 Magandang araw sa ating lahat, akupo si Professor Shirley Guevara, dekana ng Kuleyo ng Ekonomiang Pantahanan. Akupo ay isang food technologist at nagtuturun ng food service at hotel management sa Department of Hotel, Restaurant, and Institution Management. Ang aming Kuleyo ay nakatuon sa pang araw-araw na pangangailangan ng pamilyang Pilipino tulad ng pagkain, pananamit, tirahan, at pakikitungo ng pamilya sa isa-tisa. Ang kursong FN-1 na pinamagatang food trip ay isang general education course na ibigibigay ng Departamento ng agaham sa pagkain at nutrition ng aming Kuleyo. Dito, tinatalaka yang ipat-ibang aspeto ng pagkain sa pang araw-araw na buhay ng tao. Pinag-uusapan dito ang social, cultural, economical, political, and psychological na aspeto ng pagkain at mga practical na pamamaraan upang masiguro at mapabuti natin ang kalosugan at nutrisyon ng ating sarili at ng ating pamilya. Kasama ko rito ngayon mga guru na nagtuturun ng kursong ito sa aming Kuleyo. Magandang araw pumuli sa ating lahat, ako po si Aaron Bonifacio, isang registered nutritionist dietician na nagtuturun ng mga kursong public health nutrition. Ako rin ang college information officer ng aming Kuleyo. So ako naman ay nakafocus sa health promotion and education pati na rin program management. At ako naman, Professor Luci Calyanta, na isa rin registered nutritionist dietician na nagtuturun naman ng mga kursong ukol sa food service nutrition. Ako naman ang chairperson ng office of community and extension services ng aming Kuleyo. Ako naman ay nakafocus sa culinary nutrition and sports nutrition. Ako naman, si Dr. Blanca Villarino, isang food technologist na nagtuturun ng mga kursong ukol sa statistics, research methods, and sensory evaluation. Ako naman ay nakafocus din sa sensory evaluation and statistical analysis in food research. Ang seri na ito ay nakatoon sa mania naman ng kursong FN1 of food trip. Ating sisi mulaan ang tala kaya sa seri na ito, tayo ay tutoon sa food systems. So ito, seri na ito ay pinamagatana sa kahan hanggang pinggan. Kung saan ating pag-uusapa na mula sa pagsaka, pag-ani ng ating mga kinakain, hanggang ito ay dumahan sa bumproseso at umabot sa ating mga pinggan at ating mga hapag. So bago po tayo, dumirecho sa malalim na tala kaya, kuso ko po kamosain po kayo, kamosa po yung naging buhay po ninyo ngayong pandemia. Ano po yung napansin ninyo na pagwabago sa food wasting nyo sa inyong sarili, sa inyong tahanan? So mamluchi. Tumaba ako. Pero tuto o yan dahil nakakulungka sa bahay tapos nakahanap ka ng gagawin at ang una ko naman hahanapin nagagawin ay ukul sa kusina at pagkain kasi yun nga ang aking happiness. Parang pang distress. Maraming po na tuto mag-bake ngayon, mag-food business. Sila ginagawang business. Ako ginoa kong pagkain. Pasta rilang person ko sa... Kayo po, Dean Shirley, kamos na po? Tumabadi na ko, lalo. Pero napansin ko na isang distress na namin ay pagkain mag-oorder kami. Mas dumami ang order namin ng gagaling sa labas kaysayong niluluto sa loob. Masasabi kong hindi healthy. Pero nung simula po nung... Simula talaga ng pandemian na lahat ay wala pang ganun kadamin delivery. May ano po ba sa inyong sa pagkain sa bahay? Luto na luto yung aking aming kasama sa bahay dahil nga wala din naman kaming magawa na umpisa, hindi ba? Kaya pagkain talaga yung pinagtunan namin ng pansin. Kayong mam blanca? Well, ang nakita kong change is yung di ba datin na mamalenke o ikaw lumalabas. Ang nangyari, yung palenke yung pumunta sa bahay namin. Kasi maraming nagkaroon ng maraming... Ano bin tagdan yung mobile