 Ang dating ng dating, ang visa ng dating sa interpretibong proseso. Ang pakay ng panayam ko ngayon ay para besitahin ang sinabi ng ating pambansa ng alagat sa sining sa panitikan nasibian Benido Lumbera tungkol sa posibilidad na gamitin natin ang konsepto ng dating para gamitin sa estetikong pagtanaw natin sa panitikan Pilipino. Kung titingnan natin ang salitang dating ay simpleng salita para sa ating mga Pilipino, ito ay pangalan or naon. Ang ibig sabihin ito ay pagsapit sa isang pook. Kolokyali sa kolokyal ng itong expression ang ibig sabihin ang dating ay effecto sa pandinig, sa paningin, sa pandama o perception. Para sa araw na ito, tatalakayin ko ang dating bilang dalumat na pang estetika sa panitikan Pilipino, pero ang aking talagang pa kaya yung upang palawigin pa ang pagtalakay dito sa kawang magitan ng pagsasabi na hindi lang sa mga estetikang usapin mga aring gamitin ng dating, pero ang konsepto ay mga aring natin gamitin sa pang kalahatang interpretibong proseso o ang mga interpretive projects na ating kinakaharap o na ating ginagawa. Gagawin ko ito sa kawang magitan ng una pagbabalikta nao sa sinabi ni Benido Lumbera tungkol sa dating. Pangalawa, papakita ko ang ilang halimbawa ng paggamit ng konsepto ng dating sa mga popular na teksto na mahukuwa sa internet. Pangatlo, tatalakayin ko ang konsepto na maaaring may kinalaman sa visa ng dating o sa kahulogan ng dating kasama dito ang estetik shells, ang intuition, kutob, et cetera, et cetera. Pangalawa, tatalakayin ko ang kaugnayan ng dating sa interpretibong proseso. Ang ibig sabihin ito ay saan ba maaaring ipasok ang dating kapag tayo ay gumagawa ng mga interpretibong proyekto? Mula doon ay aking ipapasok ang aking pangunahin proyekto sa panahong ito ang multimodal discourse analysis at ang effective discursive analysis. Ibigay ko ang ilang halimbawa ng aking personal nakaranasan sa panalixik na maaaring magsabi na ang dating ay isang kapakipakinabang na konsepto kung tayo ay gumagawa ng mga interpretibong proyekto. Sinaabi na Lumbera na ang dating ay kaganapan ng pagalakbay mula sa pinanggalingan, tungo sa pupuntahan. Ito rin ang binagay kung kahulogan ng dating kanina. Pero mas kulokya lang kanyang paggamit sa dating bilang estetikong dalumat, ang sabi niya, ito ay impresyong na iiwan sa isang tao ng pagbumuka ng bihis, ng paranalita at kilos ng isang individual. Ibigay siya ng isang kakatuwang halimbawa. Ito ay hindi bago sa atin. Sinaabi niya na ang batayan ng pahayag ay mga larawan at tunog ng mga konkretong bagay na kumapasok sa kamalayan nagsasalita sa pamagitan ng paningin at pandinig. Halimbawang kanyang binigay ay suplada ang dating ng kaibigan mo. Maari tayong makaisip ng iba pang halimbawa mayabang ang dating ng iyong novyo. Maliwanag na ang dating para sa atin ay merong karaniwan at merong kagiyat na kahulogan kung atin itong naririnig at kung atin itong ginagamit. Mula sa sinabi ni Lumbera, mahalagang alalahanin na ang dating ay kailangan merong konkretong batayan, mga batayan material. Ito rin ang sinabi ni Raymond Williams, ukol sa estetika. Mula sa salitang riego na estesis, ang pinapatongkolan ng estetika ay sense perception. Ang ibig sabihin mga material na bagay, mga konkretong bagay na ating nakikita na ririnig maaring naamoy na darama kung para doon sa mga bagay na nasa isiplamang natin. Ang estetika at ang dating ay napakahalaga para kay Lumbera dahil para sa kanya bagamat material ang batayan ng