 Hoogstuk 1 van Willem Roda Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopnamen behoort het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilligig, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. Willem Roda van Edie Heimans. Hoogstuk 1 Een tientel jaren geleden waren van een der fraaiste huizen in de bocht der Hienengrachten Amsterdam alle vensters van de voorgevel verlicht, terwijl telkens bij het openen der voordeur enkele tonen van ruisende muziek naar buiten ontsnapten. Een onafzienbare rij, sierlijke koetsen, waaronder slags weinige huurrijtuigen besloeg een groot gedeelte der gracht. Statige koetsiers en palfreniers, de meeste in deftige lieverij, hadden moeite de vuurige paarden tot wachten te dingen, die door een gescharrel en gehinig te kennen gaven hoe zeer een flinke draf boven dit vervelende stilstaan verkozen. Ook de koetsiers schien de tijd lang te vallen. Van tijd tot tijd daalde er een van zijn troon om de handen eens flink tegen de schouders te slaan, want het was oktober en de avond begon koud te worden. Kees, zo begon een voor deze gelegenheid mooi aangekleed apie, zich tot zijn achterbuurman wendend. Kees, wat spijt het mij dat ik geen jas heb meegenomen, maar wie kon ook denken dat het zo laat en zo vinnig koud zou worden? Ja jongen, daar binnen worden ze er niet veel van gewaar dat er een noordewintje opsteekt. Nu, anders viede de luier die Roda's, m'n nigt die er derde meid is, weet er alles van. En rijk, rijk, onder ons gezegd, daar zijn jouw heer en m'n vachtje maar jobs bij. Zeg Kees, een goeie voor de boeien he, zo'n bruit in huis. Daar kun je van op aan, dikke, het regent er voor je en geen dubbelties hoor, die luid laten zich niet lompen. Als de ene je een pop in de hand stopt, geeft de ander je een achterwiel. Daar moet je maar een geluksvogel voor wezen, zoals mijn nigt. Dat snaalt de derde keer, dat ze zo'n akkervietjeheid. Mij is van m'n leven nog maar eens gepasseerd en toen was het nog maar een kale boel. Trommels, wat wordt ik huiverig? De dikke had gelijk, daar binnen bemerkt me niet veel van de noordewint. In tegendeel, m'n water zich in warmer luchtstreek verplaatst. De grote zaal is der gelegenheid van dit feest in een Oosterse tuin herschapen. Een overvloed van tropische planten verbergt de kostbare behangsels aan de wanden bijna geheel. Een laan van palmen loopt naar het midden van de feestzaal, waarom Fontein, bijna tot aan de vrije beschilderde Zoldering, een krachtgewaterstraal opzent, die zich daarnaar alle zijden uitspreidt, onbuigt en als een regen van diamanten neerdrobot op een heuvel van de zeldstaamste bloemen en bladplanten. Stoelen en rustbanken, kunstig van Bamboes en Rotten gevlochten, bieden de vermoeide een rustplaats onder oranjebomen. Zacht ruizen door de zaal de heerlijke tonen van orkest achter hun roze haag verscholen en op de maat die je muziek danst hun vrolijke paren bijna onhoorbaar of de glatgevreven vloer. Wandelen koudend en lachend tussen de groen of vormen groepjes aan de bevetten die van cristal en zilver schitteren. De heren dragen zonder uitzondering de deftige zwarte rok. De jonge dames zijn inkeurige, witte, roomkleurige of zachtblauwe balkleding. De meberjaarden torsten kostbare zijde Japanen en zijn niet gelijk haar dochters met rozen getooid, maar met een schat van fonkelende diamanten. Ziet gedat groepje daar om en op de rustbank bij de fontein? Zij, ter wier ere dit feest gegeven wordt, is gemakkelijk te herkennen te millen haar vriendinnen, zelfs als zie je er geen bruidskans haar op blonden lokken. Slank en staatig is haar gestalten, ernstig en toch vriendelijk haar schoon gelaten. Die jonge man naast Emilia Roden is Herman Borgers, haar bruidigom. Er schijnt iets optiel te zijn. Een gegonds van vluisterende stemmen gaat door de zaal. Dansers en wandelaars staan stil. Alle ogen drukken nieuwsgierigheid uit en zijn op de brede vleugeldeur gericht, die door enige lakkeien in rijk gegaloneerde liefrij wagenwijd worden geopend. Een diepe stilte vervangt het gemurmel en verraadt de spanning waarin de verrassing wordt verwacht. Hoorn geschaldoekt zich hoorn en Willem Roden, de 15-jarige broeder daar bruid, treed als hij roud gekleed binnen. Hij verzoekt plaats te maken en nodig het bruid en bruidigom met beide ouders uit naast de kander te gaan zitten. Daarop maakt hij een buiging en vertrekt. Nauwelijks is aan dit verzoek voldaan en heeft het gehele gezelschap zich achter de genoemdend geschaard of ruisende zangtonen, liefelijk en zacht, als kwamen ze uit de verte dringen de zaal binnen. Het geluid wordt sterker. Daar vertonen zich aan de ingang de frisse kopjes van een stoedjonge meisjes. Alle dragen witte kleetjes, half verscholen onder rozenknopjes. Bescheelde de gase vleugels in vorm en kleur gelijkend op die van vlinders zijn op de schouders en de witste tijne balschoentjes gehergt. Bovendien houdt elk van haar een keurige ruiker in de hand, waarachter zijden van schroom blozende wangen traag te verbergen. Drie aan drie in langen rij, gevolgd door evenveel jongens in netter matrozenpakjes gestoken, treden ze binnen, waarna de matrozen zich achter de vlinders plaatsen. Eén van de dappers de meisjes, Emma Borgers, het zusje van de bruidigom, heeft de solo's van een sopranpartij op zich genomen. Willem heeft het leeuwendeel van de zang. Hij voert er alten aan. En nu klinken door de zaal de heerlijke tonen van de feestzang, waarvoor een onze beste dichters de woorden dichtte, waarbij een onze bekendste componisten de muzieks schreef en zichzelf met een leiding der uitvoering belasten. De genodigden waren opgetogen, Emilia en haar moedig zichtbaar aangedaan, en terwijl de laatste akkoorden nog door de zaal gehanden, drukten ze beurtelings haar Willem aan het hart. De toejuigingen davelden door de zaal, dat de glasruiten rinkelden. Doch de grootste voldoening en het meeste genoegen smaakte de knap toen zijn ernstige, strenge vader, die, dit wist Willem zeer goed, op dergelijke vertoning niet gesteld was, opstond en zeiden, uit naam van ons allen, dank ik jullie, meisjes en jongens, van harte, voor de schone gelukwens. Woorden en zang hebben ons zeer veel genoegen verschafd. Maar wie is nu eigenlijk de aanlegger van het zo goed uitgevoerde plan? Al hadden vijftig stemmetjes het niet luidruchtig genoeg verkondigd, Willems hooghoge kleur zou hem ongetwijfeld verraden hebben. Wel nu Willem, dan dank ik jou en het bijzonder voor de aangename verrassing die je ons bereid hebt. Hierop drukt hij zijn zoon de hand, en Willem menen te voelen dat zijn vaders hand omde zij in het schilden. Hij had tot nu toe achting, eerbied en ook dik was vrees voor zijn vader gevoeld, maar wat hem op dit ogenblik, het bloed zo deed jagen, was geheel iets anders. En als er niet zoveel meisjes tegenwoorden geweest waren, zouden de tranen hem zonder twijfel uit de ogen zijn gesproken. Nu werden ze met kracht terugdongen. Toen Willem zo naast zijn vader stond, viel het eerst goed in het oog hoe zeer ze op polkanden geleken. Beiden hadden hetzelfde hooggewelfte en brede voorhoofd, dezelfde doordringende en toch vriendelijke ogen, maar ook dezelfde trotsen trek om de mond. 60 jaren, meer een deel zijn werkzaamheid op zijn kantoor doorgebracht, en een rode als haren gedeeltelijk toen grijzen. Zijn houding evenwel was kaarsrecht, en fors en krachtig was zijn stem als die van een man van veertig. Nu werd het feest eerst recht prettig, rumoerig zelfs. Er werd gespeeld en gelachen, gejuld en gedanst, dat het een aard had. Het was alsof de ouderen op de jongeren hadden gewacht om vrolijk te zijn. Dat Willem voor bijna alle dansen emma, die hem bij de zang zo wakker te zijde had gestaan, tot zijn danseresco's spreekt vanzelf. Toen ze in samen langs een bejaarde dame wasten, zei deze tamelijk luid, Kijk maar die twee eens aan, dat wordt ook nog in zijn baar. Emma scheen het niet gehoord te hebben. Willem kleurde tot achter de oren, en de kwadrieën die op de wals volgde, dansen ze niet meer samen. Intussen, hoe wel het vrije laat was, verschenen nog een gast. Het was de oude advocaat Omens, een buurman en een goed vriend van Roder. Noudig zat deze de nieuw aangekomen bemerkt, we gingen met uitgestoken hand op hem toe, en zij spraak saam er dan gewoonlijk. Wel Omens, wat ben ik blij hier te zien? Ik heb je op mijn woord een gehele avond gemist. Maar hoe kom je zo uit de lucht vallen? We dachten je goed en wel te Londen, hoeveel zit je daar te mistig? Hey Omens, zijn mevrouw. U hier, dat is vriendelijk van u, zeker pas aangekomen. Zoals u zegt mevrouw, kerstvers van Overzee. Ik dacht eerst morgen hier te zijn, om de gelegenheid niet verzuimen, nog even van uw uitnodiging gebruik te maken. En, al is het maar een half uurtje, uw familiefeest bij te wonen. Zo naast de deur, dat gaat nog aan, al is het wat laat. Ik heb er dan ook de tijd niet gegund, met fatsoenlijke kleden. Het londense stof zit nog aan mijn laarze. Maar een oud vriend, zult je wel niet kwalijk nemen, dat hij een reisgewaad op uw zwaree komt. Hierop nam hij roda bij de arm, en op pratende wandelden zij door de zaal, toen ze in een gedeelte der zaal waren gekomen, waar zich toevallig zet weinig gasten bevonden, fluisterde Omens zijn vriend toe. Ik moet je noodzakelijk alleen spreken, dacht je ongemerkte verwijderen, ik volg je naar je kamer. Enige ogenblikken later stond roda tegenover de advocaat, wiens sommige blik niet veel goed voorspelden. Omens, mijn hemel, wat is er met je gebeurd? Waarom zo ga je hem zinnig? Heb je me nodig? Spreek vrijuit. Je weet dat je in mij een vriend hebt die helpen kan en wil, als het slechts enigszins mogelijk is. Dat heb ik ondervonden, die verzekering is dus overbodig. Deze keer geldt het echter mij niet. Ook u niet, zo ik hoop, voeg daar er langzaam bij, en ging blijkbaar met zichzelf verlegen, wederhaastig voort. Ik ben vannacht met stormweder uit Londen vertrokken, hoewel ik eerst gisteren daar ben aangekomen, en dat alleen om een gerucht, niet anders, denk ik. Je doet veel zaken op Londen, dacht ik. Mens, martel me niet, spreek op, rieperroden, en door een vreselijk vermoeden buiten zichzelf gerepijde ouderman in de borst. Je staat toch niet in rekening met haal en koo, bracht deze angstig en haperend uit. Groter, god, haal en koo zijn gesprongen, dan ben ik een bedenlaag, giel de rode, nog wel hopig de handen voor de ogen. Bedaar, vriend, zover is het nog niet, daarom ben ik juist onmiddellijk weer vertrokken. Het is nog niet dan een gerucht, het kan onwaar blijken, of misschien duurt het nog ene gedagen, en kun je je redden. Roda was doodsbleek, als verpletterd in een leunstoel voor zijn schrijftafel neergevallen. Zijn gelaad verborgen hij in de arm die machteloos op de open geslagen klep rusten. Geruime tijd verbraken het stilte. Daar drongen van beneden zwakken, toch juist bij die stilte duidelijk hoorbare tonen van huppelende dansmuziek tot in de kamer door. Wezenloos rondstarend, als werd hij uit een benoude droomwakker geschikt, richtte de diep geschokte man zich op. De tegenwoordigheid van zijn vriend, die hem medeleidend aanzag, bracht hem tot bezinning en tot het besef van zijn toestand terug. Matt klonk zijn stem, toen hij op herhaalde verzekering van Omens, dat het nog uitkomst mogelijk was, antwoorden. Vleime niet met eidelen hoop, ik ken je genoeg om te weten dat je onderzoek gedaan hebt. En die er nog iets aan te doen was geweest, zou je me geseind hebben. Dat jij me die tijding brengt, is me bewijs genoeg. Ik