 Wika nationalismo at panlipu ng katarungan. Tatlong napakahirap na mga konsepto yan, pero spukan na tipaliwan ngayong araw na ito. Siguro mas paganda magsimula sa isa lamang sa mga ito. Ang unang-unang sigurong, ah, i-discuss ko sa inyo ay ang nationalismo. Pag nationalismo ang sinabi sa inyo, sigurong unang-unang na iisip ninyo ay ang pangbansang watahwat. Bakit? Kasi ito yung ating national symbol sa mga larunang basket ball lumalabas ito. Kahit nung kabatahan pa natin, ito rin yung sinusumpahan natin ang panatang makabayan o panatang nationalista. Iba mga symbolo, isaisihin ko sa inyo, tignan natin kumahalala pa ninyo. Pambansang awit, hindi ba ito yung lupang hinirang? Datin ang tawag namin dyan ay bahayang magiliw, pero nung 1998 ginawan, nila gyan ito ng pangalan, ito ay lupang hinirang. Isa pa, pangbansang damit na mga lalaki, hindi ba ito ang barong tagalog? Pag kasababay, ito naman ang barot saya. Pangbansang ibo na alahalan nyo pa ba? Nung bata ako, actually maya yan ay ang anginglis niya ay rice bird, kasi nga ito yung mga nagnanakaw lang mga butil-butil ng vigas sa kasada. Later on, gagawin itong Philippine monkey eating eagle, pero nung nawala yung mga ungoi sa davaw, hindi na rin kumakain ng ungoi ang mga ibo na ito. Kaya naging Philippine eagle na lang. Pambansang prutas, siyempre mga. Hindi inyan mango, hindi star mango, hindi ko ano ano pang mango, ito yung pinakamalaki natin mga yung kalabaw. At yung din yung pambansang hayop natin. Pambansang bulaklak, sampagita. Pambansang sasakyan ay ang gyitni. Pambansang sayaw. Naalala nyo pa ba? Ito yung kari nyo sa, dati tinikling, isa itong imitation dance ng ibo na tikling, pero pinalita, hindi naman kari nyo sa, ito pinakapaborito ko sa lahat, ang pambansang dahon. Anahaw, hindi ba? Ngayon, ano yung problema ng mga simbolong ito? Maganda ang simbolo kasi sa isang simpleng bagay na kikilala natin ang ibat-ibang mga konsepto. Pagluwabas ang watawat ng Pilipinas, alam na natin nirerepresenta ito ang buong bayan ng mga Pilipino, pero ang mga simbolo rin ay may kanya kanyang suliranin, halimbawa may mga nagkokontend ng ating pambansang damit yung barong tagalog, ay sinusoot lamang ng mga injo ng panahon ng pananakop ng Castila, dahil ang nakasanayan na nagtatakin ng damit noon, ay ang mga Castila lamang o yung mga pinanganak sa España at kahit yung mga pinanganak sa Pilipinas. Kaya nagiging simbolo ito ng pagiging kolonya natin ng mga Espanol. Ang pambansang sayo natin ay kari nyo sa, na nagmula sa wikang Espanol. Manaming ang nagsusabi saan na tinikling na lang, kaya lang ayaw din nila yun eh, kasi initation dance lang yun ng isang ibon. Ako, kong itatanungin ninyo, baka mas baganda pa yung magbalalatik kasi ano yun eh, war dance yun. Yung ating nang pambansang sasakyan yung jeep ni, originaly nang galing yan sa mga naiwan na mga sasakyan ng mga americano, yun yung GP, General Purpose Vehicles, or later on tatawaging GP o jeep, at yun siya nang magiging jeep ni natin. Kaya ko paborito yung pambansang dahon, yung anahaw. Kasi sa lahat yata ng mga dahon natin sa Pilipinas, ito yung isa sa mga pinakawalang silbe sa saluku yan. Kasi dati ang anahaw ginagamit yan sa pamaypai, yung pamaypai na, naikitanin