estetika. Hindi natin masasabi na wala itong kinalaman sa kamalayan. Para kibiyan venido Lumberang, usapin ang estetika ng Panitikan Filipino ay usapin ang kamalayan ng tunay na Filipino. Mula ito sa kanyang pagmasid at sa kanyang kritisismo sa ating ginagamit na pananao o perspektivo sa pag-aaral sa Panitikan at sa sining sa pangkalahatan na kalakhang ng gagaling sa Kanluran dahil sinasabi niyang ito'y influenza ng ating kasaysaya na pinagdaanan natin ang pananako, pinagdaanan natin sa pagbabago sa kultura, mga pinagdaanan natin na nagbigay sa atin ng makakanluraning mga perspektivo at kasama dito ang pagtingin natin sa estetika. Sa pagtalakay ni Lumbera, dalawang tula ang kanyang binigayang halimbawa upang talakayan upang ipakita ang visa ng dating. Pamilyar tayo sa mga tulang ito, lalo-lalo na itong una. Sinasabi ng unang saknong ng tulang ito, aling pag-ibig pa ang ihigit kaya sa pagkadalisa at pagkadakila, gaya ng pag-ibig sa tinobu ang lupa, aling pag-ibig pa, wala na nga, wala. Alam natin na ito ay mula sa panulat ni Andres Bonifacio ang Supremo ng Katipuna na pinamagatang pag-ibig sa tinobu ang bayan. Para kay Lumbera, kung gagamitin natin ang concepto ng dating, ang tulang ito ay simple ang dating at matindi ang visa. Anong ibig sabihin niya dito? Sa isang formalist ang pagtingin, sabi na Lumbera, simple ang bawat estropa o mga linya ng tula, maluwag ang ibig sabihin para sa kanya, iniisip siguro na Bonifacio nung kanyang kinakata ang tula, na ito ay para big casin o para kantahin. Kaya napakaluwag at maaaring gamitin o maaaring basahin ang kahit sinong mga babasa sa mga paraan na hindi siya masisikil dahil doon sa kasikipan o doon sa karamihan ng mga salita sa bawat linya. Ang sumunod na tula ay mula sa panulat di Maria Luisa Torres. Bakit kami nagdarasal ang pamagat nito? Ang unang saknong ay sa pagkat ang aming aba, Ginoong Maria, ay naubusan na ng Gracia. Sabi na Lumbera, kung para doon sa tula ni Bonifacio, ang tula ito ay kakaiba dahil ito ay umaayon sa mas moderno o contemporanyong paraan ang pagsulat na tula. Ito ay lumalabas doon sa karaniwang iniisip natin na tula na may sukat na tugma. Kaya para kaya Lumbera ito ay tula may ibang dating, iba ang dating ng tula ito. Ang pamilyar ay kusang sinasalongat, humihing baguhin ang naating nakasanayan. Kung titing na natin mabuti ang mga binanggit ng Lumbera, iba ang dating, simple ang dating, pero may dating. Ito rin yung karaniwang na rinig natin ginagamit ng mga tao, kapag kanilang ginagamit ang konsepto ng dating sa pang araw-araw na discurso. Halimbawa ito ay ilang mga balita sa jario na mahita natin sa kasalukuoy ang panahol. Merong isang headline na nagsasabing pinag-aral sa International School, pero parang iba ang dating. Merong ding headline na nagsasabing Maxine, iba ang iba na ang dating. Handa-handa na para sa Miss Universe. Ito isang halimbawa ay pinahabago marahil sa ating pandinig dahil ito itong call sa Bagong Pangulong Duterte. Sa kanya mga unang talumpati ang sabi na mga tao ay simple pero malakas ang dating. Ang kanilang ibig sabihin dito ay walang paligoy-ligoy direct to the point. At ito naman talaga yung isa sa mga katangian na sinasabi nagusuhan ng mga tao para kay Duterte. Kung babalikan natin ang lahat ng ito, maaari natin maisip na ang dating nga ba ay maaaring gamitin bilang framework o dalumat na pang estetika. O ang dating ay pawang personal na impression lamang. Mabibigay ako ng ilang mga konsepto mula sa