ben aan jou dankbaar voor dat ik het eerst uit de mond van een vriend mijn ongeluk verneem. Ja, ik zou me kunnen redden, vervoegde hij na een ogenblik pijnzins, door anderen te kort te doen, of laat ik die verzeggen te besteden, maar daardoor ben ik niet in staat, daarvoor ken je mij genoeg. Maar Roda, voeg Omens belangstennend, je spreekt of je door deze ene slag je gehele vermogen hebt verloren, zo erg zal toch niet zijn, je bent er de man niet naar, alles op ene kaart te zetten. Dat scheelt toch niet veel Omens, antwoorden Roda op sombere en spijtgetoon themens. Met het doel mijn kapitaal eerlang tijdelijk uit de handel te nemen, heb ik in de laatste maanden bij Hale en Co. te Londen samengetrokken. In deze ongelukkige tijd nu huis op huis failliert, acht ik mijn geld daar alleen nog veilig. Enige ogenblikken liep de ongelukkige man gejaagde camera op eneer en stamte van tijd tot tijd op de vloer of drukte de gebal de vuist tegen het voorhoofd. Daarop ging hij zitten, staarde een poos voor zich heen en vervolgde toen veel calmer. Honderden hebben mij hun spaarpenningen of het kapitaaltje waarvan ze moeten leven toevertrout. Hun vertrouwen in mij zal niet beschaamd worden. Ik kan de omvanger van de ramp die mij zo onverhoedst treft nog niet overzien, maar, god dank, al wat ik verloren heb, al is het mijn geheel handelskapitaal was mijn eigendom. Voor hun geld zijn mijn bezittingen waarborg en tot de laatste grulden zal ik hun uitkeren. Al moest ik de stoel waarop ik zit verkopen en door handen arbeid mijn brood verdienen. Eerlijke, brave man, toch bedenk dat je ook vrouw en kinderen hebt. Als ieder iets verliest, heb jij nog genoeg om van te leven. Vergeet je zelf niet te veel voor anderen. Zou ik een eerlijk man zijn, omens, en zou jij me nog braaf noemen als ik het niet deed? Omens wenden zich om, om niet op zijn gelaten doen lezen die rodeswoorden hem troffen. Arme vrouw, zuchte deze, en liep mistroostig het vertrek op een neer. Arme vrouw, haar zal de slag het hevers treffen, ze is in wilde groot gebracht, ze heeft er zelfs nooit aan behoeven te denken, dat Rijktom een grins heeft, en nu zich te moeten behelpen. En Willem, hij zal niet de loop aan kunnen kiezen die ik voor haar mensde en die hij zich reed zo schitterend voorspiegelde. En dan kost geld, en dat heb ik tans niet meer. Mijn dochter evenwelbaar mij geen zorg, haar ken ik beter dan iemand, ze heeft een krachtige geest, ze zal eer en steun dan een last voor me zijn. En ik dan, sta aan de omens, met tranen in de ogen, ik die zoveel aan je te danken heb. Kom, vriend in de nood, zij roden, het is beter dat onze afwezigheid niet opgemerkt wordt. Nog een dag geheim kan houden, kan ik mij vele onaangenaamheden besparen. Goddank, ik ben mezelf weer, mijn toestand staat mij helder voor de geest. Kom mee naar de feestzaal, daar beneden zullen ze deze avond nog ongestoord genieten. Wora's afwezigheid was echt er wel opgemerkt. Enige lastige vragers werden behendig ontweken, toch die waren de ergste niet. Zwijgende opmerkers zijn gevaarlijker, want opschoon de geruineerde bankier en de smartverborg zijn gelaad door te duidelijke sporen van de vreselijke ogenblikken die hij zo even had doorleefd. Achter het masker der vriendschap schelt wel eens de neid. Eén van de gasten die zich ook Rodas vriend noemde, had de onverwachte komst van de advocaat reeds bevreund. Hij had er een ander op gewezen, hoe zondeling en gejaagd deze zich gedoch. Toen beide mannen zo geheim zinnig verdwenen, hadden ze zich in gistingen verdiept en nu zij hem beiden te samen, zagen terugkomen, in de ander toe. Let eens goed op de oude vos. Hij zet een gezicht als een oorwarm en rode lacht als een boer die kiespijn heeft. Mijn kopper af als er niet wat boeit. Ja, nu u het zegt, meek ik het ook. Er is iets niet in de haak. De ouders zijn het wel gehuild te hebben. Er zit een onwerende lucht. Morgen zullen we misschien van de losparsting horen. Voor zijn huisgenoten echter had het gloep moedig gedrag van de arme man de gewenste uitwerking. Hij was niet verstoord. Reed lang waren de rijtuigen vertrokken en alle lichten gedoofd, toen Willem nog wakend te bed lag en de gehele genoegelijke avond nog eens doorleefde. Eindelijk viel hij van vermoeienis en slaap en droomende van sang en van dans, van glans en van rijkdom en touwkens meen hij weder de woorden van zijn vader te horen. Ik dank je, Willem, voor de verrassing die ons bereid hebt. Welke ontzettende verrassing die arme vader tegelijk tijd bereid werd, en kon hij er half en niet dromen, nog hij, nog zijn zuster, nog zijn moeder. Al de tijd dat die gelukkige mensen rustig sleepen, bladerde rode met bevende vingeren in zijn boeken, om te zien wat er nog resten van zijn ontsagelijk vermogen. Het moest luttel zijn te oordelen naar de moedeloze uitwerking van zijn in een nacht verouderd gelaat. Smorgens wachten de ochtend bladende tijding dat haal en koo te London hun betalingen hadden gestaakt passief van vijf miljoen, maar van geen shilling in kas was. De chefs waren reeds voortvluchtig. De firma was in de oudste van Europa en genoot een onbeperkt vertrouwen, zodat dit bericht de gehele Amsterdamse handelswereld in rep en roer bracht. Nog diezelfde middag werden de luiken van het bankierskantoor van Johan Roda gesloten. Einde van Hoogstuk 1 Hoogstuk 2 van Willem Roda. Deze liepenvochtsopname door Anna Simon. Willem Roda van Edie Heimans Hoogstuk 2. Met een warme dag als toegift en een onwedigd tot afscheidsgoed was de zomer hingegaan en had de baan vrijgelaten voor de windig. Deze hield op gewone wijze zijn intacht aangekondigd door stormgeloei en wou afgegaan door vliegende buien waarvan het niet uit te maken viel of ze uit regen, uit hagel dan wel uit sneeuw bestonden. Maar het zijt droppels, korrels of vlocken eens met de straatstenen in aanraking verdween elk onderscheid in vorm en Weldra boden de Amsterdamse straten de wandelaars en chocoladekleurig voetbald aan dat een varken zou hebben doen watertanden. De Amsterdamers evenwel waren er minder opgesteld en hoopten op de vorst die Weldra het slijk tot stof zou doen bevriezen en de straten weer begaanbaar maken. Wie zich nu aan een wandeling waagde deed het zeker niet voor zijn genoegen. Toch weemelde het reeds vroeg in de sombere decembermorgen van voetgaars en handkarn en koetsen die de schoolgaande kinderen het slijkt tot in het gezicht tegen spatten. Het was mistig en daardoor water koud wie zich een bezit van een winterjas mocht verheugen strakt de handen diep in de zakken en tok het hoofd tot aan de oren in de opgeslagen kraag. Daardoor werd het bij de steeds dikker worden de mist bijna onmogelijk door voorbijgaars van terzijden te herkennen. Anders zouden we in de heer die daar zo haastig voorbijstapt de oude heer Rhoda mee neweer te zien. Ziet, hij keert schoon. Waardijk, hij is het. Maar hemel, wat is die man veranderd? Hij schijnt wel tien jaren ouder te zijn geworden en toch zijn er slags weinige weken voorbij gegaan, zei dat wij hem het laatst zagen. Veel evenwel is er in die korte tijd gebeurd. De ramp die Rhoda zo onverwachtstrof had nog treuriger gevolgen dan hij in zijn wanhoop vermoed had. Enkele huizen die hem grote verhaal waren, werden door de val van het elste huis meedegesleept. Hierdoor zag Rhoda zich genootzaakt zijn gehele haven te gelden te maken en deze bracht veel minder op dan hij gedacht had. Alle zaken waren geregeld en hij had, zoals hij hoopte, zijn goede naam behouden. Of schoon hij niet had kunnen verhinderen dat enkele kantooren schadeleden had hij ervoor gezorgd dat geen der vele winkeliers en kleine kooplieden die hem hun spaarpendingen had toevertrout iets bij het van je cement te kort kwamen. Maar nu had hij ook nauwelijks genoeg overgehouden om in een wijk der stad waar de huizen goedkoper zijn, een bovenwoning te betrekken en daarin niet zeer ruime onstandigheden te leven. Hooghartig als hij was had hij elke hulp van de hand gewezen. Zijn kennissen noemden het stijf hoofdigheid en bemoeiden zich hoe langer hoe minder met hem en daar zij hemzelfde ontmoeten begonnen zij hem te vergeten. Toch was het geen schaamte die Rhoda, peurs en sociëtie deed meiden. Het was de vrees dat zijn handelsgeest boven zou komen en hem het weinigen zou doen verliezen dat hij tans nog bezat en dat hij niet meer als zijn eigendom maar als dat zijn er huisgenoten beschouden. Deze doelgen hun leed gelijk hij verwacht had. Emilia schreef haar buidige om dat ze in geen geval eraan denken kon haar moedig in de tegenwoordige omstandigheden te verlaten. Ook het huisborgers had of schoond het een geheim bleef door het feestement, haal en ko een knak gekregen en het zou veel moeite hebben zich staan te houden. De beide families oordeelden dat het voor het ogenblik de wijste partij zou zijn te doen alsof de verloving van Emilia Rhoda en Herman Borgers niet plaats had gevonden. Emilia betoonde zich de waardige dochter haar vaders. Zonder klagen en zonder uiterlijke droefheid schikten zij zich in haar lot. Nog slechts in kort onderhoud had zij met haar bruidigom die ze selen het vele jaren kende en om zijn edelhard en standvastig karakter had leren hoogachten en liefhebben. Maar op volgende vertrok hij naar Australië. Nu kon Emilia zich geheel aan haar moeder wijden. Rhoda en zijn dochter waren de geële dag om en bij de ziekelijke vrouw. Zij beiden torsten op hun schouders de gehele zware last ter zorgen en hielden die zo hoog dat hij het hoofd ter zwakke moeder nauwelijks raakte. Willem leden zijn vader nu eerst recht kennen en liefhebben. Het verdrood hem werkeloos te moeten blijven, terwijl hij zag hoe zijn vader en zuster alle krachten inspannen om met de geringen middelen waarover zij te beschikken hadden, zijn een fijn beschaafde moedig de gemakkend te verschaffen waaraan ze van kinspeen af gewend was en die voor haar gezondheid onmisbaar waren. Als zijn moedig zich in het schemeruur bij het flickeren de haardvuur koesterde en langzamerhand indommelde zette Rhoda en dochter zich aan het venstig en ging Willem achter de stoel zijn er zuster staan. Dan klaagten ze ook al naar hun nood en spraken ze over de beledigingen die ze er verduren hadden van hun voormalige kennissen en bij elk ontmoeting zo dik was en zo medeleidend beklaagden. Dan troosten ze al kan naar met de hoop op betere tijden en welder haar voor juuchte zorg voor de zieken moedig het verdriet. Er was hun een taak tot plicht gesteld die ze beiden met liefde wilden vervullen. Menigma had Willem in de eerste dagen van hun armoede zich in het gesprek gemengd, maar zijn een zuster zeiden dan telkens Pa en ik zullen dat samen wel bedissenen je bent nog veel te jong om nu al zorgen in je hoofd te halen. En met een handdruk bij Willem, nu nog niet, voor de toekomst hoop hem op jou. Tracht straks je mama wat op te vrolijken. Deze wist dezelf opoffering van haar huisgenoten naar waarde te schatten. Fein gevoelig als ze was begreep ze zeerspoedig dat de nauwlettende en liefderijke zorgen ten doel hadden haar denedrige toestand waarin ze zo plotseling was verplaatst te doen vergeten en al wat haar slechts enig sinds grieven kon zover mogelijk van haar te verwijderen. Ze betoonden haar dankbaarheid door nooit te klagen. Ook bemerkte ze zeer goed dat hun opgeruimtheid slechts schijn was en die ne moest om haar niet terug te stemmen dan ze reeds was. Ze feinste even wel het niet te begrijpen, daar ze zag dat het haar man en haar kinderen een genot was al haar wensen te voorkomen. Allen