yun na ginagamit sa mga isawan. Pero kasi yung mga pamaypai na binibenta ngayon, hindi naringyari sa anahaw, kung saang-saang mga dahon na nang gagaling yan. Matigas sa din ang anahaw, hindi rin ito nakakain, hindi katulad ng gabi, na nagagawang Bicol Express at ibo pang mga putahe. Ang anahaw ay walang silbisatin. Tapos magiging makabayan ka ba, kong halimbawa umuulan ng napakalakas, tapos sabi mo sa nana yung mga nai, umuulan sa labas, gusto kung makimakabayan ngayon, pakilabas po ng dahong anahaw at gagamitin ko ito. Diba hindi rin naman. Nandang pa rin yung tanong? Ano ang nacionalismo? Isa ito sa mga ismo na pinakamahirap ipaliwanag, kasi lahat na mga ismo, meron palaging personahin na nakabit ang Marxismo, nakabit kay Marx, ang Christianismo, nakabit kay Jesus Christ, ang Muhammedanismo, nakabit kay Muhammad, ang Nazismo, nakabit kay Hitler. Pero ang nationalism, napakahirap tukuyin kung sino yung nakabit sa kanya. Sabi ni Benedict Anderson. Mahirap na konsepto ang nationalism, at kung tutusan, isa lamang itong pakiramdam, isang pakiramdam na isa, na nag-bibilong kayo na, nakayong mga tao ay nasa isang komunidad, kaya na imagine communities yung pangalan ng kanyong libro. Isa pang libro, isa pang thinker, bago ang turn of the 20th century, si Ernst Roonon. Sabi niya, bukod sa pagiging pakiramdam, ito rin ay kalolua ng grupo ng mga tao. Kapag ang isang tao ay kinaligtan na niya, yung pansarili niyang mga kapakanan at, lahat na mga bagay na ginagawa niya, ay inayaale na niya sa mas paraming bahagdan ng tao sa lipunan, ito ay matatahog na, na nationalismo. Mahirap pa rin ano. Siguro para maipaliwanag ang nationalismo, kailangan natin ipasok yung mga tinatahog na sangkap ng nationalismo. Merong mga lima o anim yan, teritoryo, religiyon, lahi, kasaisayan, costumbre at tradisyon, at pinahule, yung wika. Teritoryo, limba wang Pilipinas, ay meron tayong malinao na teritoryo. Kaya lang naging problema rin ito, paminsan-minsan. Ang ating Scarborough Shoal, alimbawa, ay inaagaw sa atin ng China. May sarili rin tahog tayo sa teritoryo nyan. Actually, sa buong mundo, Scarborough Shoal ang tahog yan, pero pag tinanong may mga tagasambales na mga mga mga hingisda, ang tahog nila yan ay Kalburo. Ang North Borneo ay inaangkin pa rin ang ilang pamilya sa Mindanao. Sa religiyon, o-o, malaking purusyento mga Pilipino ang Katolico, pero hindi namin matatawag na Katolico sarado, na sa sampung uto, sa limbawa ng Katolisismo, ang bawal sumamba sa ibang Dios. Pero pagka nagsimba naman tayo ling-linggo, nai-kita natin ang mga Pilipino na sumasan ba sa kung kanikaninong, kung sinusinong mga santo. In fact, na tuwa, nagdiwang yung bumbayan, nunagkaraon ng Pilipino, o mga Pilipino, sa mga salistahan ng santo, sa Vatican. Finally, sabihin natin, mga kapagsalita, mga kadasal na tayo sa sarili natin wika. Lahi, sa lahi palang, kahit tignan mo yung mga tao sa paligid mo, nai-kita mo na hindi mo naman ka muka, merong mestizo, merong inchik, merong injong-injo, merong mukhang americano, merong mukhang kastila, at merong mukhang, hindi mo naman intindihan. Sa kasaisayan din, iba ibarin naman yung kasaisayan natin sa Pilipinas, ang karamihan sa atin sa populusyon ng mga Pilipino ay