mga pagaara sa psikolohea, sa filosofia, sa neuropsychology na maaaring gamitin natin batayan upang mas palawigan at palalimin natin ang ating pagunawa sa konsepto ng dating. Isang interesantin konsepto mula sa mga pagaaral sa neuropsychology ay ang konsepto ng estetic emotion at estetic chills. Sa simpleng salita, ito yung pakiramdam na kinikilig tayo, ito yung nakahakita o nakakatonghay tayo na mga esteticong bagay o yung mga bagay na makasining. Ginagamit ito mga konseptong ito para patongkulan yung pakiramdam ng isang taong nasa museo at nakita niya ang mga classical painting sa limbawa at nakakaramdam siya sa kanyang katawan ng chills. Nang unang ginamit ito ni Goldstein ang kanyang termino dito ay thrills, pero sa kasalukuyan chills ang ginagamit dito at sa palagay ko ay atma yung ating salitan kilig. Kinikilig tayo kapag nakahakita tayo ng mga esteticong bagay. Pero ang kilig o ang danas ng katawan na ito ay hindi lamang natural, hindi lamang physiological or physiological. Sabi na mga pagaaral, nagiging makatutohanan lamang estetic chills kapag meron na tayong priming. Ibig sabihin kapag may alam na tayo tungkol sa mga bagay na ating tunutonghayan. Kapag naranasanan natin ito sa mga una pang pagkakataon. May isang experimento ang ginawa ay tiningnan kung meron chills na naramdaman ang mga taong nakikinig ng musika meron naman talaga. Pero ang maganda dito, ang importating tandaan dito ay mas nakakaroon sila ng estetic chills sa musika o kapag nakikinig sila ng musika, ikinikilig sila kung sila mismo ang pumilik na makantang kanilang pakiikinggan. Ang ibig sabihin ito ay meron na silang kaalaman sa musika ang kanilang pinakiikinggan. Ang ibig sabihin din ito hindi natin maihiwala ay yung danas ng katawan na sinasabing physiological o psychological ang batayan at doon sa mas cognitibo, mas simiotico o yung mga bagay na binibigan natin kahulogan. Sa larangan naman ang filosofia na pakahalagang konsepto sa dating ang abductive reasoning. Para kinappears at silo sa limbawa ang abductive reasoning ay pinaghalong panguhula or guessing instinct at yung proseso ng pagbibigay kahulogan o reason process. Ang ibig sabihin ng abduction sa pangkalhatan ay pinakasimpleng paliwanag sa mga bagay na iyung naobservahan. Halimbawa gumising ka isang umaga nakita mo ba sa angkali. Ang pinakasimpleng paliwanag dito ay maaaring umulan ng kinagabihan, yun ang halimbawa ng abductive reasoning. Nagsisimula ka sa observation bago ka humanap ng posibleng paliwanag dito. Pero mahalaga dito ay pinakasimpleng paliwanag ang iyung iniisip. Kaog na'y dito, maaari din nating sabihin ang dating ay may kinalaman sa kotob o intuition. Para kiepstein, halimbawa ang intuition ay the sense of knowing without particularly knowing how one comes to know. Meron tayong pakinamda minsan na may alam tayo. Pero hindi natin alam po sa nanggalang itong mga alam natin ito. Kaya kasi nasabi natin kailangan sinusulod mo ang kotob. Sa Filipino kapal may kotob ka, malamang ito ay may katutohanan. Ang sinasabi ni Epstein, itong pakiramdam na ito bagabat walang kagiat or immediate na paliwanag ay lagi pa rin nakabatay sa information processing. Meron pa rin tayong mga prior information, may mga information, alam tayo datin na maaaring na kaapekto sa ating mga intuition. Kaya nga para kay Simon ng intuition ay walang ibang bagay na may kinalama sa intuition kung hindi recognition, ito ay isang uri ng recognition o pagkilala sa mga bagay na