ondervonden nu eerst hoe mensen die ook kan daar lief hebben elkaar het leven kunnen verangenamen en ze gevoelden zich daardoor zo opgewekt dat de schijnbare opgeruimtheid spoedig werkelijkheid werd en de gezondheid daarmoedig met de dag verbeterde. Het ongeluk had deze vier mensen voegd door ons toetbedienden en talloze vermakelijkheden dik was gescheiden samengebracht en zo innig verbonden dat ze zich in hun aarmoeden rijker gevoelden dan ooit te voeren. Veel rijkig en gelukkig dan hun voegdere kennisen wel konden vermoeden als ze op alle partijtjes met geveinst of oprechte deelneming de benaarde omstandigheden van die arme rodas ter sprake brachten. Het schijnt wel dat de nijdige tegenspoed bij een enkele aanval geen leedvermaak genoeg smaakt en er een vreed behagen in schept juist hen met zijn slagen te vervolgen die na de eerste slag weder vier het hoofd opeffen. Der familie Roda althans was zelfs dit bescheiden geluk niet gegund. Een ramp wachten hen veel groter dan de vorige en van een zijde van waar zij die het allemaal minst verwachten. Twee maanden waren er verlopen met het faillissement van Willems vader en Willem zou voor het eerst weer naar school gaan. Drie klassen van het gymnasium had hij reeds doorlopen en twee jaren was hij primus geweest. Hij was een van die gelukkige jongens die alles leren kunnen zonder dat het hun veel inspanning kost en tegen wie de andere jongens niet zelden met afgunst opzien. Hij had dan ook geen hekel aan het school gaan. In tegendeel, hij verlangde er naar en toch zag hij tegen een ontmoeting met zijn schoolmakkers op als tegen een berg. Hij schaamde zich. Waarom? Daarvan wist hij zich geen rekenstap te geven. De vorige avond was overzietig geweest. De huiseer, Tevens 1 daar nieuwe buren van Roda, had een beleefdheidsbezoek gebracht. Of schoon het gesprek in het begin weinig aantrekkelijk voor Willem had, geboten wij levendheid hem zijn leesboek ter zijde te leggen. Hij luisterde onwillekeurig. Eerst dwauldend zijn er gedachten af, maar spoedig werd zijn aandacht geboeid daarover hem gesproken werd. Zijn vader zeide namelijk dat hij wel lust had Willem van school te nemen, indien hij hem in een flinke zaak geplaatst kon krijgen. Het voor en tegen van vele zaken werd nu overwogen, en de bezoeker die in de klein handel rijk was geworden, bleek een grote mate gezond verstand te bezitten. Ja, meneer Roda, ik herhal het. Een boekhandel goed opgezet en flink aangepakt kan een goudmijn worden. Ik zou er niet meer aan denken. Ik heb goddank mijn schapers op bedrogen. Maar voor mijn zoon ziet u, ik weet werkelijk niet wat ik met hem moet beginnen. Ik heb hem van alles laten leren. Ziet u, meneer, zo'n pet vol gouden tientjes heeft mijn jongen gekost. Maar waar het niet in zit, daar krijg je het niet in, als sta je er met een zweep achter. Ik heb het al in het tabak met hem gobeerd. Hij is ook een paar maanden op een effectekantoor geweest, maar daar haalt hij in het geheel geen zin in. Hij wou met alle geweld in een boekwinkel. Nu is hij al een jaar bij een boekhandelaag, en daar schijnt het hem te bevallen. Nu, zei de Roda, tot de breed gekruiden hier, dan heeft hij eindelijk zijn bestemming gevonden, en zal wel vooruitkomen. Oog, het zou wat meneer, vooruitkomen in een winkel. Voor een paar gulden in de week, knekt zijn voor een ander. Nee meneer, niet van niets heeft zijn vader een aardig kapitaaltje bij elkaar gespaard. Zo ga ik haar kans toezien, zet ik hem zelf in een flinke zaak. Waar wacht u dan op? Vroeg Willems vader. Ja, ziet u, hij is wel een flinke jongen, maar soms zo kinderachtig. Ik ben niet op de hoogte met de boeken, en als hij alleen voor zo'n winkel moet zorgen, zal het hem spoeder vervelen, ziet u? De kleine, doordringende ogen van de dikke kruiden hier, hadden Willems reeds geruimetijd gevolgd, en terwijl hij hem bleef aanzien, zei hij tot Roda. Kijk, als u zo'n een paar jaar ouder was, zou ik zeggen, laat ze het samen eens proberen. Die zo lang in de boeken gestudeerd heeft, moet er dunk mij wel verstand van gekregen hebben. Geld om te beginnen heb ik genoeg, dat zou geen bezwaar zijn. Uw ouders ogen schitteren. Hij dacht er niet aan dat iets beledigends kon zijn in de klemtoon die de goed harte gehuisbaas op het woordje ik legte. Zelf geld verdienen voor zijn ouders. Een winkel met boeken, leesboeken en studieboeken. Wat een luid lekkerland. Uw voorstel is zo quaad niet, meneer van Dal, zei Roda, wie in de zaak toe lachte, omdat ze hem zelf ook bezigheid kon bezorgen. Willem is nu nog te jong, maar indien u uw zoon nog een jaar bij zijn patroon laat blijven, na die tijd zijn ze beiden nog wel wat jong, maar ik heb van boeken en platen met een beetje verstand en wij beide kunnen immers altijd een oog in het zeil houden. Meneer Roda, ik geloof dat het wel lekker zal. Al tien uur, wat zal moeder de vrouw kwaad zijn? Ik kom nog wel eens terug om erover te spreken. Goeieavond, dames. Goeieavond, win hem, leer maar goed, dan zal het wel loslopen. Kom eens kennismaken met mijn jongen. Goeieavond, meneer, nog maar schuldig gewend ik dank u wel voor de vriendelijke ontvangst. Als u bespreken wilt, eentrap je hoger, ondereen de actie, dus onderklappen binnen. Wel te rustig. Nadat de praat graag een buurman vertrokken was, werd de zaak nog lang en breed besproken. En Willem ging naar bed met het troosthijk en gedachte dat hij over niet al te lange tijd misschien de steun zijn ouder zou worden. Toen de dikke huisheer reed zijn blauwe slaapmuts op pad gezet en met de ene hand de beddenplank vasthield om met een wipje in bed te springen, hopperde hij nog tegen zijn vrouw, die koos en zat te stoppen. Zat niet mee willen gaan op bezoek bij de nieuwe huurders. Hebben ze mij nou de neus afgebeten? Aardige mensen zijn het. Jij stort je altijd aan praatjes van de lui. Geen zieertje trots zit erin, zie je? Geen ogenblik hebben ze me laten merken dat ze me liever zij gegaan dan komen of me laten voelen dat ze van fijn er kom af zijn dan ik of jij. Daar kun je juist de voorname lui aan kennen, zie je? Willem, het is bijna schooltijd. Heel eind verder te lopen. Zou je niet heen gaan, jongen? Zijde in media de volgende morgen. Ja, dadelijk. O, het is nog veel te voeg. Antwoordde hij met een blikko te pendulen. Nee, Willem, het is hoogtijd. Kom, hier zijn je jas en je pet. Niet kinderachtig zijn. De leraar zullen nergens over spreken en mochten de jongens soms iets zeggen of iets doen wat je niet bevalt, toen dan alsof je het niet merkt. Gedraag je verstandiger dan die dommen wat de ouders misdaan hebben. Maar je moet weten dat er een paar jongens bij je op school zijn wie je ouders schade geleden hebben door paas van je cement. Bij hen thuis zal wel niet liefderrijk over ons gesproken worden. Misschien stoken deze jongens de andere op je te beledigen. Hou je dan goed, wordt vooral niet driftig. En hiermee de schoofzame zachtjes de deur uit. Met een bezwaard hart trat Willem het schoollokaal binnen. Bij Willems verschijnen verstom de plotseling het verwart rumour. Hij ging naar zijn plaats in de eerste bank. Aller blikken voelde hij op zich gevestigd. Dit heet hem beurtelingsblozen en verbleken. Er viel hem een steen van het hart toen de leraar binnen trat en de les begon. Maar de gehele morgen bleven ze hem aangapen als of hij een vreemd dier was. Wanneer hij op een enkele vraag van de leraar moest antwoorden was het zo onnatuurlijk stil in de klasse dat men elkaar kon horen ademhalen. Nu en dan werd de stil te verbroken door een onderdrukt gegiegel dat Willem het bloed naar het hoofd joh. De klok stond twaalf en Willems slaakte een zucht van verlichting. Nog nooit had hem de schooltijd zo lang geduurd. Voordat één van de jongens het lokaal verlaten had was hij reed op straat en sloeg een zijstraatje in. Vast besloten die middag niet weer naar school te gaan. Daar hij te ver afvoonden om naar huis te kunnen gaan zou hij zijn twaalf uurtje in een melkhuis gebruiken. In de nacht gestort regend en de straten geleken wel modderpoolen. Willem slentte er rond, gracht op, gracht af. Straat uit, straat in. Omstreeks half twee was hij in de Kalverstraat verzeild geraakt en bleef voor één der boek een plaatwinkel staan. Hij bekeek met welgevallen de vrije boeken en platen in de uitstelkast en voor het eerst in zijn leven was hij nu schierig de prijzer van te kennen. Hij keek naar binnen, zag de bediening iets verkopen en het geld in de laden strijken. Hij had het gesprek van de vorige avond te binnen en herinnerde hem aan het plan van Wandaal. In zijn verbeelding ziet hij zichzelf een als gelukkiger bezitter van een boekwinkel achter de toonbank bezig het geld van de klanten op te strijken. De laden vult zich meer en meer met silver en goud geld en is Weldra niet meer te sluiten. Geen nood, kisten en kasten zijn er genoeg in huis. Ook die zijn Weldra vol. De kopers stroomen toe uit alle wijken der stad. Zwart van volk is de winkel. Het geld wijt in huis als eertijds op zijn vaders pankeerskantoor. Al rijker en rijker wordt hij. Eindelijk heeft hij geld genoeg. De winkel zingt weg in de diepse. Een groot gebouw reist ervoor in de plaats met talloze kamers, marmeren gangen, bronzen beelden en kostbare schilderijen. Alles in stilte gekocht voor zijn geld. Nu naar huis, vader, moeder en zustig van de armzalige bovenwoning gehaald en een triumf naar het nieuwe huis gevoerd. Ook het hartstenige gebouw verdwijnt als rook in de wind. Een ander doemt uit de nevel op. Ver van hier, de kunnyswintig aan de Rijn in Duitsland, zat een villa gereed om zijn mama te ontvangen. Geen gehuurde, zoals in vorige jaren, maakt een eigen gebouw het schoonste van de streek met stalling en koetsen en paarden in overvloed. Kijk, mama en Emilia zitten in de mondenwagen. Papa ment het vuurige vierspan. Hoe de paarden over de effe straat zijn, hurra! En door zijn gedachte mede gesleept rend Willem de Kalverstraat door als wilde hij de paarden tot nog vliegender vaart ophitzen. De Kalverstraat is geen geschikte plaats om luchtkastelen te bouwen. Boff, daar vliegt hij tegen de dikke buik van een wandelaar op. Deze valt als een blok achterover en komt met zijn patresposteriores in een plas neer. Willem is in een ogenblik ontnuchtigd en herkent tot zijn schrik in de man in de modder zit, de bewuste vandal. De arme man doet zijn vergeefs poging om op te komen en kijkt erbij zo pijnlijk en tegelijk zo woedend dat Willem het geraden oordeelt een steegje in te snijden. In een oogwenk heeft ze geen standje onderzittende gevormd. Het voorval is korrig, aan kwinkslagen is dan ook geen gebrek. In plaats van het te helpen gaat een dienstmeisje vlak voor hem op de hurken zitten met de handen op de knieën. Wille is soms een kusselje voor, een meid, een schakelach belet haar voor te gaan. Een slagersknecht neemt het woord geen ootmitje, het varketje is op zijn spektalant gekomen. Een lelijk gevalletje, meent een ander. M-m-m-m-mot me heem nou overreën worden, op de schoenpoetser van de hoek, die haastig komt toelopen. Laat ik meneer maar eens helpen. De schoenpoetser aan de ene en de slager aan de andere zijde nemen de man, wie in het huilen nadoor staat aan het lachen, onder de arm op. Zie zo, daar gaat ie. Een, twee, drie, helpen hij. Daar is hij al, schoonmaken meer, kom hier op de stoepmeertje. En met diernis, smantskleren beschouwend, zegt de schoenpoetser uit de grond van zijn hart. Zo'n kwaaie jongen. De kwaaie jongen was intussen het steegje doorgelopen en op het single uitgekomen. Hoewel hij er