dumahan sa pananakop ng mga espanol, ang americano, at later on, ng mga hapon. Pero marami rin Pilipino, hindi naman dumaan sa parayong kasaisayan. Alimbawa, mga moro, mga muslim, hindi naman na sa akup ng mga kastila, sila rin yung matinding lumaban sa mga americano. Isa sa mga armas na nilikan ng mga americano, ay nilikan nila para sa labanan sa mga moro sa Mindanao. Kung ako namin sa nyo tatanungin, baka dapat gamitin na natin yung armas na yun, na simbolo ng bayan natin. Hanapin nyo nalang sa Google kung ano yung armas na yun. Costumbre and tradition, ganun din, magkakaibarin tayo ng mga costumbre. Ang mga ilo kano, ay koripot, ang mga bisaya, ay masyadong galante. Ganun din, ay nga ni jundalayon. Sabi niya, meron baka yung kilalang mga awit mula sa ilokos? Siguro wala. Pero sa bisayas region, napakarame. Sabi niya ang explanation niya, isa sa mga paliwanan diyan, ay yung folk songs nila. Ang mga folk songs ng mga ilo kano, ay napakaikli ng range. Ibig sabihan hindi lumalam pas sa isang cycle ng Dore Mi Faso Latido. Manang biday ilukat tuman nasa isang range lang yun. Pero yung mga kanta, yung mga folk songs sa bisayas, ay katut kalalayo, usahay, usahay, na na na na na. Lumala yung. Kaya natitrain ang mga bisaya nakumanta. So makaibah ng costumbre, mula sa norte, hanggang sa may bisaya. Ang wika, meron tayong sabi ng Summer Institute of Linguistics, meron tayong umaabot sa 108 na wika sa buong Pilipina, sa buong kapuluan ng bayan natin. Hindi pangatayo yung pinakadihado, ang Indonesia, na pinakamalaking archipelago sa buong mundo, ay umaabot sa 1,000 yung mga wika nila. Sa bayan natin, isandaan at walo. Iilan lang sa isandaan na yan, ang meron 1,000,000 nagsasalita o higit pa. Sa sarili kong panaliksik, mayhanay ko sa inyo yung mga salitang major, o meron 1,000,000 nakapagsalita. Pangunahin siyempre yung pangbansang wika, Pilipino, na hindi pa rin naman, malinaw na malinaw sa atin, wala pang standard ang wika ng Pilipino. Pangalawa, hanggang pang 11, Tagalog, Sebuano, Iloko, Hiligaynon, Bicol, Ingles, Waray, Kapampangan, Pangasinense, at Magindanaw. Sumusunod dito yung Tawsog, Maranaw, Kapisnon, Bondok, Bondok, at Ibanag. Sumalinaw, na maging sa wika ay magiging suliranin din natin ito, sa pagtutukoy ng ano ba ang ating bayan, ano ba ang nationalismo Pilipino? Kihintu mo na slide yan, dahil ngayon naman, ipapaliwanag ko sa inyo, ko ano yung panlipo ng Katarungan? Ang Katarungan bilang konsepto ay hindi likas naman sa atin, yung konsepto ng Hustisha. Ang pinakasimbulan ng Hustisha sa buong mundo, ay yung tinatawag na si Lady Justice, ito yung nang gagaling sa Roman mythology, yung Roman goddess ng Hustisha, ito si Hustisha. Siya nai-kita ninyo na babae, minsan may damet, minsan wala, meron siyang bit-bit na scale, yung nag-susukat siya, kung ito by kung tama, o mali, wasto, o hindi, o hindi. Sa kabilang kamay, usually ang dalanya, aspada, kasi nga kung nasukat na niyang mali itong ginagawa ng isang tao, pwede niya kaagad parusahan. Sa Pilipinas, hindi naman magkaiba ang konsepto ng Hustisha ng Europa, o yung pinasok na Hustisha ng mga Espanyol sa atin, sa sarili natin konsepto. Kaya nga ang translation natin sa Hustisha, sa sarili natin wika ay katarungan, ang