ating nakakaharap o sa mga bagay na ating natutonghayan. Isap pang interesanteng psychological na concepto na maaaring may kinalaman sa dating ay thin slicing. Para kay Ambedi, ang thin slicing ay social judgment based on inferences about other people from brief glimpses of behavior. Ang ibig sabihin, makita mong isang tao, hindi mo siya lubusang kilala, may mangalang ilang detaling na pansin ka sa kanya pero maaaring meron ka ng analysis, maaaring meron ka ng evaluation kung sa taong ito. Para kay Ambedi, hindi ito illogical, hindi ito irrational sa maraming patakataon ay nagigintama ang ating thin slicing na ito. Mula doon sa mga maliliit na detali na kakaroan tayo ng pagkilala sa mga tao. Kung ito ang mga batayan natin ng concepto ng dating, maaaring natin sabihin na ang dating ay magkahalong kognitibong proseso, pinagiiisipan natin, binibigan natin ang pagunawat dahilan, at yung mga immediate o instinctivo, mga instinctive napakiramdam. Para sa interpretibong proseso, napakahalag ang aspekto ng ganitong pakiramdam ng pagalam. Karaniwan, sinasabi natin tayo yung nguhula, or guessing. Para kinarikura at bell, ang guessing ay ang simula ng pagkaunawa. Ang lahat ng pagkaunawa ay nagsisimula sa panguhula. Sa interpretibong arco, interpretive arc meron tayong anim na proseso, estrangement, preview, proto-understanding, analysis, understanding at ownership. Ang lahat ng ito ay tinilat-tilad na hakbang sa pagunawa natin sa mga bagay-bagay na ating tinitignan, or binibigan ng kahulogan. Kung iisipin natin sa ang estado ba o sa ang YouTube, maaaring pumasok ang panguhula, o maaaring pumasok yung pakiramdam natin ng dating. Maaaring natin sabihin na ang dating ay papasok doon sa proto-understanding. Yung proto-understanding ay yung mga panimulang pagunawa o pagtanggap natin sa mga bagay-bagay bago pa man natin lubusang pag-isipan nito. Kung babalikan natin halimbawa ang konsepto ng intuition, ang konsepto ng tin-slicing, yung konsepto ng kotob, yung konsepto ng abductive reasoning, maaaring ito yung mapapaliwan na kung bakit ang dating ay isang efektibong paraan ng pag-alam bago pa man natin lubusang tilad-tilarin ang isang teksto, halimbawa. Sabi nilumbera ang dating ng akda ay hinuhubog ng mga salik na panlipuna ng batayan. Ang ibig sabihin kahit na ang dating sa atin ng mga teksto, halimbawa, ay tila walang rational napaliwanag at nakasalalay lang sa ating sariling paki-ramdam, hindi pwede ng mangyare na wala itong pinagbatayan mula sa ating kasaisayan at sa ating kultura. Ito rin yung sinasabi ng cultural critic na si Tony Bennett. Para sa kanya ang estetika at ang expertise ay inaaral. Ang ibig sabihin, nakakaroon tayo ng mga ideya sa kung ano ang maganda, kung ano ang pangit na panatikan o likhang sining, hindi dahil sa ito ay tinataglinismo na mga bagay na iyon. Pero dahil sa pumasok tayo sa mga relasyon palipunan na nagtuturo sa atin kung ano ba ang aesthetically pleasing halimbawa, kung ano ba ang magadang painting, kung ano ba ang karapatapat na basahin na uri ng panatikan. Ang ibig sabihin, inaaral natin ito or pinapaaral sa atin ito at maaaring ito yung nang haka-implawensya sa kung ano ang dating na mga bagay-bagay sa atin lalo na kung pinaguusapan natin ang akda o mga likhang sining. Kung pababatayan ko ang dating bilang isang konsepto ang maaaring gamitin ko sa aking sariling mga proyekto, pwede kong sabihin na maaaring iobnay ang dating sa dalawang malalaking dalumat sa larangan ng