een vaag begrip van had, dat hij zo even een huis en een villa omvergelopen had, op zijn gezicht van de zwaarlijvere kruidenier, zulk een lachwekkende invloed op hem uit, dat hij glimlachend de weg naar de school in sloeg en zijn plan om te bommelen vergat. Op het hoek, niet ver van de school, stond een troepje jongens te praten en te stoeien. Het waren niet de netste en niet de beste jongens van de school, maar de meesten stond er op niet de beste voet. Ze konden het niet uitstaan, dat hij zich nooit met hem emoede en hen altijd op een afstand hield. Toen Willem uit de verte zag, de school had doorgebracht weer voor de geest. Hij stond in twee strijd of hij omkeren en naar huis gaan of doorlopen zou, toen hij aan hun gebaren en bewegingen bemerkte dat zij hem gezien hadden. Jongens, daar heb je Willem Rode weer. Hij durft niet voorbij, begreep hij dat ze zeiden, al kon hij het door de afstand niet horen. Nu verboot hem zijn gevoel van eigen waarde terug te keren. Met trotse houding, misschien wel wat al te trots, doordat het opzettelijk geschieten, stapte hij door. Hij stond inmiddel op de gracht, zodat hij moest uitwijken om te kunnen voorbijgaan. Daar heb je die beluffer, die paraatjesmaker. Kijk, die kale jongen nu eens deftig stappen, klinkt het hem reeds tegemoet. Hij kijkt de recht voor zich uit, maar ziet toch wel hoe allerblikken uitdagend op hem gericht zijn. Eén van de jongens, algemeen bekend onder de naam van de schooiër, welke eren na mij zich, zo het scheen met liefde liet wel gevallen, stak een hoofd boven alle andere uit. Hij heeft een meengezicht, en op schoon van rijke ouders, als hij altijd vuil en slordig in de kleren. Op het ogenblik, dat Willem voorbij wil gaan, werpt de schooiër een kleine jongen tegen hem aan. Willem luft staan, en keert zich driftig om naar de jongens. Deze heffen een hoeraatje aan. Het bloed stijgt Willem naar het hoofd, zijn een vingers jeuken, en hij druk de gebalde vuisteren tegen de zijden. Het liefst zou hij op een van de jongens toegevlogen zijn, of er blindlings op losgeslagen hebben. Maar hij bedenkt zich, en tijdens schiet hij hem de waarschoenen woorden van zijn zuster te binnen. Hij bedenkt zijn drift en wil voortlopen. Maar nu wordt hij van achteren bestookt met boeken, tassen en riemen. Met van drift bevende stem zegt hij zich omkerende. Wat willen jullie van mij? Wat heb ik jullie gedaan? Laat me gaan. Ik ben moe, maar ook met niemand. Willem zag dat de schooiër de anderen van achteren tegen hem opduwden, en met tranen van woede in de ogen gilden hij. Pas op schooiër, neem je nacht! Wie schooiër, wat schooiër, roept deze, drinkt naar voeren tot vlak voor Willem en kijkt vanuit de hoogte op een manier. Nu nog moeier, waar moeien je niet met ons? Dat wil ik wel geloven, daar ben je nog te trots voor. Al ben je nu ook zo arm als de mieren, kale jacals. Zeg, kijk me niet zo voornaam aan, of ik zal je een slag op je bakker geven dat je de grond zoekt. De jongens belust op een wegpartij en begint op te hitsen. Schooiër, geef hem erin! Deze duwt met zijn schoudig tegen Willems hoofd op. Willems bloed kookt, maar zijn tegenpartij schijnt hem een reus. Hij kijkt om of hij op hulp kan rekenen. Toch ontmoet achter en voor, straks blikken vol leed vermaak. Daar gooit een jongen achter hem, hem tegenstander aan. Zeg, sta op je lijf, zegt deze, met een gevoelige stomp tegen Willems kind. Nu kan hij het niet langer uithouden. De jongen was van een kat, springt hij tegen de schooiër op en grijpt hem in de borst. Een ogenblik later rollen ze over de steden. Willems, hoewel minder sterk, is veel vlugger dan zijn tegenpartij. Hij worstelt zich boven en nu dalen de vuistlagen als hagelstenen op het hoofd van de schooiër neer. De jongens die deze eerst opgegetst hebben verknuklen zich nu van plezier als ze zien hoe hij ervan langskrijgt en worden met eerbied vervuld voor Willems. Deze heeft er genoeg van. Hij staat op en zegt heigend om de kleeren terecht te trekken. Sito, nu heb je gezien dat ik niet bang voor je ben. Nu zul je met vervolg met rust laten. De overwonnende kan zijn spijt niet verkoppend. Ach, verbeeld je maar niet dat je de baas bent gebleven. Ik ben uitgegleden door de modder, maar begin nu nog eens als je durft. Ja, strijk je bordje maar glad. Wat zal je moedje wel zeggen dat er modderspatjes op je pakje zijn? Willem is volstekend van plan opnieuw te beginnen en antwoord slechts met een verachtelijke blik. De schoor moet zijn spijt over de nederlaag luchtgeven. De buinen en schrammen op zijn hoofd doen hem geweldig pijn en Willems schijnbare kanten prikken hem nog meer. Met een zangende grijnslag roept hij Willem die zich omgekeerd heeft om heen te gaan na. Zeg, Willempie, is het waar dat je paas er doodgeschoten heeft? Willem blijft staan. De grond golft onder zijn voeten. De hemel staat in vuur en vlam. Razend van drift keert hij zich om als van een wild dier vliegt hij op de laag hartige jongen toe en geeft hem een hevige schop tegen de buik. Een rauwe geel die het bloed in de aderen doet stollen snijdt door de lucht en de schooiër zakt stervend in een. Willem stond verpletterd. Hij zag hoe het gezicht van de ongelukkige met een lijkkleur overtogen werd. Hij zag nog hoe de jongens schreeuwend en gillend op de vlucht gingen. De mensen kwamen toeschieten hoe twee mannen zijn slachtoffer voorzichtige opnamen en wechtogen. Toen was het hem of een dikke mist voor zijn ogen zweefde en hem het zien beletten. Zijn oren suisten en als aan de grond genageld bleef hij staan. Plotseling voelde hij de zware hand van een politieagent op zijn schoudig. Een rilling voelde hem door de leden en Willow's zonder zich bewust te zijn wat er met hem gebeurde, volgde hij de agent naar het bureau. Een half uur later viel de ijzeren deur de gevangenis met een aakelige, toffe slag achter hem dicht. Einde van Hoogstuk 2 Hoogstuk 3 van Willem Roda Deze liepenvoxtopname behoort tot de publieke domijn opname door Anna Simon. Willem Roda van Elie Heimans Hoogstuk 3 In de loop van die noordlotte gedag ontving Roda een briefje van de commissaris van politie het verzoek inhoudende even aan het bureau te komen. Hij was zich niet kwaadsbewust toch schrikte hij bij het lezen. Wat kon het zijn? Allerlei gissingen kwamen snel na Alcandor bij hem op. De ene al ongerijmder dan de andere. Maar evenpoedig werden ze verworpen. Intussen iets moest er toch voorgevallen zijn. Indien Emilia nu maar terugkwam. Ze was even uitgegaan om een luchtje te gaan scheppen en meteen een paar noodzakelijke bestellingen te doen. Roda kon zijn vrouw niet alleen laten. Daar hij en zijn dochter altijd zorgden minstens één van beide thuis te zijn. Zodat Argo een wekken en hij wilde haar niet noodeloos ongerust maken. Met haast gesreden liep hij de kamer op en neer en gaf zich moeite zijn ongeduld en zijn onrust te verbergen. Emilia kon reeds terug zijn wat bleef zo lang weg. Dat was haar gewonte niet. Hemel, als haar eens iets overkomen was. Onweerde Keurig geef hij naar zijn hoed aan de kapstok. Johan, wat mankeert je? Wat is er gebeurd? riep zijn vrouw. Onstelt opstaande. Oh, niets van belang. Ik moet even weg. En Emilia komt niet terug. Wel nu, ik ben niet ziek meer en kan wel een ogenblik alleen blijven. Daar werd gescheld. Gelukkig, het als Emilia. In een oogwenk had haar vader zijn een jas aangesoten en zijn hoed opgezet. Ik kom spoedig terug. Zijn gejaagdheid ontging Emilia niet. De schijn aannemend hem nog iets op te dragen volgde ze haar vader in de gang. Vader, wat is er te doen? Waarom zo haastig? Roda toonde haar het zo even ontvangen briefje. Ook zij poogte te vergeefs de oorzaak te raden. Aan Willem dacht er geen van beiden. Die zat immers rustig en wel op schoolbanken. Het gerust geweten van Willem's vader gaf deze spoedig zijn kant terug en bedaard stapt hij de kamer van de commissaris binnen. Als een donderslag bij Heldere Hemel trof hem de jobstijding. Indien enige beanten haar niet gegeepen hadden, zou hij tegen de grond geslagen zijn. Voorzichtig deden ze hem op de bankplaats nemen en boden hem een glas water aan. De commissaris en de agenten, of schoon aan dergelijke turnelen gewoon, waren met zijn leed begaan. De eerste bezorgde de ongelukkige vader in zijn leuningstoel een gemakkelijker rustplaats en bleef zelf staan. Met de ellenbogen op de knieën en het gelaten in de handen verborgen, bleef Roda roerloos zitten. De commissaris was een verlegen mede. Hij verweed zich bij de mededeling van het feit niet omzichtig genoeg gesproken te hebben en wist niet hoe hij zijn onhandigheid weer goed zou maken. Meneer, zei hij, na een poos op enige teken van leven gewacht te hebben. Meneer, verman u. Laat het droefheid u niet over meesteren. Er moet gehandeld worden. Is u een staat mij aan te horen? Roda hief het hoofd op. Het eerste dat u te doen heeft is naar de ouders van de verslagenden te gaan en te trachten het hart van de vader te vermermen. Ik heb de heer Walling hier ontboden, maar hij heeft er tot nu toe geen gevolg aan gegeven. Misschien kan hij uw zoon de voorlopige rechtenis besparen. Stelt u even wel de zaak niet te licht voor, want al is de arme jongen nog niet dood. De Geneseer verklaarde mij dat er weinig of geen hoop op herstel bestaat. Bovendien vernam ik dat de heer Walling rit eniger maten u vijand is. Bereid u daarhalve voor op een onaangename ontmoeting. In elk geval kunt u beproeven of hij tot gematigdheid de stemmen is. Haast u dus? Roden stopt met knikkende knieën op. Wille ik u een agent meegeven? Noudig zat de commissaris de woerden uit de mond of de deur werd driftig open gewarpen en Walling zelf stond op de drempel. Niet zodra werd hij roda gewaar of zijn gelaadstrekken vervrongen zich tot een onbeschrijflijke uitdrukking van woede en haat en met de beroelend uitgestoten kreeg Moordenaar! Ze hadden moeiten deze uit de handen van de razenden te bevrijden. Op een wenk van de commissaris brachten ze de hevig ontstelde man uit de kamer in de voerzaal. Toen Roden enigszins van de schrik bekomen was, verlieed hij met lomensreden het bureau. Waarheen? Na huis? De ontzettende tijding aan vrouw en dochter brengen? Hij haalde er moed niet toe. Doeloos dwaalde hij rond. Een ijzige decemberwind woei bracht geen verkoeling. Al zijn de polsen klopten als moesten de adren barsten. De honderden voorbijgangers sta er nieuwsgierig de wandelende man aan die met gebukt hoofd van het tortuaar op de straat en van de straat weer naar het tortuaar wachtelde als was hij beschonken. Zonder te weten hoe hij er gekomen was stond hij voor de gevangenis. Hij deerde hem niet. Hij bemerkte het nauwelijks dat de leeglopers bleven staan en stelt. Een sombare klank grampt door de gewelfde gang. De schildwacht staakt ondanks zijn verkleemde voeten de haast getred en blijft trantelend staan. De sleutel knarst in het slot. Een sipier met onafscheidelijke rammelende bos sleutels opent de deur op een keer. Is mijn zoon hier? Zijn naam? Willem Roden. Zal horen, zegt sipier en slaat de deur dicht. Koud buiten. Weer gaat de deur open, maar laat Roda binnen. Op een tafel in het portierskamertje ligt het er gister. Een andere beanten bukt zich over de lange lijst. Roda zegt u. A, B, D, G, M, R R, R, R, R Roda, juist, nummer 41 vanmiddag gebracht. Laat me als het u belieft een ogenblik bij hem. De sipier glimlacht uit, hoe kan iemand ook zo dom zijn? O, mogelijk meneer. De directeur is er niet, maar spaar u de moeite van het wachten. Nu nog niet, hij is nog niet voor de rechter van instructie