tarong na salitang ukat, ay nagbumula sa Visayas region. Sa Tagalog region, siguro ang pinakamalapit na konsepto natin sa Hustisha, ay ang twid, o katwiran. Ginagamit din ito ng mga bayanin natin ng panahon ng pakekibaka. Ibarin ang panlipunang katarungan. Kung yung kanina, ay yung konsepto ng katarungan na may judiciary system, merong judge, merong courte, may mga lawyer, ang panlipunang katarungan, ay kasama rindo on, pero mas maipapaliwanag ito, sa kung ano ba yung mahalaga para sa mga tao, sa kasun natin, sa mga mga mga mayan na Pilipino, tatlulang naman yung basic napangailangan natin. Bilang tao, ito yung food, shelter, at saka clothing, pagkain, tirahan, at pananamit. Sa Pilipinas, hindi lahat ng tao ay merong, lahat ng iyan, hindi tayo kung makain ng tatlumbeses isang araw, maraming Pilipino ang walang bahay, maraming Pilipino ang walang sapat na damit. Sa isang bandan, napakaraming may hirap na mga Pilipino, pero ang Forbes magazine na limbawa taon taon ay naglalabas ng listahan ng mga Pilipino na pinakamayaman sa ating bansa at sa buong mundo. Sa ating bansa, ang pinakamayaman si Henry C. Sumusulod sa kanya mga ang sampung ito, John Gokongwe, Lucio Tan, George T., David Consunhi, Andrew Tan, Tony Tan Cacchong, Henry K. Razone, Lucio at Susan Ko, Robert Coyito, and Manuel Villar. Sino-sino bang mga ito? Sila yung pangunahing may pagaari ng pinakamalalaking mga investment companies sa ating bansa? Si Henry C., Ang SM Investment Corporation, at sumusulod dito yung halos lahat ng 11 na binanggit ko, ay may pagaari ng financial companies sa buong bansa. Sa kanila rin ang gagaling yung mga pangunahing natin kinakain sa araw-araw. Siguro kilala nyo naman yung Payless, Nissen, Jack and Jill, C2. Siguro pag may nagbur-birthday din sa pamilya ninyo, madalas kaya yung pungupunta sa either Jollibee, o kaya McDonald's. Ang Jollibee, pagaariyan ito ni Tan Cacchong, ang McDonald's naman, lahat ng parangkisa, ay si Andrew Tan, ang nag-aaproba. Ang mga minerals na mahalaga sa isang bayan, particular ang Gold, Copper, Nickel, ay, in essence ay pagaari rin na mga taong ito. Ang Semerara, Mining ay pagaari din ng isa sa mga ito. Ganon din ang lahat ng mga damit natin. Tandaan ninyo, ang textile industry sa bansa natin, ay malaho ng namatay. Siguro nung 1980s ang o 1970s pa, malakas ang ating textile industry, pero ngayon ang sinusoot natin sa araw-araw, ay infact ng gagaling lang din sa mga imports, na itong mga taong ito rin ang nagpapasok sa ating bansa. Tandaan natin na 2.5 tao na pinakamayayaman ng mga Pilipino sa ating bayan, ang merong taunang kita na umiikot sa 44.1 billion dollars. Ang ko itatranslate natin ito sa buong bayan, 76 million ng mga Pilipino ang kumikita ng parehong halaga. Sumakikitan ninyo 2.5 tao sa isang banda, 56 million ng mga Pilipino sa isa pa, ang bay parehong kinikita. Anong punto ng lahat ng ito? Unang-unang, hindi tunay na democratico ang ating bayan. Konting-konte yung mayayaman at napakarami naman ng mga mayhirap. Mangalawa, hindi makabaya ng ekonomiya ng Pilipinas. Hindi ito isang ekonomiya na nagtatakda na magiging mayayaman tayo sa hinaharap. 