palenke? So parang... So instead na kaming pumunta sa palenke, sila yung pumunta sa aming. At siya kaya nga, manapansin ko hindi naman sa aking. More of yung mga kapit bahay namin. Yung nga, maraming nag-business ng food. Parang dati uso naman ng paglalako, pero ngayon may virtual na may Facebook. Lahat ng klaser, pwede nakita ko lahat ng avenue na pwede magkaroon ka ng makakain. So parang, even if may shortage dati supposedly ng pagkain, parang hindi ko rin naramdaman kasi nga. Ano, ang daming avenue na para madeliver yung pagkain sa bahay. So sami naman, napansin ko na dahil kami siguro privilege na rin kami na nakapagtrabaw kami lahat sa bahay. So lahat kami na sa bahay, makakasama na kami na dating. Alis na kayo, bago pa minsan mag-breakfast, nina kayo mag-breakfast. You will take it sa oficina mo, patilan. Tapos din na nalang magkita, minsan hindi pa ngayon, laging nang magkasama. So talagang, naging adjustment din sa aming tahanan na o siya na maglaluto. Kasi minsan, makikita mo, masangapansin mo yung preferences. Ay, ito ayon nito, ganun-ganun. So minsan, parang nagkaroon ng self-discovery ulit sa aming tahanan. Paano ba gawin ito, maging efficient din sa pagluto at pag-ahanda sa bahay? So maganda yung ating napag, para namas napapag-tanto natin yung pagbabago na dumating sa bahay natin. Pero ano pa po yung mga, napag-isipan yung mamblang ka in terms of changes brought about by the pandemic? Yung pagbabago sa food system o kung paano tayo bumile, sinabi mo kanina lumalapit. Ano pa yung sa pag-ahanda? Meron po ba? Kapag kumakaing ka? Ano po yung mga napapansin pa po ninyo? Well, katulad na sinabi mo kanina, parang... Atsaka yung mga na-shared din niladbin, Shirley, chaka ni Mamlucci is. Andaming changes sa, ano, how we actually get food. So yung unang-unayon. And then yung mga food preferences na nabanggit mo kanina. So dahil na dumating, dumami din yung, ano, dumami din yung choices katulad na sinabi ko. Kani na andami mo ang avenue where you can get food. In a way, parang maraming naging conscious sa health nila. Pero maraming din katulad na sinabi ni Mamlucci, Shirley, dahil na available, maraming available na ano. Na delivery services. So parang some of these products kasi, nil ko naman lalahatin, some of these products are really unhealthy. And we don't really know how they are prepared kasi marami dyan. Kasi dahil nga sa mga naramdaman natin sa pandemic, ano yung, we try to find comfort sa food. So maraming comfort food and most of comfort foods are really unhealthy. They are really high in sugar, high in carbohydrates, high in fat. So yun yung mga nakita kong, well, pinanating negative side. But on the other hand, a lot of people went to cooking. So mas naging health conscious nga nila. So mas gusto nila sila ang nagprepare ng kanilang food. So yun yung medyo parang double edged sword ng yari sa, ano, natin, sa food consumption natin. At kung babalik naman tayo ng kontin sa production side, alam naman natin na nangkaroon ang break dun sa supply chain. Kasi nangkaroon ng mga lockdowns. So hindi yung mga gulay na dapat galing sa benget, hindi nakarating kasi andaming ano, di ba? Andaming mga taog dyan? Mga checkpoints. Yung mga checkpoints. So sometimes, datin na late pa sila kumuhan ng mga passe. So maraming nabulok na pagkain. Tapos aside from, of course, aside from COVID nangyari yung ASF, even before the COVID. So ngayon nararamdaman natin. African swine fever. Nararamdaman natin yung impact ngayon because ang taas ng ano, di ba? Ang dami natin problema ngayon sa pork. Tapos, siyempre, affected. Pumaba