geweest. U kunt later terugkomen. Maar, het is mijn zoon, mijn Willem. Ik moet hem spreken. Ik wil hem zien. Ik ben zijn vader. Wel mogelijk meneer, al was u zijn advocaat. Het mag niet. De wet verbiet het. Roda strikt de handen over het wachten. De wet. Ja, hij is nu immers geen meester meer over zijn kind. De wet treedt in zijn erregte. Toch aazelt hij nog. Zou hij trachten, u sipier te verteederen? O, meneer, laat me hem slechts even zien. U kunt immers meegaan. Ik zal geen woord spreken. Toch, de sipier, heeft deze dagelijks terugkeerende scène reeds te lang geduurd. Partier, laat meneer uit, was het Norse antwoord. Deze opent de deur, Roda staat weer op straat. De avond begint reeds te vallen. Reeds fonkelt in het Oosten de avondsteig aan de zacht blauwe winterhemel. De zon zingt weg achter de daken van de gevangenis. Maar nog verguilden haren laatste wegstervende straden de nok van de tegenoverliggende huizen en zetten de dakvensters in vuur. Met weenmoed in het hart ziet Roda de zon verdwijnen. Met haar verdwijnt ook de zon van zijn hoop, van zijn leven. En niet voor een nacht, ommorgen, zoals de avondsteig, als het beeld haar hoop met haar het liefelijk geflonker schijnt te beloven, even schoon en straalend te herrijzen. Nee, zijn zon was, zo hij meende, voor altijd onder gegaan in een aakelige cel, achter de killen, koude muren van de gevangenis. De diepe doefde man zal naar huis gaan, maar nu ontbreekt hij niet alleen de moed, maar ook de kracht, nu is zijn tred niet meer vast, zijn houding niet meer vier. Het verlies van zijn vermogen had het tot zijn man seks kunnen buigen. De misdaad van zijn zoon heeft hem gebroken. Onder het gaan overdenkt hij hoe er niemand is die deelnemt in zijn lot, wie naar zijn nood kan klagen. Daar ziet hem plotseling het woord van omens te binnen. En ik dan. Zijn besluit is genomen. Onverweld begift hij zich naar de woning van hem thuis. In ons samenhangende woorden deelt hij hem door noodlottige gebeurtelismede zodat omens meer door vragen dan door de mededeling van zijn vriend tot in juist begrip van het gebeurder kwam. Ook hij was hever ontsteld. En je vrouw en je dochter weten nog van niets, zegt Rhoda zuchtend. Ik begrijp je, ik zal gaan, maar wanneer een man als jij de moed laat zinken, is alles verloren. Blijf zo lang hier. En als je van Rhoda opvangende ging hij voort. Wees gerust, ik krijg helaas zo langzamerhand een zekere vaardigheid in het behoedzaam overbrengen van ongelukstijdingen. En na een ogenblik nadenken voegde hij erbij. God geven dat ik nog eens een beleide poodschap mag brengen. Rhoda begreep zijn bedoeling. Ach, omens, of het je ook al gelukt hem vrij te doen spreeken, de schande neem je niet van mijn hoofd en nog minder van het zijnen. Weer je maar binnen één maand zijn we de fabel van de stad. En is snikken uitbarsend. God, mijn kind, een moordenaar! Wie had dat ooit kunnen denken? Omens liet weiselijk de ongelukkige man met zijn smart alleen en kwet zich zo goed mogelijk van de ondankbare taak die hem met alle omzichtigheid ten einde bracht. Al viel de slag niet plotseling. Het verdriet werd er niet door verminderd. Nadat Rhoda die naavond door Omens thuis was gebracht spakeg geen van drieën één woord meer. Zwijgend zaten zij tegen hun overalkander en staarden met bleke wangen en sombere blikken voor zich uit. Schijnbaar waren ze in gepijnsen verdiept. In werkelijkheid echter bedwongen ze slechts met moeite de uitpasting van hun smart. Eerst nadat zij de kamer verlaten hadden om zich ter rust te leggen, kon ieder voor zich aan zijn overkropt gemoed lucht geven. Het duurde lang eer Willem in zijn cel tot bezinning kwam. Al zoff hij uit een droom ontwaakte, kreeg hij zijn gevangenis rond en begreep niet eens hoe hij erin in gekomen was. Het ging hem als iemand die bewustloos uit het water gehaald is en in een vreemd huis bij kennis komt. Maar langzamerhand toen dede hij herinnering aan de gebeurtenissen van die dag weer in hem op. De beelden warrelden eerst doorokandig als de sneeuwvlocken bij hem wervelwind. Eindelijk kwam er oorden in de chaos. Achterin volgens kwamen ze op vervlouden en verdwenen als de lichtbeelden van een toverlantaan. Eerst de school. Daarop zijn luchtkastelen. Het omverlopen van Vandal. De wegpartij en eindelijk het wegdraaien van de stervende jongen. Kijk, het is of dat akkelige gezicht daarop de muur geschilderd is. Het verdwijnt niet zoals de andere beelden. Een rilling vaart Willem door de leden. Hij kan zijn blikker niet van afwenden. Met geweld keert hij zich om. Ook op die muur staat het. Zijn slapen bonzen en zijn hoofd gehammerd wordt. Hij sluit zijn ogen. De vergeefs. Het spooksel wijkt niet. Het verdraait de ogen en schijnt te spreken. Daar hoort hij weer de sarrende toon en de tergende woorden van de schooiër. Is het waar dat je vader zich doodgeschoten heeft? En zondeling het grijnsend spook is verdwenen. Nu beseft hij ook opeens waar hij is en waarom hij hier is. Zijn cel is een meter of vier lang en ruim half zo breed. Tot op enige afstand van de afval te vloer zijn de wanden zwartgeteerd. Overigens witgepleisterd en bedekt met de talloze namen, woorden en tekeningen. De meeste letters en figuren zijn met de nagels of een scherp voorwerp ingekast. Sommige met potlood gekrabbelt, een enkele met bloed geschreven. In één der smalle wanden is niet ver van de deur slechts spaarzaam verlicht. De enige meubelen zijn een houten stoel en een tafeltje onder de gaspit en bovendien tegen de andere wand drie bovenhoekanden geplaatst planken. Op de bovenste plank ligt een hangmat, een matras en een paar dekens. Op de middelste een bijbel en enige andere boeken. Op de onderste kammen en verdere benodigdheden. Onder de stoel ligt een mat en op de tafel staat een aarde kruik met water gevuld en een tinne beker. Geetig drinkt Willem beker op beker ledig. De nieuwsgierigheid en het vreemde van een gevangenis verbannen voor een ogenblik zijn vrees. Maar de nieuwsgierigheid is spoedig bevredigd en de angst keert terug. Ook het woelen en bonzen in zijn hoofd begint opnieuw. Opgewonden loopt hij heen en weer als een tijger in zijn kooi. Honderd malen heeft hij de lengte van zijn cel met haastgeschreden gemeten. Allerlei gedachten bestormen hem. Zouden ze thuis al weten, zou hij hier lang moeten blijven. Bij elk geluid, dat door de dikke muren drinkt, staat hij stil. Nu eens is het boven hem een voetstap, dan weer in de gang het dicht slaan van een deur over het gerammel van sleutels. Het begint te schemeren en de uiterste hoeken van de cel zijn reeds onzichtbaar. Het kleine stukje hemel dat hij door de tradis kan waarnemen verwisselt zijn blauw met grijs. Als ze hem nu eens vergaten. De naderende duisternis vermeerd zijn angst. Het is of de wanden naar elkaar toekomen om hem te verpletteren. Ik wil eruit! Laat me eruit! Gilt hij, en schopt en trapt, bonst en beukt met hakken en vuisten tegen de eiken houten deur, tot de hielenden pijn doen en de vuisten bloeden. Toch de deur wijkt niet. Alles blijft stil als het gaf. Afgemat door de vruchteloze poging gaat Willem op de stoel zitten en kijkt nog eens rond. Als hij dat venster maar open kon krijgen, maar hoe erbij te komen. Als dat tafeltje eronder staat, zal het gelukken. Snel als de gedachte springt erop en grijpt het tafeltje bij de rand. Eidelen poging. Het is aan de grond vastgeklonken. De stoel dan. Ook die is onverikbaar bevestigd. De tegenstand maakt zijn verlangen testen vuuriger. Of er zijn leven van afhangt, haakt hij ernaar. Het venster moet open. Al zijn denken trekt zich op dit ene punt samen en dit maakt hem vinding rijk. Eén voet op het scharnier van de deur, dat is wel wat hoog, nog maar wat uitgerekt. Een ruk, het venster vliegt open en Willem valt achterover op de vloer. Tegelijk met de koude wind drinkt een verwart gedruisd door de tradis. Niet ongelijk aan het ruizen der golven als de berikend tegen het strand. Het is het roemoer van de straat verzwakt door de afstand en de hoogte. De gillende stemmen der venters, het schellen der trems, het geratel der wielen, houdt één golvende toon, die nu eensachtig dan weer luiderklinkt, naarmate uit grootste garaas dat de grondtoon vormt dichtbij of veraf is. Daar buiten is het leven, hier in de cel is hij dood. Het wordt Willem te moeden of hij in een doodkist met een opening ligt en het leven der wereld hoort uit een graf. Hij heeft zich bij zijn val zo geducht beseerd, dat hij van een tweede poging op dezelfde wijze de tradis te bereiken en de verdwijfeling daarbij valt hij op de vloer neer. Toreador an gauze Toreador Toreador Klinkt het eensklaps wel wat zwak, toch duidelijk hoorbaar. Een orgeldrager heeft flak voor de muur van de gevangenis postgevat. Hij heeft ook een proefje van het leven daar binnen gehad en weet hoe zeer zijn anders zo geminnigd instrument door de gevangenen wordt op prijs gesteld. Elke na middag als zijn eentonige dachtaak is volbracht en hij zijn kopere ontvangst heeft nageteld denkt hij aan zijn voegere lotgenoten in de ellende. En al hebben de mensen hem het verkleemde vingers te vergeefs laten draaien en de meiden hem afgesnoud omdat zij voor dat pedofolk telkens naar de schel moesten lopen. Voor de gevangenis speelt hij zijn geheel repertorium nog eens om godswil en indien hij slechts enig teken van bijval bemerkt 3, 4 maal over. Daar hij lange tijd hetzelfde publiek houdt verwist dat hij dik was tegen de avond zijn gewoon instrument voordat van een collega om eens wat afwisseling in het programma te brengen. Op die avond gebeurde het dat een dame die toevallig voorbij wandelde staam bleef en nu schierig vroeg hoog al draaien voor wie speel je daar. Voor de gevangenen mevrouw kijk sinds de neusen door de tradis teken om beter te horen. Alle zijn present op een na die je zeker ontslagen of anders bepaald ziek ik wou dat ik wat dichterbij kon komen. Hier man, heb je nog gulden voor je moeite. Vraag wel excuus mevrouw als ik morgen bij je kom zal ik voor u spelen en nu al uw geld dankbaar aannemen. Zeg me u wat er is maar hier spel ik voor mijn plezier. Zeg cameraat steek eens op, fluistert de schildwacht die het gesprek heeft gehoord en kijk behoedzaam rond, want hij mag op wacht niet spreken. Toen moet een fijne wezen, ik heb hem van de sergeant en die heeft hem van de oppasser van de kapitein. Ik heb net zo lief een slaatje negenhut. Nou in godsnaam dan voor vanavond bij een slokkie thee. Kijk, daar heb je nummer 41 ook. Dat hockey ken ik. Daar heb ik ook een half jaar gebompt. Voor dien moet ik het nog eens overdoen. Inderdaad was het wilm gelukt bij de tradis te komen. Niet voor niets had hij gymnastiek geleerd. Met een aanloop zo groot als de lengte van dezelfde toeliet en een hoogsprong zoals hij nog nooit één over het lijntje had gemaakt bereikte hij de tradis. Hij had de middenhanden vast en bleef hangen. Met de knieën werkte hij zich zoveel mogelijk op om zijn zwaar te verminderen. De schore tonen van de draaiorgel klonken hem als hemelse muziek in de oren. Op het lied uit Carmen volgde die schöne blauwe donau nog een polkaar van Straus en les best het lied aan den Abenstein van Waakner. De goedhartige lierenman vertrok en nam de harte dankmede van Feden wie enige troost en opwekking hij was. Of schoon zijn armen hevig pijn deden bleef Willem nog hangen. De binnenplaats was van de tradis uit niet in haar geheel te overzien. Daardoor was de muur te dik en het fenster te hoog boven de grond. Maar in de verte zag hij tussen de omringende huizen door in een