discursive studies. Ang una dito ay multimodal semiotics. Anong ibig sabihin ito? Sinasabi ng multimodal semiotics na ang pabibigay kahulogan natin sa lahat ng mga bagay sa mundo ay hindi lamang nababatay sa wika o sa mga salita. Ito ay nababatay sa lahat ng iba't ibang semiotic resources na meron sa ating paligin. Anong ibig sabihin ng semiotic resources? Ang semiotic resources ay anong lahat ng bagay na maaaring maging senyas o maaaring maging sign at bibigan natin ng kahulogan. Hindi lamang ito mga salita, maaaring tonog, maaaring kulay, et cetera, et cetera. Isang mahalagang konsepto sa multimodal semiotics ay ang compositionality o composition. Ang ibig sabihin ito ay sistema ng paguugnay-ugnay sa ibat-ibang moda ng pabibigay kahulogan o ibat-ibang semiotic resources. Sa pang araw-araw natin buhay, hindi lamang salita ang ating nakakaincuentro. Ang naincuentro natin ay pagahalo ng ibat-ibang semiotic resources. Isapang mahalagang dalumat na ginagamit sa aking pag-aaral ay effective discursive practice. Anong ibig sabihin ng effective discursive practice? Ito ay pag-alam sa intersection ng ating mga emotion sa damang ating katawan doon sa mga kahulogan na binibigay sa ating lipunan, sa ating realidad. Ang ibig sabihin baga matinitignan natin ang emotion bilang mga natural na bagay na ating nadarama, na kadalasan ay wala tayong control, kadalasan ay lagi nalamang natin nararamdaman o bigla nalamang natin nararamdaman. Si nasabi ni Wetherl, halimbawa na ito mga emotion na ito ay meron din social regulation ng ibig sabihin inaayos din siya ng lipunan at binibigay tayo ng lipunan ng paraan para damhin mga bagay at meron din mga paraan para hindi mo damhin ng ilang mga bagay. Kaya may kinalaman siya sa kapangyarihan halimbawa. Sino ang pwede magsabi sa atin na maging masaya tayo sa isang situasyon? Sino ang pwede magsabi sa atin na maging malungko tayo sa isang pangyari? Maaring sa personal naantas, ito ay individual na mga gawain, pero kung isipin ating mabuti meron ito mga panlipunan, meron ito mga cultural na salalayan o mga batayan. Paano siya nagagamit sa dating? Kung iisipin ating mabuti, ang dating ay tila pagsasanip o intersection ng ating cognition, ng ating pabibigay kahulogan at sa ating mga nadarama. Meron tayo mga nakikita mga bagay sa ating paliged na mga aring main dating sa atin at ito ay unang nadarama ng ating katawan at tulad na ginawan ng Lumbera sa mga tulang kanyang binigayang CP, ito ay kanyang inanalisa, ito ay kanyang sinuri, matapos niyang sabihin na ang isa ay may ibang dating sa aking sariling proyekto nung aking sinasaliksek ang paraan ng paglik hap ng mga Filipino migrantes sa New Zealand, nagamit ko o aking natuklasan na ang dating ay isang mahalagang bagay sa proseso ng interpretation. Ang proyekto ko ay nakasalalay sa paggamit ng mga online resources, sinasabi ko ang aking haka ay napakahalaga ng papel ng online resources ng Filipino migrants or migranting Filipino sa New Zealand dahil ito ay naging paraan ng kanilang pag-assert o kanilang pagigigit sa kanilang identidad bilang Filipino muna ito ay naging dahilan kung paano na sasagkaan ang kanilang pagunawa makapagpalayang pagunawa sa kanilang identidad. Isasa aking mga naging objects of analysis ay ang website ng New Zealand Migration. Ang tawag dito ay New Zealand now, nagkaroon ako ng problema nung una mga pagkakakawang aking visitahan ito dahil hindi ko alam kung san ko hahanapin ang depiction ng mga