ang demand sa pork dahil mataas ang price. We, upted sa chicken na nagtaasan din. So talagang ano siya, andaming problema. Makabit-kabit yung problema ng food systems natin. Magandangan na naman siyon nyo mam. Kasi, for example, sa hotel and restaurant industry, definitely may effecto yun. So din, Shirley, pa ano nakita po ninyo? Ay na ko. Sampung taon din tayo nagtrabaho sa food service industry at nalungko tako dahil andaming nagsara. Hindi sila nakakacope up din sa pagbabago nung food system natin natawag. Kahit sabi natin pumasok yung mga bagong trend na katulod ng cloud kitchen. Ano po yung cloud kitchen? Actually, unterm lang nga ginagamit lang, pero para siyang comisari na imbis na mag-operate ka ng isang full store, magluluto ka nalang. So gagamitin mo nalang siya para magluto and then, makakator sa mga mag-order online. Kaya cloud kitchen kasi yung platform niya ay online din. Parang delivery lang din? Yes, yes. So yan ang ginawa sa ibang stores, actually mga food service chains. Dun sila nakakacope up. May mga nagsara, pero kumita naman sila dun sa ganun concepto. So, yung iba naman nagsara dahil walang wala talagang mailalaban na bagong concepto. Walang mga pumapasok na mga mga customers at yung mga malalaki nalang talaga na food service establishments. Inyong mga nabuhay po. Inyong mga nabuhay. Ako sa bahay lang ay nung nag-umpisang pandemia, nag-umpisari na ko nung penchili garlic. Ayong tagawa na chili garlic. Penchili garlic. Kasi ang mahal eh. So sabi ko, gagawa na lang ako. Mga sarap. Ano nangyari sa chili? Diba, isang kilo ng chili umabot ng 1,000 pesos. So, tumigil. Tapos ngayon na nafifil nga natin. As you said, yung pork holidays. So, mag-chichange din ang iting pattern mo eh. I started off with making a very well thought out menu for two weeks. Ano, kompleto na po yan, mga putahil, menu cycle ka pa mam. Yes, yes. Kasi, yun lang akong gustong ginagawa. So, mga third day pa lang, kayo lang ko na medyo e-junk. Kasi, oh, it's not available. Oh. Mahal. Mag-mahal ganun. So, ah, hindi lang yan. Uy, masarap yun, isang delivery dito. So, mga ano ka, mag-pap-deliver ka na lang. Kani na nabanggit nimam yung ano eh, yung food system na tinatawag eh. Baka, gusto mong talakayin yan na medyo detaliado ng ayun, kasi parang iba-iba yung naibahagi namin, part pa rin ang food system yun eh, pero paano nag-evolved because of the pandemic. Okay. So, ang food system simply, ito yun lahat ng stages o hindi na daan na ng food from the, tinatawag tayong farm to fork. Koy yun sinasabi kanin na ni Aero na mula sakahan sakahan hanggang pinggan. Farm to fork. Lahat ng stages na dina daan na ng pagkain. So, from growing, harvesting, tapos, after harvesting, minsan pupunta na agad sa consumer, pero ang madalas yung processing, packaging, distribution, disposal or consumption and then disposal. So, ito yun yung pinakasimpleng definition ng food systems. Pero, pedi rin pasukan ito na mga iba-tibang aspects social, economic, biogeophysical aspects. So, yung mga resources na pumapasok sa food systems at ibang aspects ng food security like availability. Kanina, nalabanggit natin na dahil sa pandemic and other factors na ubusan tayong, meron tayong supply for products like pork. So, tapos ang food systems pedi rin natin i-classify into different types. So, meron tayong tayong tayong nantawag na traditional at syaka modern or mixed. Pag-traditional, normal sa rural set-up, tapos ang modern naman yung mga cities natin katulad natin nakatiratay sa city. And then, pag-mixed naman, yung mga peri ano yan? Peri sub-urban. Peri