drukkerstraat. De winkels waren helder verlicht en het haastige menigte kriolde er als mieren doorkandig. Een ogenblik dacht hij aan ontvluchten maar ook één ogenblik slechts. De hoogte, de brede muren zonder hout vast en de stevige, armdikke tralis waren even zoveel de onoverkomelijke hinderpalen. Uit zo'n gevangenis kon geen kat ontsnappen. Zijn handen begon te verstijven van de koude en het krampachten vasthoudend er tralis. Hoewel tegen zijn Will moest hij loslaten. De sprong achteruit gelukten zonder veel pijn. Tot zijn verbazing was de cel helder verlicht door een grote gasvlam boven de tafeltje. Versriekt kneep hij de ogen dicht in de duisternis hadden getuurd. Bijna op hetzelfde ogenblik mede de grendels weggeschoven, knast uit slot en kwam een kreupele bewaker binnen. Deze zetten zonder te spreken een tinne bord met gesneden woggebrood en een kan van hetzelfde metaal met melk op het tafeltje. Een pakje dat hij onder de arm had gedragen legte hij in een hoek op de grond en sloot het venster met een haak. Het was een kleine man met een ruw bijna woest uiterlijk. Zijn lange, vuile haren hing een verwilderd om zijn hals op zijn voorhoofd. Zijn kleine, grijze ogen, sleuw en vreed als van een vos keek een Willem doordringend aan. Zijn boven een lip was gespleten en liet twee vervaarlijk grote, zwarte tanden zien. Blijkbaar maakte Willems net de kleding hem nu schierig. Hij bekeek hem van het hoofd tot de voeten en nam een houding aan alsof hij een vraag verwachtte. Toen die niet kwam voeg hij met een piep in de stem Willem schurde nauwmerkbaar het hoofd en gevoelde zich lang niet op zijn gemak. Niet? De hangmat vasthaken stro en deken ze oplegend op die plank, alles wat nodig is. Hij scheen meer mededeelzaamheid bij de gevangenen gewoon te zijn. Tenminste, hij wacht er nog en bleef Willem met zijn gluipende ogen aan zien. Deze echter vloeg de zijnen neer en bewaarde een hartnekkig stilswijgen. Bent er vroeg bij, maatje? Zeker gestonen op een kantoor. Dat liet je! schreeuwde Willem, driftgopspringend maar hij bedwoong zich en herinnerde zich de oorzaak van zijn gevangenschap. Misschien ook wist die man iets van de schooier. Zicht tot vriendelijkheid dwingende voeg hij zonder de man aan te zien. Kunt u mij ook iets vertellen van die jongen die ik zo bezeerd heb? Weet u ook soms of het gevaarlijk is? Of hij soms... Zo! Pistolen, dacht het wel, veel te mooi gekleed, rijke luiskind, vechtpartij, vrijkomen, morgen uit de cel, pistolen, duitje afhalen, piepte bewaker voor zichziende en hartopdenkende. Zegt u wat, meneer? Vroeg Willem, die met angst een antwoord verbijden. Nee, weet niets, mag niets zeggen, morgen misschien voor de rechter van instructie. Wie? Wat bedoel je? Spreek duidelijker. Nee, weet niets, mag niets zeggen, anders weggejaagd. Arm, vrouw en kinderen horen leiden. Morgen alles krijgen voor geld. Hij kwam dichter bij Willem, die onwerigeurig terugdijnste en syste hem toe met een grijns van verstandhouding. Zelfs stil nog een deken brengen. Niemand zeggen, boter op het brood morgen. Willem kon zijn afkeer van de haterlijke man nauwelijks verbergen en voeg niet verder, zodat de bewakerig met een goede nacht licht uit, heen ging. Veel wijzer was Willem niet geworden. Alleen had hij begrepen dat hij de volgende dag voor de rechter zou verschijnen. Hoewel hij sinds die morgen negen uur niets gegeten had, gevoelde hij toch geen behoefte aan voedsel. Hij liet dan ook het brood staan en donk alleen de melk uit. Het begon gerucht koud te worden. Door het venster heen kon hij een paar sterrenwaarnemen die als diamanten fonkelden aan de donkerblauwe hemel. Het schien buiten sterkte vriezen. Als hij naar veel moeite in de slingerende hangmat gewerkt had, viel zijn oog op het pakje in de hoek dat, zoals hij meende, de sipier had vergeten. Toen de schierigheid gedreven, raapte hij het op. Er viel een soort van zwartlakensmasker uit. Het rolletje bevat er verder een grauwe broek van zeer grooverstof en een dito-buis met ijzeren knopen. Beiden dogen het nummer van zijn cel. Met een snelle beweging als altijd in vingers gebrand wierp hij vol schrik en afschuw het boevenpak verre van zich. Hij rilder van koude en ontroering. Met huivering dacht hij aan het ogenblik dat het licht als bij toverslag zou worden gedoofd. Met weersin stapt hij weder in de lage hangmat. Wikkelde zich in een deken en voudde de andere tot een hoofdkussen samen. Hij keerde zijn gelaad naar de muur en sloot de ogen, of schoon met de overtuiging een slaapeloze nachtdoord te zullen brengen. Toch de deken gaf zoveel warmte. Hij was zo afgemat door de aandunningen van de dag en tevens zo gezond van gestel dat hij nog lang voor de lichten werden gedoofd, sliep als een roos en droomde van geluk en van rijkdom van zijn ouders die hem hun herkriege welstand dankten van gevaarlijk avonturen in de wildernis kortom van alles behalve van de gevangenis en van het slachtoffer van zijn drift. Tegen de morgen was hij gelukkig uit een plantage ontvlucht waar een vrede slavenhalig hem aan de planten had verkocht en spoede hij zich met gewonde handen en voeten een ongerept woud toen een bloedhond met een kop die bijzonder veel op die van zijn bewaker gelijk hem achtervolgde juist had de dieren hem gegrepen en onvergeworpen en bliezen hem de naar je nevers tinkende adem in het gelaat hij voelde duidelijk hoe het ondieg hem de tanden in het oor zetten toen hij met schrik ontwaakte en opsprong hij vreef zich de ogen verbaasd bij klaarlichte dag witte muren te zien in plaats van de groene bomen van een donker woud goede morgen! gelukkig voor Willem wist hij niet dat die man die zich ondanks zijn terugstoten gezicht zoveel moeite gaf vriendelijk te zijn de lieflijke gewoontat aangenomen de jongens die in de cel vast sleepen te wekken door hen in de oren te bijten en zich dan verlustrigde in de benauwde trek op het gelaad van de slapende en zijn schrik bij het ontwaken Willem wies zich snel, hoofd en handend met het water uit de kruik toen hij geheel verfrist was hij was de eerste vraag aan zijn bewaker of hij niets van de jongen walling heette hij, gehoord had weet niets, mag niets zeggen pak je aantrekken, cel kap opdoen zeiden hij op de broek en het buiswijzende die in verschillende hoeken van de cel lagen dat doe ik niet, zei Willem maar de man lachte zo afschuwelijk dat het hem door merk en been ging hij trok de kledingstukken over zijn eigen pak aan en zette de kap op zie zo, niemand meer kennen eerst luchten, dan soep eten zeiden manke bewaker die een vriend van elliptische zinnen bleek terwijl hij met een tevreden grijns Willem mondzerte met niemand praten, anders weer in de cel vanmiddag instructie een half uur later leerde Willem begrijpen wat in de gevangenistaal met luchten wordt bedoeld namelijk de dagelijkse wandeling de gevangenen op de binnenplaats zoals Willem kon opmerken werd het verbod van te spreken niet streng gehandhaafd de bewakers lieten het oogluikend toe oh, hoe dankte hij zijn bewaker dat hij hem gedwongen had de kap op te zetten en het poeverpak aan te trekken Veling die reeds veroordeeld waren liepen ongemaskerd en keken hem met hun onbeschaamde galgentronisch brutaal aan nieuwgierig wie die Nieuwenling mocht zijn als ze gedurfd hadden zouden ze hem garen de kap van het hoofd getrokken hebben een jongen van Willems jaren beat hem in het voorbij gaan toe heb je te pak bij je? hij te verstopt eerlijk deed oor of we verklappen je Willem gaf natuurlijk geen antwoord en stoerde zich weinig aan de welgemene verwensingen die hem in de uitgezochtste termen naar het hoofd werden geworpen toen de lucht tijd omwas werden de gevangenen in groepjes van vijf of zes man verdeeld om soep te eten Willem bedankte en werd naar het cel teruggeleid een post later gelast een agent Willem hem te volgen de gele celwagen stond voor de deur van het gebouw en hij ging naar een andere gevangenis lang moest hij naast de agent in de wachtkamer zitten een rij werd binnengelaten het weemelde in die kamer van deurwaarders agenten en van verdachten die even als hij gemaskerd waren voor niet ter wereld zou hij zijn kap hebben willen missen eindelijk werd zijn naam afgeroepen en ging hij het vertrek van de rechter binnen achter een schrijftafel half verborgen door een menig te acten door roodzijde lintjes tot stapels gebonden zat een oud, eerwaardig heer te schrijven zijn goedig in neem het gelaat boezende Willem vertrouwen in ondanks de indruk die de ernstige toga Bev en Barret op hem maakten in een hoek van het vertrek zat een andere heer, de rivier achter een afzondelijke tafel te schrijven duidelijk hoorbaar knarsten de twee pennen over het papier geen daarbij de heren scheen zijn binnenkomen te hebben opgemerkt de agent geleidde Willem tot voor de tafel van de rechter commissaris en gelasde hem de kap af te doen de rechter keek op en hoe schrikte Willem toen de goede aardig trekken van de grijsaart die hem zo even gerust gesteld hadden plotseling hard en nors werden de oude man keek hem aan met een paar ogen die hem zitterend de zijnen deden neerslaan je naam snouden hem toe met minachtend opgetrokken bovenlip de tranens grote Willem in de ogen en de krop in de keel belette hem te spreken je naam zegt je schreeuwde de rechter zijn ogen schoten vuur en met de vuist sloeg hij op de tafel dat de papieren eraf stofen heil niet een jongen die een ander durft doodschappen is zoteer gevoelig niet oh god meneer is hij dood? het geluid van de rechter is geen iets van zijn norsheid te verliezen zeg me de waarheid op al mijn vragen tot in de minste bijzonderheden wil ik weten wat er gebeurd is de bezoek te misleiden ik weet alles reeds van stukje tot beetje maar uit jouw mond moest ik het nog eens horen begrepen? Willem droogte zijn de tranen meneer is hij werkelijk dood? vraagt hij nog eens door de zachte toon van de rechter aangemoedigd ik vraag, niet jij was het barse bescheid geef antwoord nu volgt een reeks van vragen tot in het oneindige schijnbaar zonder enig verband vanvelen begreep Willem de strekking geen sinds nog valt hij wat ze met de zaak te maken hadden toch op alle vragen antwoordde hij naar zijn beste weten de officier van justitie kwam binnen en zette zich naast de rechter van instructie neer die heer kende Willem zeer goed hij had zelfs tamelijk drukke vriendschap met zijn ouders gehouden en Willem had menig gezellig avondje bij de kinderen van de officier doorgebracht toch met blik nog woord liet de ernstige man Tans bemerken dat hij Willem eerder had gezien hij was ook onafgebroken naar de zoldering zegt nu en dan fluisterde hij de rechter iets in of verzocht hem luid de beschuldigde deze of geen vraag voor te leggen eindelijk nadat de zaak haar fijn uitgeplozen was kon Willem gaan Roda riep de rechter toen hij bijna bij de deur was Roda zou je gaar ne willen weten of je voormalige schoolmaker dood is de angstige spanning die op Willems gelaten lezen stond was de rechter het duidelijkste antwoord hij leef nog zei hij met de pen in de mond en de neus in de papieren maar is nog steeds bewusteloos en volstrekt niet buitengevaar het gelaad van de rechter had weer dezelfde vriendelijke en goed harte uitdrukking aangenomen als voor de instructie toen hij over zijn bril heen onder de witte wenkbrouwen door Willems ontsteld gezicht beschouden voegde hij er op zachte, bijna medeleidende toon bij zowel als voor hem dat hij in het leven blijft de les zal je tot leerings trekken en de gevangenis er iets straf genoeg voor je zijn en straf