Filipino migrants sa website na ito. Mahikita nyo sa mga larawa ng ilan doon sa mga piling web pages ng New Zealand now. Yung New Zealand now ay isang official immigrant website ng New Zealand. Ito ay nilika, ito ay maintained ng New Zealand government at dito natin may kitakong ano mga discurso ang kanilang nilalagay o nililika na may patungkol halimbawa sa mga migranteng galing sa ibang bansa. Dahil official website ito ng New Zealand government napakahalagang makitak kung ano ba yung depiction, kung ano ba yung imaging or imagination ng estado ng New Zealand sa mga migranteng kung upunta sa kanyong bansa. At isa na rito ang mga Filipino na nang decision na manirahan na sa New Zealand. Ang kahirapan ito ay kung titignan mo ang website ng New Zealand immigration, hindi mo naman talaga mahikita kaagad kung sino ba ang Filipino at kung sino ba ang ibang lahi. Wala naman ganung immediate na label para sa mga migranteng. Kung titinan natin ang mga susunod na larawan, ito ay mga screenshot ng ilan sa mga web pages ng New Zealand now, ang official New Zealand immigration website, may kita natin na napakahirap hanapin kung nasaan ba ang Filipino dito o sino ba ang Filipino dito. Karimahakita tayo na mga bagay kung kung sa pagtatrabaho sa New Zealand, kung kung sa safety and security sa New Zealand, kung kung sa pag-aaral sa New Zealand, kung kung sa kung gano kaganda at kalini sa mga bansang ito para sa mga migranteng pero hindi ang kung sa particular nalahi, hanggang sa, ma-discovery ko ang particular na web page na ito. Nang makita ko yung banner na ito, nakaroon ako ng kotob, nakaroon ang ibang dating sa akin, ang pamilyang itinampok dito sa particular na web page na ito. Inisip ko na baka may pagkakataon na ang pamilyang ito ay Filipino family at ito na yung magigil susik, may gindaan para ma kita ko kung paano inilalarawan o paano nililika ng New Zealand website na ito ang Filipino migrants. Nang aking hanapin sa iban iba pang web pages, ang larawan na mga aring may resemblance o kamuka ng alinman sa mga taong ito, nakita ko ang isang resource sa website na ito, yung videos at may gitan natin sa bandang iba ba, natila kamuka nung nasa isang banner, yung lalaki na nakatampok dito sa particular na web page na ito. Tininan ko muli itong web page na ito, sinundan ko yung link dito at nakita ko na na ang taong ito ay isang Filipino at binahagi niya sa particular na video yung ito ang karanasan niya ng paglipad sa New Zealand kasama ang kanyang pamilya. Dun ko napag-tanto na ang dati ng ay isang mabisang paraan kung ating kikilalani ng kahalagahan ng dati, kung tayo gumagawa ng interpretivo o gumagawa tayo ng mga pagpapakahulogan sa mga bagay na ating nakita. Dito ko rin napag-tanto na balikan ang sinabi nibyan Vinido Lumbera ukol sa dati. Bagamat ang toon ni Lumbera ay gamitin ang dati ng bilang estetikong dalumat para sa akin mabisa ang dati ng bilang dalumat para sa anumang interpretibong gawain or interpretive practice. Hindi lang kung tinitig na natin ko ano ang maganda o pangit ko ano ang makasining at hindi makasining, pero kung ano ang makabuluhan para sa particular na pangbibigay natin ang kahulogan. Sa aking pagkatanto, sa aking pagkamalay sa visa ng dati ng bilang bahagi interpretibong proseso, nagtala ako ng ilang panimulang hakbang, ilang panimulang gabay sa kung paano natin maaaring magamit ang dati ng lobusan. Una-una dito ay kilalanin na ang dati ng ay maaaring instinctive, maaaring