sub-urban. Mga sa gilid ng mga city. Na-salo siya in-between katulad ko, nag-galing akong bulakan sa I'm from Bulakan, I consider it parang semi-urban. Sub-urban, ng rural. Parang ganoon. Pedi rin natin tignan ang food systems into different levels. So, magsisimulayan sa individual. So, may individual tayong tinitignan na dati, katulad mga nakahiwala sa family. We all if we're going to purchase food na takainin nalang natin o bilibat tayo na iluuto. Xabi nimang surely na mas pinili nila na available na sa kanila. Tapos, pupuntayan how are you going to dispose the product or the yung pagkain? Tapos, pwede naman, susunod na level ng household which is part and parcel ang part nung ay individual naman. So, and then pagkatapos ng household ay sa local food systems. Ang local food systems naman kung tinitignan natin technically is yung pag yung wala ng wala ng anong tawag doon yung mga traders, yung direction na yung yung yung produce from the farmers to the consumers. Ano yung tawag doon sa sa middle man? So, may tinatawag na local food systems. I'm sure na rinig nyo na yung yung farm to table na restaurant. So, yung tinatawag na local food systems. Wala ng middle man. Tapos, meron din tayong tinatawag na regional. So, di ba sa Pilipinas andaming region? So, like we know that yung sa laguna they're they're known for their bukapay. Tapos, sabikol naman yung mga pili. So, pwede nyo yung tignan yung national naman. These are governed by mga loss, mga food safety act, consumer act. And then, pwede rin tignan ng national food systems in terms of what we eat. Differences between countries. So, like Asian countries or Eastern countries, they're fund of eating rice katulad natin. Although, we also eat Western food. So, makikita natin ang mga Eastern diets are Western rice. Pero, ang Western diets or Western food systems ay more of yung mga meat. So, burger katulad ng burger. And they're shifting na rin, because of global globalization, di ba? So, naka-introduce ang mga national food systems to global. So, yung naman yung susunod na level, which is global food system. So, katulad na isang very good example ng pagtingin sa global food system is yung burger. Okay. So, burger, kung titin nga natin ang burger, hindi naman, di ba anong components ng burger? Meron siyang tinapay, yung bonds. Ano pa mamluchi? So, yung pati, yung marcar pati. And the pati itself ang daning ingredients. Siya. Vegetables. Vegetables. Asas, meron pa yan yung yung dressing. Cheese. Magdressing. So, imaginin nyo, yung bang burger na yung isang fast food restaurant ng burger. Imagin nyo, lahat na ingredients na yung satingin nyo, dito. Galing Pilipinas. Dito, galing ng Pilipinas. Hindi. Di ba mam, surely galing ng food service. Alam natin na yung mga bawat ingredients para makabuuka ng burger. Yung wheat, ay yung wheat bread, yung bun. Meron pa yung wheat flour. So, may yeast. Galing sa labas yan. Sa po ang pinanggalingan niya, yung beef. Di naman tayo nagpuproduce sa laga ng maraming na-liba ng beef. So, pedin galing Brazil, Australia, yung cheese, milk. So, yun yung tinatag na, ano tayo, parang lahat nakaain natin, ay connected sa ibang, ibang bansa. Global system. So, we call it global food system. So, yung po yung, in essence, itchuran ng food systems. Napakaganda, no? Makita nga natin yung level niya, sa individual, sa isang pamilya, sa isang komunidad, hanggang sa buong mundo. Pero nakitanganin na pinagusapan natin yung aspeto rin ang, sa pamilya, sa ibang institution, sa mga restaurant. At pati yung, sa nag- affecto nito sa ating food