heb je verdiend mensen die in hun drift anderen het leven kunnen benemen zijn gevaarlijk voor de maatschappij en moeten tijdelijk daaruit verwijderd worden ga heen en tot de agent die met de hand aan de helm stond te wachten kamer nummer 8, pistolen einde van hoofdstuk 3 van Willem Roda deze LibiVox opname behoort tot de publieke domein, opname door Anna Simon Willem Roda van Eli Heimans, hoofdstuk 4 Willem keerde na het verhoor bij de rechter commissaris niet weder naar het cel terug hij werd naar een zaal voor geminschappelijk verblijf overgebracht deze voorlopige gevangenis was een paradijs in vergelijking met de cel wel miste hij ook hier zijn vrijheid maar dit was een ook bijna het enige wat hem ontdrak en die vrijheid, ach hij verlangde er niet sterk naar op straat zou hij zich voor niets ter wereld hebben vertoond iedereen zou hem er immers op aanzien dat hij in de gevangenis had gezeten de mensen zouden hem met de vinger navijzen de hoofd de belkander steken en elkaar toefluisteren daar heb je die deug niet, die moordenaag indien hem de keus gelaten was zou hij waarschijnlijk de gevangenschap boven de vrijheid hebben verkozen tegen een ontmoeting met zijn ouders zag hij even eens op hoe zeer hij ook naar hem verlangde en hier was het nog zo kwaad niet een heerlijk vuurtje snordde in de grote kolomkagel die beloosten van hitte mannen van elke leeftijd meest allen uit de burgerstand waren hier bijeen geizelaars wie er schuldeisers op deze wijze hun vrok over geleden schade koelden of de familie der schuldenaars trachten te dwingen voor hun gevangenen nabestaden te betalen jonge en oude beschuldigten die even als Willem op vrij spraak of veroordeling wachten en rijk genoeg waren de omkosten te vergoeden want Ider leefde hier op eigen kosten en kon het op zekere hoogte alles krijgen wat hij verlangde onze kreuple bewaker deed hier de dienst van Kelnig hij vloog of liever kroop op iders wenken en nam het zijn gewone innemende grijns ter sluikse papiertje in ontvangst dat hij later tegen een voorzaar kunt inwisselen ieder dag trachten zo goed mogelijk de tijd te verdrijven aan de tafel speelde men domino, dam of schaak rondom de kachel vermaakten anderen zich met gezellige koud op Willem maakte de kamer dan ook niet de indruk van een gevangenis nauwelijks was hij binnengebracht of hij moest de oorzaak van zijn verblijvende gevangenis vertellen de zaak boesende de heren belang in en Willem deelde in de belangstelling hij werd in de kring om de kachel opgenomen de kansen van vrij spraak en veroordeling werden door de omzittenden gewikt en gewogen toch eens werd men het niet ja, als we in ons land een jury hadden dan zou hij zeker vrij gesproken worden zijn jong man die enige maanden geleden nog eerst de boekhouder was zoals de zaken nu staan twijfelijker tensieerste aan op Willems vragen de blik vertelde de zegtman dat in Frankrijk, Engeland en Amerika bij de meeste rechtszaken een aantal gezwoerenen uit de medeburgers van de beschuldigte worden gekozen na het getuigen verhoor in de regerwoon te hebben moeten deze mannen het schuldig of onschuldig uitspreken spreekt de jury het onschuldig uit dan is de beklaagde van alle rechtsvervolging onslagen in het tegenovergestelte geval hebben de rechters slecht de aard van het fondens en de duurder gevangenschap volgens de landswetten te bepalen alle leden die de jury vormen moeten het met ook al naar eens zijn omdat het schuldig of onschuldig dit gaat niet altijd even vlot de heren worden gezamenlijk in een zaal opgesloten en krijgen eten nog drinken al voor ons het gewicht gewoord is uitgesproken in tussen staat de beschuldigde vooral wanneer op het schuldig het doodvondens moet volgen in duizend angsten voor zijn rechters de voor en nadelen van een jury werden nu opgesond en met vuur besproken sommige derbestrijders wisten staatjes van dergelijke rechtspraak te vertellen zo verhaal er een door bij een proces in Engeland de jury een dag en een nacht een stuk vergadigde daar een derleden het schuldig alle overigen het onschuldig wilden uitspreken er ontstond twist de eerste bleef zich hartnekkig tegen de meerderheid verzetten en nu randselden de overigen de weerspannigen zo lang af tot hij toestemde een andere keer waren alle gezworenen door een venster ontvlucht en gebruikten in een restauratie in de buurt een stevig maal terwijl de rechters en de beklaagten verbijden de vertelleris zijn verhaal zo goed voort te dragen dat alle gevangenen, Willem niet uitgezonderd schaterden van lachen de vrolijkheid bedaarder enigszins toen een oud man beweerde dat het zo drommels jammer was dat de pistolen stond afgeschaft te worden Willem volgde met belangstelling het levende gesprek de tijd vloog om en eer hij eraan dacht was het etenstijd geworden enkele der gevangenen Atenafzonderlijk de meeste gemeenschappelijk werd een goed maal opgedist dat hij na andere overdag vasten heerlijk smaakte toch zou hij waarschijnlijk met minder smaak gegeten hebben in die hij geweten had hoeveel zijn vader ervoor moest betalen want Willem was genoeg met zijn vaders geldmiddelen bekend geworden om te weten dat extra uitgaven niet meer geoorloofd waren nauwelijks had hij zijn honger gestilt of er werd buiten het vertrek gehoepen er is een heer om je te spreken zeiden de Sipier die hem naar de Spreekamer leiden de Kamer waar Willem nu gebracht werd geleek veel op een kooi voor wilde beesten twee wanden van het hock waren zonder opening hoe genaamd in de achterwand befond zich alleen de kleine deur waardoor men binnen kwam was in plaats daarvan een schuif aangebracht de Kamer zou niet van een beesten hock te onderscheiden geweest zijn want de voorwand was weggenomen en vervangen door dunne, ronde ijzeren staven die van de zoldering tot de vloer rijkten door deze tradis heen kijk Willem in een half donkere kamer ervan een stoel en een kachel uit gehele ammeublement uitmaakten de stoel was voor de Sipier bestemd die zorgd moest dat de gevangenen geen verboden zaken overgereikt werden en tevens dat er niet gefluisterd werd pas was Willem binnen en had de Sipier zich met de deftigheid van een richter op de stoel gezet of Willems vader werd binnengelaten hij hield de zaktoek voor de mond zodat Willem slechts de helft van zijn gelaad kon zien maar toch did hij van schrik toen hij die holle ogen en vervallen trekken zag ook Roda bleef op een schrede afstand van de tradis taan vader en zoon keek no-kander een ogenblik sprakeloos aan Willem las in zijn vaders ogen boosheid nog verwijt maar wel veel smart en zoveel liefde dat zijn hart vol werd hij beet zich tot bloedens toe op de lippen maar vermocht zijn entranen niet te bedingen Roda keerde zich om naar de muur op de doek voor de ogen de Sipier keek een poosje strak op zijn oorloosje en zei toen deftig, toch niet onvriendelijk u heeft nog juist tien minuten tijd, meneer toen, strak Willem, zijn beide armen door de tradis en snikte vader, ik kon het niet helpen ik wist niet wat ik deed dat weet ik wel, mijn jongen dacht je, dat ik je voor een moordenaag in koele bloeden hield het ongeluk vervocht ons beiden mij en jou voor mij is er weinig hoop op betere tijden ik begin autoe worden jij daarin tegen hebt nog een geheel leven voor je houd goede moed omens zegt dat er kans bestaat dat je vrijgesproken wordt dan gaan we met moedig en Emilia een ander vaderland zoeken daar zullen we werken voor de kost hier zouden we allen weg kwijnen ik maak je geen verwijt van wat je gedaan hebt ik weet wel op welke woorden ik heb me al dik was bezorgd gemaakt over je opvliegendheid weet je nog wel hoe je een paar jaar geleden Emilia bijna een oog uitgeslagen hebt toen ze bij ongeluk de inkt over je tekening weerp in het vervolg zullen je die drift weten te beheersen die ongelukkige schop zal wel de laatste mislag zijn die je drift zullen we wel de laatste mislag zijn die je drift je deed begaan mijn hart krimpt in één willem als ik raan denk dat het nog erger had kunnen aflopen elke dag zal mij de genees hier bericht zenden hoe het met de arme jongen staat hij leidt hevige pijnen maar levensgevaar is er goddank niet meer de sipier keek van tijd tot tijd en telkens met korte tussenpozen op zijn oorloosje veel betekent het aan nu wil hem, ik ga heen en kom zo dik was terug als op mij wordt toegestaan want die weet in hoe lang wel kan er niet weer zullen zien moedig en Emilia komen ook omens even eens ook van dal heeft Vlov gevraagd hij te mogen bezoeken de goede man doet alles wat hij kan om ons te troosten hij heeft zelfs de huur van deze maand niet willen ontvangen ik heb hem met geld natuurlijk zelf erboven gebracht en zijn vrouw zich daardoor gekrengt gevoelden en om hem weder in hun muur te brengen heb ik hem moeten beloven in tijd van nood bij hen aan te kloppen de eenvoudige lieden hadden er niet eens aan gedacht dat zij ons nog erg gekrengt hadden meneer, het is tijd zeiden de sipier opstaande dagwinnen, tot weerzins mijn jongen hou je goed als moeder komt ik heb te vergeefs getracht haar van haar plan af te brengen een hartelijke handruk door de tradis een dankbare blik van Willem door zijn tranen heen en rode vertrok de volgende dag kwam Omens die een half uur bij hem bleef daarna kwam van dal de dikke man was nog eens zo dik als gewoonlijk hij had namelijk al de zakken van zijn kleding volgeprob met broodjes beleggd met kaas of vlees de sipier op de stoel wiens man's zwaarlijvigheid verdacht voorkwam hield het wakend oog scherp op dienst handen gericht toen van dal begreep dat er geen kans bestond zijn lading ongemerkte lossen en hij, even dik als hij gekomen was weer huiswaard zou moeten keren werd haar kregelig hij moest zijn verontwaardiging lucht geven en pruttelde iets van een schandaal zie je terrarisch goed voor een beeste hok en iemand op de vingers zitten kijken of hij aan het dief was de sipier die als hij het soms nog niet begrepen had aan de neidige, zijdelingsblik bemerken kon dat het hem gold stond op en kort aangebonden als hij was pakte hij vandaal bij de kreig ik gaal, ik gaal riep deze spartelend onder de steven gehand maar ik zal me beklagen over zo'n onbeschoftheid zie je doe wat je niet later kunt bromde de sipier en duwde hem tamelijk onzacht de deur uit de volgende middag en nog dik was daarna bezocht een winnems moedig en zuster hem omens had weten te bewerken dat zij hem in een afzonderlijke kamer mochten spreken eindelijk nadat Willem bijna drie weken in voorlopige hechten is had doorgebracht, brak de dag der terechtzitting aan in één der zalen van het palijs van justitie hield de rechtbankzitting op een verhevenheid aan het bovenijden der zaal zaten de rechters achter een brede halfcirkel vormige met groen laken bekleden tafel de dof zwarte togaas en witte beffen verhoogten het buiten dien reeds eerwaardige voorkomen der vijf grijsarts in het midden op een stoel met hoge de leuning, zat ervoorzitter wiens de lange sneeuwitte baard tot aan de tafel rijkte aan weersijden van hem, zaten twee raadsheren aan het linker einde van de tafel was de zetel van het openbaar ministerie aan het rechter einde, die van de givier der rechtbank in de laagte, op enige afstand van de tafel de rechters waren twee lange, smallen lessenaars aangebracht voor de advocaaten van de vorig en tegenpartij tussen deze lessenaars, stond de smalle bank der beschuldigden daar voelden drie treedjes naar de tafel voor de president aan het einde der zaal, bevond zich een balistrade van gedreide eikenhouten kolommen waar achter een woelig en