3. Mababa ang antas kung hindi man walang panlipo ng katadungan sa ating bayan. Namayikita natin sa 76 million Pilipino na nagihirap sa araw-araw. Masasalamin natin ito sa wika. Ngayon naman, maaaring tignan natin ang wika bila isang produkto and then later on, papaliwanin ko sa inyo kung paanoong kahit ang mga jokes ay mas nagiging salamin ng ating hindi pagkakapantay-pantay sa lipunan at panghuli, panong nagiging papel ng wika sa trabaho ng mga Pilipino. Ang wika ay hindi naman talaga produkto. Lahat ng taok, kapagpinanganaka, meron kang kakayahan na matuto ng wika. Ang tanongalang ay kung ando yung matututunan mo. Sa ating bayan, merong hierarchy ang mga wika. Syempre pangunahin ang wika ng edukasyon. Inglas ang pinakamataas na anyo ng wika natin sa bansa. Susunod dito, yung mga wika na sa centro, particular ang tagalog. At habang lumalayo ko sa centro, ay nagiging mas mababa ang halaga ng mga wika na ito, halimbawa sa mga jokes. Ang pansariling tingin ko sa jokes ng mga Pilipino, ay mahati lamang sa dalawa. Una, kalahati ng mga jokes ng mga Pilipino, ay bastos. Hindi na magbibigay ng example sa inyo. Kalahati naman ay linguistic. Alimbawa lahat ng knock-knock jokes, ay linguistic joke. Knock-knock. Who's there? Ako mabah? Ako mabah? Who? Tapos matatawan na tayo dapat dun. Isa pa, sinong nagsabing bisaya ako, wala naman kayong ibedin siya. Kung natawa kayo dun, ibig sabihin, isa kayo sa milyong-milyong Pilipino, na napakailitista. Kaya siya nakakatawa kasi, hindi na pronounced ng maayos ang ibedin siya at naging ibedin siya. Anong tawag sa dalawang binti? 40. Hindi siya nakakatawa sa ibang bansa, pero sa bayan natin, nagiging katawa-tawa siya. Anong tawag di dito? Labi, di ba? Anong tawag dito? Balcony. O kaya, second floor. Ganong din, pagkahalo yung English at syaka tagalog, ang lobby na lips, ay iniintindi ng joke na ito bilang lobby o yung unang bahagdan ng isang building. Kulina lang, anong pagkakayba ng conclusion sa opinion? Matagal yung pinagisipan, pero ang sagut yan, conclusion, edi hindi opinion. Kung sarado, edi hindi bukas. Ganong din, napakarami natin jokes sa ating bayan na umiikot lang sa mga laro ng wika, pero kung anilisahin ninyong mabute, malalaman ninyo na merong ilitismo na nagaganap sa bawat mga joke na ito. Pagkabastos, halimbawa, ang kadalasan dyan ay anti-women, o kuminsan nga anti-women na, anti-systempa, anti-church, anti-politics, anti-government. Pagkalinguistik na, may kita nyo rin, na kung hindi ka marunong magingles, mababa ka ntao, hindi ka matalino. Kung di mo na po-pronounce na namaayos sa mga bagay-bagay, either hindi ka marunong magingles, hindi ka marunong magtagalog, bisaya lang ang kaya mong salitain. Ganon naman tayo sa bansa natin, yung mga nagaaral, sila yung marunong magingles, yung mga nasa center ng mainila, sila yung mga nagtagalog, mga nagtatrabaho ng manual labor, mga katulong, mga carpentero, tubero, ay nang gagaling sa ibang bahagi ng ating bayan. Kung nating sa trabaho naman, meron tayong kinatawag na lima ang pangunahing trabaho sa bayan natin, at hindi ito halos nagbago sa panahon na pananakop na ispanol hanggang sa kasaluku yan. Inhingero, lawyer, doctor, parit, at saka teacher. Yung teacher na wawala na, kasi hindi naman luxurious sa Pilipinas ang pagtuturo. Ang parit isa parin