklərinə mevzu umur, ürəklərini inmiş bu bayrağı təkrar parlament binasının üzəni taqdı, inni növbə sənindir. Sən yalansız demokratik dəyərlərə sayıqıyla yanışan, hər bir insana dəyər verməyəyə basaran Azərbaycan'da yaşamalısan, azad ədalətli, hüquqa tapınan bir dövlət qurmalısan, azad sözün hakim olduğu bir məkan yaratmalısan, Azərbaycanı əhmət bəyi ağı oğulun arzuladığı, sərbəst, insanlar ölkəsən səvirməyə basaran malısan, vətəndaş cəmiyyəti qurmalısan, karrupsiyasız Azərbaycanı yaşamı haqqını özün qazanmalısan, sən buna hazırsan mı? Əgər bunları ədə bilsən, 28 May sevdələrinin nicaran ruhu rahatlıq da var. Və bir də main 28-ində, Baki da onların şərəfini uzaldılmış yecanı abidənin sənə kislik görünsə də övnə birzə gələn fil, sən az görünsə də. Qoymaq unutma və ya təsaxla əsil abidə, ən mühdəşəm abidə ürəklərdə qurlanabidədir. Əsil bayram milyonlar xəzlənən təntinəli kansətlər verilən bayram deyil, ürəklərdə olan bayramdır.