menigte zich verdrong om een goed plaatsje te krijgen het gedeelte der zaal tussen de lessenaars en de balistrade, was aangevuld met twee rijen lange banken zonder leuning voor de getuigenbestemd door de smallen, hoge vensters tong het daglicht, groen getint door de saaie gordijnen naar binnen toch vermocht de zaal slecht spaarzaam te verlichten de wand achter de rechters was gedeeltelijk verborgen door groene voorhangsels die in stijve plooien tussen vijf stijden neeringen en een half circovormig scherm achter de rechtbank vormden achter een portiere in het scherm blonk het kalige zicht het gele vest en de hoge witte stoptas van een deurwaardig een soldaat in Grote Nu het geweropschoudig wandelde voor de balistrade heen en wedig een tweede militaar hield met moeite het publiek in bedwang dat zo dicht mogelijk tegen de kolommen aandrong om geen woord van het geen gesproken zou worden te verliezen op de banken hadden de getuigende reeds plaatsgenomen de heer Walling, een geneesheer de politieagent die Willem gearresteerd had enige schooljongens en voorbijgaars die bij het ongeval tegen woorden geweest waren de Rector, een leraar en Willems vader de president schelde en gelasterde beschilderde binnen te brengen een ademloze stilte verving het geschuifel en gevluisterd der nu schieren gemeenigte achter de balistrade die grotendeels uit school kennissen van Willem overigens uit straatslijpers en vaste bezoekers bestond ze rekten de halzen om de beschildigde beter te kunnen zien zou hij erg bleek zijn zou hij alleen kunnen lopen een deurwaarder opende een zijdeurtje en Willem kwam binnen, geleid door een agent hij zag inderdaad zeer bleek een ogenblik was hij verbijsterd op het gezicht der volle zaal bedremeld bleef hij bij de ingang staan honderd paar ogen staarden in de zijne beschaamd boog hij het hoofd voor zijn voegere leraars en kameraden de herhaalde verhoeren die hij had ondergaan had hij hem enigszins vertrouwd gemaakt met de rechters haastig keerde hij getuigende publiek terug toe en plaatste zich voor de rechtbank Omens, zijn advocaat, ging naast hem staan en vlak achter Willem zette zich de agent-impostuur de handen langs het lijf gestrekt onbeweegelijk in kaarsrechte houding de soldaat schouderde het geweeg de stilte werd door niets verbroken totdat de president met luiderstemmen Willem Roda voor zich riep Willem klom wankerlend de treden die tot de rechter voerden op en nu volgten de gebruikelijke vragen naar eigen naam en voornaam, naar dien der ouders naar geboortendag een jaar enzovoort hoewel de toehorders achter de palastraten de holle hand hun oorschelptachten te vergroten hoorden zij van Willems antwoorden in het begin slechts een zacht gelispel luisterd naar de acten van beschuldiging die de heer officier die zal voorlezen zeiden te voorzitter de rechter aan de linkerzijde stond op en las op luidetoon de lange aanklacht voor toch zo snel dat Willem winnen toch reeds in de oereshuisten er weinig van verstand alleen hoorde hij iets van single, december, genoemde Willem Roda schop tegen de buik, genoemde Albertus Johannes Fredericus Walling al dus, zware verwonding commissaris van politie rapport, al dus toen de rechter had geëindigd vroeg de president Willem Roda bekend je het feit dat je ten lasten wordt gelegd? volmondig antwoorden Willem ja na vele vragen en antwoorden die de rechters het beloop daar zaak nauwkeurig deden kennen richter de voorzitter tot Willem deze vraag waarom heb je juist geschopt en niet geslagen met de vuist bijvoorbeeld dat doet toch ook pijn en is gewoonlijk minder gevaarlijk ik weet het niet weet je zeker dat je geschopt hebt? nee dat je geslagen hebt? ja, we hebben gevochten daarover spreken we nu niet nadat je je omkeerde op de woorden van je tegenpartij bedoel ik ik weet niet wat ik toen gedaan heb ik zag alles rood voor mijn ogen en je hebt zo even bekend dat je het wel gedaan hebt ik weet wel dat ik hem verwond heb want ik heb hem zien liggen maar of ik gestomd of getrapt of geschopt heb weet ik niet zeker je dacht zeker bij die sarrende woorden wacht jongetje, dat zal ik je betaald zetten nee meneer ik heb er niets bij gedacht tenminste, ik weet het niet ik moet het wel gedaan hebben maar als ik hem niet zo aakkelijk had zien liggen zou ik het zelf niet geloven herinner je je nog dat je je omkeerde alvorend op Albertus Walling aan te verliegen nee meneer ik weet wel dat ik stil bleef staan ik kon niet verder, het was op de grond op en neerging je zei dat zo even dat je alles rood voor de ogen werd kon je je tegenpartij dan zien voeg één deraats heren ik weet het niet meer meneer misschien ben ik op het geluid van zijn stem af gegaan heb je toen hard gelopen of ben je langzaam op hem toegestapt dat weet ik niet meer meneer wel nu, dat zullen de getuigen nog al weten het is goed, je kunt op dat bankje gaan zitten nu werden de getuigen gehoord hun gezamenlijke verklaringen vormden een volledig verslag van het gebeurde de rector en de leraar legden een gunstig getuigenis af van Willems gedrag op school de genees hier verklaarde dat de toestand van de gewonden voor het ogenblik geen levensgevaar meer opleverde toch zeer ernstig bleef en van dien aard was dat jarenlange verpleging nodig kon zijn Willems vader werd niet als getuigen gehoord hem werd alleen gevraagd of zijn zoon dik was aanvallen van zulke een waanzinig gedrift had Walling, de vader van de gewonden beweerde dat er altijd een vrok tussen de beide jongens had bestaan dat hij zijn zoon die anders de zacht zinnigheid zelf was, dik was had hoeren spreken over de minachting waarmee de sommige jongens hem behandelden en van die jongens was Willem Rode gewon ik de aanvoerder zonder twijfel piepte het jong zoals de oude bronnen hij, Walling geloofde wel degelijk aan een beraamd plan of aan opstokkerij het was geen kunst van geslepen advocaat de jongen zijn lesje van buiten te laten leren en de onnozenen te doen spelen hij zag het al vooruit het zou wel op vrijspraak uitdraaien het zou toch wat mooi zijn als zo'n straatbeel maar ongestraft mocht moorden en dood slaan net als zijn vader hem, Walling ongestraft had mogen uitkleden om zichzelf vet te mesten Walling zou in steeds toenemen de opwinding zijn voortgegaan indien de voorzitter hem niet in de reden waren gevallen meneer, u vergeet waar u staat u is hier geroepen om de tijgen antwoord te geven op de vragen die u gedaan worden dit is afgelopen u kunt u op plaats op de getuigenbank weer in nemen of, indien u het verkist, naar huis gaan bevend van woede gehoorzaamde Walling met een boos aardige verachtelijke blik oproden nu stond de rechter die het openbaar ministerie als aanklager vertegenwoordigde op hij hield een lange reden waarin hij de feiten herhaalde en daarna beweerde hij dat al was de misdaad gepleegd, dergelijke daad niet ongestraf mocht blijven evenmin als een strafbaar feit in donkenschap gepleegd de jeugdige leeftijd van de beklaagde als voorzachtende omstandigheid in aanwijking neemende eiste hij, weegersmoedwillige zware verwonding, toegebracht zonder wapen gevangenstraf voor de tijd van 1 jaar na Willem gevraagd te hebben of hij nog iets had aan te merken waarop deze hoofdschuddend antwoorden gaf de voorzitter het woord aan de verdediging trok de weide schepmouwen van zijn toga wat omhoog, legte de ene hand op zijn aantekening, kuchte even en ving toen onder het diepe stilte zijn pleidooi aan hij begon met de zeggen dat zijn vriendschap voor de zwaar beproefde vader van de beklaagde hem noopte na jaren langer rust weer als advocaat op te treden hij schetste het huisselijk leven van Roda na het verlies van zijn vermogen en zijn handelwijzen jeegd zijn minder vermogen de schuldeisers daarna weerspraak die legte hij dat de misdaad in drift gepleegd en uitgelokt door de verslagene gelijk zo staan met ene in donkenschappen gaan en was het wel drift waarin de beklaagde op de zoon van de heer Walling aanviel was het niet eerder een aanval van krankzinnigheid, van razernij een zielstoestand waarin niemand mag toegerekend worden wat hij doet en die aanval was nou lang tergen uitgelokt door een gemene boos aardige zet van de overwonnende die zijn nederlaag niet kunnen de verkoppend scherperwapen zoekt dan voeten en vuisten het was de bijtende spot met zijn vader gedreven met zijn vader, zelf vol opopvronne liefde, die hem de zoon boven alles hoog achter die hij in tijden van druk en tegenspoed had leren begrijpen en liefhebben zowel selden een zoon zijn vader liefheeft denkt u terug in de dagen u wereugd heer en rechters, wanneer het bloed als een berg stroom over een rots gebedding ons thuimig door de aderen golfd denkt u zelf als opgeschoten knap gesart, getrijtherd gedwongen tot een worstelling die het bloed nog meer verhit denkt u dan uw vader of uw moedig of het liefste wat geop aarde bezit in het openbaar gelasterd bespot, gehoond door u het tergig en je hebt een flauwe begrip van de gemoedstoestand waarin de misdaad werd gepleegd de wet noemde de misdaad het valt helaas niet te ontkennen maar de dadig is geen misdadiger was het niet bijna zelfverdediging is spot ook niet een wapen dat wond dat doden kan zo ging omens voort en tachtte het hart der rechters tot medeleider te voeren gelijk hij iets had gedaan met de overige aanwezigen behalve misschien met de heer Walling de oude advocaat wiens wangen van inspanning gloedden wees er vervolgens op dat de rechtbank meer deed dan gevangenstraf opleggen dat ze het leven verwoesten van een jong mens nauwelijks de kinderschoenen ontwassen dat ze een familie schant flekte die jarenlang iedersachting had genoten daarna beriep hij zich op het getuigenis van Willems onderwijzers de beschuldiging van samenspanning met beklaagde wierp hij een edele verontwaardiging verre van zich zie zijde hij tenslotte mijn haren zijn wit en mijn hand beeft van ouderdom de concopaden de rechtspraak zijn mij door lange onthouding een dolhof geworden ik heb tot u gesproken minder tot de rechter dan tot de mens in u die ook in de strengste rechter mag en moet wonen laat de ijzeren wet en uw geweten geen vrijspraak toe wees dan mijn arme client genadig heeft de beschuldigde straf verdiend hij heeft ze reeds ondergaan ik heb getracht u te overtuigen dat hij gehandeld heeft zonder te weten wat hij deed zonder de gevolgen te kennen zonder oordeel des onderscheids herenrechters neemt zijn jeugd in aanmerking ik vraag u nee ik smeek u vrijspraak voor hem af voor hem en voor zijn ouders omens ging zitten en wisten de droppelsweg die op zijn voorhoofd parelden de voorzitter stond op en vroeg Willem die luid snickte of hij nog iets te voegen had bij de woorden van zijn advocaat om het af te wachten liet hij erop volgen dan zal de rechtbank heen over acht dagen smorgens de tien uren uitspraak doen de zitting is gesloten getuigen kunnen gaan publiek buiten acht dagen van kullende onrust en angstige spanning voor Willem en zijn ouders volgden acht dagen van twistgesprek over de kansen van vrijspraak of veroordeling voor hem die de familie kenden toch ook die tijd verstreek het publiek was in nog grotige tal opgekomen enkele nieuwe getuigen werden ondervraagd daarna spakt de voorzitter terwijl het Willem duizelde het vond ons uit, dat luide de rechtbank spreekt beklaagde vrij van het hem ten lastige legte feit als hebben de gehandeld zonder oordeel des onderscheids maar gelast opsending naag en verblijf in het rijksopvoedingsgesticht voor jongens op de kruisberg voor de tijd van twee jaar einde van hoogstuk vier