sa pinakag nagugustuhan yan, dahil wala naman tayong kilalang parit na mahirap, diba? Yung tatlo, doktor, lawyer, saka engineer, ang yumayaman, may tendensiyang yumaman sa ating bayan. Sa kasaysayan ng ating bansa, ngayon na may babangitin ko sa inyo, kung anong kinalaman ng wika sa trabaho. Nung matapos ang pananakop na mga castila sa atin, umaabot yan ng 333 years, umaabot lang sa 2.2% ng mga Pilipino, ang marunong mga ispanol. Ibig sabihin kasi niyan, sila rang yung merong kakayahan noon, merong pera, para ipadala yung mga anak tilas sa Europa. At kahit ngayong pagpaparal na yan, ay nag-anaplamang 19th century, nung marami sa mga namumuno sa ating lipunan, ang nagkarun ng kakayahan na makipag-trade sa ibang mga bansa. Kasama jyan yung mga bayanin natin, sinaho sa Rizal, Cristiano López Hayna, Marcelo del Pilar, 2.2% lang yan. Nung panahon naman ng pananakop na mga Amerikan, magsisimula ng 1898 at magtatapos ng 1935 sa pagsisimula ng Commonwealth, o 30-tong taon lamang yan. Lumalabas sa isang survey, na 37.7% na mga Pilipino ang nakapagsalitan na sa Ingles. Isang generation lang yan ng mga Pilipino, ibig sabihin, hindi pa nga nagkakaapo yung mga dinatnan na mga Amerikano, ay karamihan sa kadila, ay marulong ng magsalitan ng Ingles. Bakit kaya? Malaking bagay dito, ang pagtuturo ng public education na mga Amerikano sa bayan natin. Ibig sabihin yan, libre ng mag-aral ng kabataan sa lahat ng sekulahan, at siyang pretinituro sa kanila ang Ingles. Sabi nga ng mga historians na kirala ko. Kung mga kastila, ang tinuruan nila ang mga kababaihan kung paano magdasal, maspatalinong mga Amerikano, kasi tinuruan nila ang mga bata kung paano magingles. Pagbalit nila sa kanika nilang bahay, yung mga magulang ay mapipilitan din mag-aral ng Ingles. Isa yan, pero ang hindi nang nakikita kadalasan ng mga historians ay yung lure ng pagtatrabaho. Ang civil service, nung panahon ng pananakop ng mga Amerikano, ay ginagawa lang sa pamagitan ng weakang Ingles. Lahat ng exam para maging civil servant, ay kinakailangan kang marunong magingles. At lahat, ng pinakamatataas na sweldo, kasama ng pagtuturo, ay nasa gobierno, nasa civil service. Kaya hindi na kapagtaka, na halos kalahati ng mga Pilipino, ang marunong ng magingles bago matapos ang pananakop ng mga Amerikano. Sa kasaluku yan, ang pinakasikatatrabaho na siguro sa ating bayan, ay ang call center agency, o yung pagpasok bilang call center agent. 1990s nagsimula ang mga yan, pero yung karurukan ng pagdame ng call center agents sa bayan natin ay nung 2000s. Nakakagulat lang ang pangayaring ito. Yung 2006, ang Kennedy Center, ang unang nagbalita sa buong bayan, na sa sampong nag-apply ng call center, isa lang ang nakakapasok bilang call center agent. Syamang hindi. Dun sa Syam na yun, dalawa, hanggang tatlo, ang pwede pang turuan ng kaunte. Ibig sabihin, dadaan lang sila sa finishing school to turuan, kung paano makipagkumanika sa wikang ingles. Pero sabihin ang Kennedy Center, sa dalawa o tatlung yun, isa o dalawa lang eventually yung matatanggap sa call center. So, sa bawat sampun na nag-apply, dalawa, hanggang tatlul lang, ang natatanggap bilang call center agent. Kinatakot ito ng maraming Pilipino. Sabihin nila, bakit