kusa na lamang dumarating sa atin na hindi natin na mamalayan o hindi natin piniplano. Pero maaari din natin isipin na ang dati ng ay isang malay na sensibilidad. Ibig sabihin conscious ito na effort. Madaling maisip ito sa po ang magitan ng pagbabalik tanaw sa ating mga naunan ng karanasan. Alam na natin ang iba natin karanasan sa mga particular na pagkakataon na maaaring kamukha ng karanasan na dati na natin na danas ang ating kinakaharap, maaari natin isipin na mayroong dati ng maaaring pamilyar at maaari tayong maging malay sa mga ito. Ikalawa ang dati ng ay tumutulay sa pagitan ng affectivo or affective, makinalaman sa emosyon, makinalaman sa daman ng katawan at sa analiti kong estado ng pagalamang. Ibig sabihin tulad ng abductive reasoning, maaari ng uhula tayo pero panguhula natin ay meron talagang reason process. Hindi lang tayo ng uhula ng galing sa wala. Ang lahat ng panguhula natin ay merong matibay na batayan sa ating karanasan sa lipunan. Ikatlo, dapat maunawa ang dati ng ay starting point. Ito ay simula lang. Maaaring magbigay ito sa ating ng ibad ibang direction pero hindi ito finish line. Ang ibig sabihin, kaya ko inilugar ang dati ng sayog tot ng proto-understanding sa interpretive arc. Kailangan maisip natin na ito ay panimula ka lang sa ating pagunawa sa mga bagay-bagay. Tulad ng gilawa nilong pero nang sinabi nang may ibang dati ng isang tula, kanyang binalikan ito at inalam kung ano ba yan nagpaibasa dati ng ito. Ang ibig sabihin, kailangan natin himayin ang ibad ibang elementong multimodal ng isang obheto o ng isang bagay para malaman natin o makumpiraman natin kung tama ba ang dati ng ito sa ating. Maging sensitivo sa pagdating ng mga dati. Ang ibig sabihin, kailangan bilang mga mananalik sik, bilang mga kritiko, kailangan alam natin sa ating mga sarili kung may ibabang dati ng isang texto sa ating. Or kung meron bang ibinibigay ng familiar na dati ng mga texto sa ating. Ang familiaridad natin sa ating sariling pag-eramdam ang isa sa pangunahing kasang kapan o instrumento ng ating pag-alam. Ikalima, itala ang lahat ng aspekto ng dati ng nadumarating sa ating. Maari kasi sa ibang pagkakaon ay mabago ito, maaring tumuloy ito sa mas malayo o mas malawig na pagkakaalam. Monit ang mahalaga dito ay meron tayong notes, meron tayong pagkakaalak dito para alam natin ang ating pinagmulan, alam natin kung anong ating patutunguhan sa ating interpretibong gawain. At panghule, huwag tayong masyadong maging attached sa mga dati ng. Ang ibig sabihin kung may mga pagkakaon na mali ang ating kotob, mali ang unang danas natin ang dati ng. Dapat maluwag sa ating pakawalan ito upang mas maging malawig, upang mas maging kapakipakinabang ating interpretation sa ating mga textong ginagamit o sa ating obhettong sinasaliksik. Bilang pagbawakas, babalik ako sa sinabi nilumbera sa kanyang panimulang pag talakay sa dati ng. Ang sabi niya, ang dati ng ay walang permanenting anyok at tindi. Sa tatsulok sa ugnaian ng manonulat, ng mambabasa at ng texto, nagbabago-bago ang mga relasyong ito dahil na rin sa pagbabago sa lipunan at saksaysayan. Ang ibig sabihin, ang dati ng ay maaaring magbago rin. Ang dati ng isang texto sa kasalokuyang panahon ay maaaring mawalanan dati ng sa mga susunan na generation. Ang kailangan natin alamin ay kung bakit ito ng yari ilangan natin ugating kung ano bang meron pangyayari sa lipunan at saksaysayan na nagbigay ng pagbabago sa dati ng mga texto o mga obhettong ito.