behavior, na ganun lang ba na, kasi minsan, inaan natin sa nutrition, na bilang, nutritionist dietitian, laging, ano matiyatang sa atin na, ako ba lagi amang kasalanan, kung bakit ako mataba? Di ba? Naparang baka maganda rin magkanong tayo na ganun perspektivo na, baka ito kasi yung kinakaing? Kasi ito yung available sa atin. Pwede. Talagang na mold na yung ating food system, na ganun nito. Pero nakitanganin natin na hindi po siya perfecto. Ako galing ako sa payak na pumumuhay, galing ako ng provincia. Naalala ko, meron kaming garden sa bahay. Ang nana ko, pag may dumating na besita, mag-harvest na lang siya, pati yung mga domestic na animals namin, doon na rin yung kukunin yung ilunuto niya. Pusakong yung siya di ba, magkakatay ng ng isang baboy, ng isilang manuk. Manuk naman. Manuk naman. Manuk naman. O kaya, itlog, kailangan niya itlog, nanging itlog, yan, kukunin na lang. Gana, ako na mimis ko yung mangumuha siya sa paligid niya ng mga gulay, hindi mo na bibilhen. Yung sa, pupuntahan ko naman yung sa restaurant, yung meron mga restaurants na thematic natin na tawag natin. Meron silang malaking garden sa likod. So, kinukuhan na lang nila yung gamit nila doon, mga vegetables. And then, yung iba, nag-branch out sa animal husbandry. So, meron din sila mga farms. So, very sustainable na yung ganon. Or, meron isang malaking burger chain na, nag-bibigay naman siya ng support sa mga farmers sa, tapos yung hinaharvest nila, binibili niya. So, ito yung mga ibang modelo. So, we talk about burgers. We mentioned burgers so many times already. Pero, ikaw ba, pag kumakain ka ng burgers, sa sabihin mo, oh, this one came from wherever, di ba? But it seems that to know about food systems, it's very important. So, can you elaborate on that? Why is it so important for a common you know, a common person to know about this? Kasi mam, whatever we do, let's say, whatever food we choose, how we buy food, actually, impacts the other stages of the food system. So, sabi nga po ngayon, ang pag-produce ay due to demand. Or, ito po ay dahil sa demand ng consumers. So, dati po kasi parang nangyayari is ang manufacturers they produce to earn. And of course, lahat ngayon di naman po. Pero, ang pinuproducing ayon, because of the demand ng, demand-driven. Yes, demand-driven na lahat. So, kaya since may demand, yung ating mga consumers, ay ating mga manufacturers, yung pinuproduce nila. So, kaya po kung ano yung decision natin on how we consume food, how we purchase food, how, saan pa ano tayo bibilay. Katulad po, minsan ako, ganito po nangyayari sakin. Sa kanari, mag-didesaida ko no kakainin ko. Okay. Do I order? Or do I cook? Okay. So, makikita, meron po nalawang, may advantages po yung dalawang yun, pareho. So, una, kung magluluto ako, I know what I'm, ano po ilalagay ko sa pagkain ko, sa I can make it healthy, or I can make it unhealthy. Alam mo ko ilang sin, amos, ayon. So, on the other hand po, pag, magpapadeliver ako, alam ko most of the things na pinapadeliver ko unhealthy, kasi marami, minsan na, napapagod ako magpamili dun sa app, kasi yung dami talaga na parang ko na, ilalang pagpagod ako, ala akong tayong mag-buto. Parang yung, more comfort food, yung sinabi ko kanina. So, pag yun naman na pinili ko, although I know it's unhealthy, some, most of it's lahat ng ordering ko ay unhealthy, I'm giving jobs. Aha, tato ayon. Di ba parang, nakita ko po may isa po, ako nakita ang para sa Twitter yata, nagpasalamat yung delivery guy, sabi niyan, thank you po for, ordering. For, ordering, kasi may trabaho po kami. Yan po. So, parang yun, tapos, aside