ganon, datay ang galing-galing natin sa ingles, ngayon hindi na. 2006 rin nagkaroon ng executive order, ang dating pangulo, si Gloria Makapagalaroyo, na nagsasabing dapat ingles lang ang gamiten na mga mag-aaral mula grade one ng grade six, ingles ang dapat na maging focus ng ating pag-aaral. Ano bang significance ng 2006 sa ating bayan? Ang average na Pilipino batay na g-aaral ng dalawang puntaon, mula elementaria, hanggang college, hanggang makatapos sa college. Kung imemenos natin sa 2006, ang 20 years na yan, mapupunta tayo sa 1986. Ano bang significance ng 1986? Ito yung nagkaroon tayo ng bagong constitution, kasama dyan ang panibagong provision sa wika. Sa constitution 1986 na kalagay, na ang pangbansang wika, na ating bayan ay Pilipino. At lalo pang nai push ang paggamit ng pangbansang wika na ito. Alimbawa na alala ko ng bata ako, ang sikat na news sa TV noon, ay ang news watch, kasi may balita siya, at merong watch, merong relo doon sa television. At nasa wikang ingles lang yan. Infact, hula ko na alala na balita na uno, palabas sa television, maliban lang sa soap opera, ang nasa wikang sarili natin, karami ang sa mga yan ay nasa ingles. Pero pagsapit ng 1986, ma lahat halos ng mass media natin, kabilang na ang balita, TV patrol at tibag pang mga balita, jario, mga palabas na dating na sa ingles, tinatranslate sa Pilipino, ang Voltas 5 na sikat na sikat, bagong 1986, ay magiging Pilipino na pagkatapos ng 1986. Ang Sesame Street na dati namin pinapanuod, ay magiging una, Kalia Sesame, hanggang sa magiging batibot na ito. So, ibig sabihin yan, lahat ng bata na pinanganak ng 1986, as ay masanay na sa Pilipino, kaysa sa ingles. Pagdating ng 2006, kung kailan silaga graduate, kung kailan magkakaroon sana sila ng oportunidad na magtrabaho, na may malaki-laking sweldo sa pamagitan ng call center, huni na na ang kanilang ingles. Dalawang huling punto na lang, una, ang pangpangsang wika natin ay Pilipino, makabayan ito, at kailangan natin ipaglaban. Kahit namin ay kita tayong weaknesses dito, hindi ito weakness ng wikang pangmansan natin. Weakness ito ng sistem ang panlipunan natin. Kung ano ba yung dapat pahalagahan? Sabinghan ni Rizal sa Elphili Busterismo, tanging sarili natin wika, mapauunlan ang ating bayan. Sa sarili yung wika lamang natin, mapalalawig ang ating pagtingin sa mga bagay-bagay. Pangalawa, paraan ng wika tumo sa demokrasya, nacionalismo at panlipunang Katarungan, pero hindi dapat deterministi ko ang tingin dito. Marami kasing language advocates ang nagsasabi na kung Pilipino yung wika natin, yaya man tayo. Ang pinanggagalingan kasi nyan, kung ang Japan, may sarili yung wikang hapun, yung mamang sila. Kung ang Germany, may sarili yung sarili yung wikang aleman, yung mamang din sila. Pero walang directang kinalaman ang mga wikang nila sa pagyaman nila. Of course, kinalaman dyan ang iba-tibang mga kalagayang pangkasaysayan na nakatulong sa pagyaman nila. Ganong din sa ating bayan. Hindi ko naman sinasabi na pop sa pamagitan ng wikang Pilipino ay hindi tayo yung yaman. Mas bagadang balik tarin siguro ng kontet. Mayroong problema ang ating bayan, siguro, mas bagadang ayusin muna ang sistemang ito at susunod at susunod din ang ating pabansang wika.