from that, you also give jobs, dun sa mga nagprepare ng paggain mo. Tato ayon. Tato ayon. Pero on the other hand, so, meron pa rin po ang disadvantage, or parang negative side is, normally po ba, di ba ako nakapadaliver tayo, may container yun na plastic? Most of it, plastic. So, problema ko naman ngayon, how do I dispose? Yes. So, andami po ang, andami po ang sangay-sangay na problema. So, meron po ang advantages at may disadvantage. So, kaya po, hindi po simple ng milik, nag-decide ko, itong kakainin mo ngayon, how you're going to purchase it. It's really a complicated process, kasi lahat po ng stages ng food systems natin na-affected. So, yun po, at marami po po ang ano, marami ako'n pwede i-quento regarding sa chain, sa ano i-impact ng pagkain natin, sa ano, sa ibad ibang aspeto ng food systems, at maubus pang oras natin, para i-quento ko po lahat ng mga ano. Pero yun lang naman yung gusto, ang pagkain, ito ang isa mga pang araw-araw natin nalagi ginagamit, ginagawa, na we sometimes eat more than three times a day. And the decision that we make, parang nag-dumadag-dag-dumadag-dumadag-dag, at naging malaki yung effecto nito. At sinabingan na ni Mam Blanca, na hindi lang tayo, na minsan, pwede naman yun na, yung pandemi na parang kailangan ng trabaho, o kailangan ti-supportahan din yung iba, pero lagi naman di mamangluchi, balance, moderation, and variety. So ko na babalancing na naman ko natin, yung ating din yung kinakain, pero siguro ang kahalagahan nga nito, isna pag-uusapan natin, na alam natin, ang bawa decision natin na kait na pagkain, ay may malaki yung effecto. Nga kato, na yung isip ko tuloy, ganyan natin tayo mag-isipan, yung may kaalaman tayo sa pagkain, sa microbiology, sa food safety, na lahat ng decision natin, mayroong pros and cons. May natin yung pros and cons. Kaya napakagandang talakayan ito. Magandang na mag-uusapan, mailabas, para the next time, the next time you are faced with a decision, mas meron ka na ngayon basis for deciding this or deciding that because of what you have shared today. Maganda na yung lahat ng pinabini Doktor Blanca ay hihimay-himayin po natin yan sa mga susunod na episodes ng sakahan hanggang pinggan. Kasing ang maganda natin, nag-iiba na po ang paradigm na natin kung may bagyo ang Pilipinas, ay laging binabagyo, may mangabulkan po tayong aktivo, kontin pagbabagulang makaranas ako na, na-affecto han talagayin food system natin at hindi pabagayin na papagod, pa-taas ba ba ang ating mga presyon? Kaya ayon. At makita natin ang ating pag-ayon, yung laging may effecto sa ating kalusugan. So, makita po natin yung sa serin nito na pag-usapan po natin sa food trip. So, maraming salamat sa Doktor Blanca. Thank you very much for sharing. Thank you for medyobitin medyobitin kami. Pero meron pa tayong pagkakatoan maraming salamat sa ating experto dito. Gusto ko din magpasalamat sa aking mga partners dito, si Sir Aaron saka si Mam Calyanta, Mam Lucci. Baka, gusto mo magbigay ng panghuling pasabi, Sir Aaron. Ayon. Maraming salamat po sa ating mga tagapanood. So, sundan po natin yung mga susunod na episodes kung saan pag-uusapan natin yung kabuan of food system. Mula po sa sinabi natin sa food production, sa processing, distribution, marketing, consumption, and even, yung disposal. So, maraming paputayong issue ng pag-uusapan at sana, mas malami paputayong malaman at mahimay-himay papunatin ito at makita yung practical na aspeto nito pagdating sa ating food choices sa pang araw-araw. So, maraming salamat po eto po ang FN One food trip. Samuli, paalam. Paalam. Paalam.