 Introductie van Historie van mevrouw Sarah Burgerhart. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van oorteursrechten. Ga voor meer informatie of een meter doen naar LibriVox.org. Voortlezen door Karole Jansen. Historie van mevrouw Sarah Burgerhart. Van Betje Wolf en Aagje Deke. Introductie Gestrengheid vormt toch nooit het zachte hart der jeugd. Uw noors gelaten doet haar voor haar plicht te schrikken en gij ligtvaardigheid die afleidt van de deugd. Terug, uw adem kan het zaad naar het deugd verstikken. Voor u, owijsheid die geduld aan diefde paard en scherts met ernst verbindt, is deze post bewaard. Nederlandse juffers. Vele uurt lezen, niet enige alleen om de verveling te ontvlieden, niet enige alleen om een ongevallige vertoning te maken door het opzeggen van kundigheden die niet al toos van de nuttigse soort zijn, neen, vele uurt lezen om uw denkbeelden te vermeerderen en dus verstandig te leren denken en doen. Men heeft zeer dat enige jaren zich meer beginnen toe te leggen om ook voor u te schrijven. Men heeft u gezonde begrippen gegeven van zaken waarbij gij het hoogste belang hebt, daar gij niet onkundig van zijn moogt, indien gij geen afstand doen wilt van het voorname doeleinde waarom de eeuwige wijsheid menselijke zielen vormde, kennis en geloksaligheid. Nimmer sprak in ettelijk eeuw de godsdienst zo bevatelijk. Nimmer, trat de hemelse zedenkunde, u zo bevallig tegemoet. Nimmer schikte de onveranderlijke reden zich zo naar de aandoenlijkheid uur harte. Men heeft het rijk de natuur voor uw open gesteld en hij kunt u bedienen van gidsen die u door een pedant voorkomen niet angstvallig maken. Alle dichters zijn tans niet enig en volstrekt bezig met het opdeunen van beuzelingen. Men kan nu rijm lezen, daar het gezond oordeel niet in overhoop ligt met de hartse poppen des poëtes. Gij hebt zedelijke verhalen, drama's en treurspelen. Daar is des zeer veel voorraads om uw weetlust te voldoen. Niemand die niet geheel en al onbevoegd is om door u te worden aangehoord, zal ook immer voorgeven dat het goede, het voortreffelijke, niet goed, niet voortreffelijk is, als het uit in zwijands hand komt. Het is echter waar, dat er iets zeer ongevalligs voor elk die zijn vaderland bemint, gelegen is in te zien tot verre het grootste getal goede boekenvertalingen zijn. Verre zei het van mij tegen het vertalen te ijveren. Laat wij liever die bekwame lieden bedanken die onze ontaalkundige landgenoten in staat stellen zich over de grootste genieën van Europa te kunnen verwonderen. Zij zijn het die ons dierbare schatten aanbieden. Dit is mijn oordeels de weg waar langs wij onze letterkundige smaak moeten leren verbeteren. Ik meen ook dat wij in dit opzicht nog het minst gevoordigd zijn. Men geven ons zo lang de werken van Jerusalem, Nimeië, Gessner, Wieland, Hermes, Klopstok, Pope, Richardson, Thomas enzovoort totdat er vaderlandse vernuste onder ons opstaan bij je werken insgelijks voor de buitenlanders verdienen vertaal te worden. Die leerling die liever gebrekken geprente van inlandse plaatkrassers naateken dan studieën van de beste meesters, zal, maakt daar staat op, nooit een vinkerles worden. Laat men desvoortgaan met het vertalen maar laat men met opzicht tot het oorspronkelijk schrijven het ene doen en het andere niet nadaten. Tot dus ver, lieve juffers, zijn wij het nog al tamelijk eens maar nu zal het zo goed met ons niet gaan. Wille ik u eens wat zeggen? Men heeft u al vroeg wijs gemaakt en gemeent ook waarlijk dat hij dit gelooft dat geen vaderlandse pen werken van smaakschrijven kan. Dat onze hartsen zo slecht bewerktuigd zijn dat wij nooit in dit stuk met de buitenlandse schrijvers kunnen gelijkstaan. Dat ons verneufd zo dampig is als onze luchtstreek. Dat wij kunnen arbeiden, blokken, iets door en door denken maar dat wij nog schilderen, nog scherzen kunnen met nog een hele menig te zulke droevige dingen meer. Dit ontkennen wij. Ook schoon wij maar al te dik wil ze de ondervinding tegen hebben. Met ditzelfde compliment streek men nog maar voor weinige jaren geheel Duitsland door. Duitser en Domkop was bijna hetzelfde. Voor de grote Dichterpoop zijn Rape of the Log uitgaf moest een geheel denkend volk met die huik ter kerk gaan. Maak het commentaarien en postieën grouder men de Duitsers toe. Denkt, riep men tot de Engelsen. En wat men tegen ons zeiden, zwijg ik om vredes wil. Bij Franse zijn de gunselingen des vernufts uw lompen vuist te kunnen de bevalligheden niet met rozen bekranzen of in de tempel van de smaak of er handen aanbieden. Eindelijk staan er genieën op die hun veracht vaderland verreken. Engeland heeft haar poop, Duitsland zijn wieland, Richardson schildert een goddelijke Clarissa, Klopstock zingt zijn Messiade en het lezend Europa stemt toe dat alle gematigde luchtstreken grote mannen kunnen voortbrengen. Beslout hier echter niet uit beminde landgenoten dat ik geloof dat een Engelsman zo bevallig kan schrijven voor een Italiaan als voor zijn eigen volk. Dit geloof ik niet. Het is hier de plaats niet om uw reden van dit mijn geloof te geven. Vertrouw dan nu eens dat ik geen vriendin van een blind geloof ben. Dit wilde ik alleen aantonen dat ieder volk zijn eigen schrijvers zowel als zijn eigen helden en staatsmannen moet hebben en zo men lang genoeg geleerd heeft, ook hebben zal. Door drongen van deze denkbeelden hopen wij die tijd nog te zien aankomen. Maar ondernemend teffes om een oorspronkelijk vaderlandse roman uit te geven. Een roman die berekend is voor de meridian deshuiselijke levens. Wij schilderen uw Nederlandse karakters. Mensen die men in ons vaderland werkelijk vindt. Zowel geschilderd hebben zullen kennis dat toestaan. Wij hebben echter iets meer in het oog dan blodelijk te willen beproeven hoe ver we het brengen kunnen. Onze hoofdbedoeling is aan te tonen dat een overmaat van levendigheid en een daaruit ontstaande sterke drift tot verstrooiende vermaken door de mode en de luxe gewettigd de beste meisjes meermal in gevaar brengen om in de allerdroevigste rampen te storten die haar veracht maken bij zulken die niet meer in staat zijn om haar in goedheid des harte en zedelijke volkomenheid gelijk te worden. Bij zulken die zij in het licht stonden bij zulken die het vrede vermaken hebben om haar reedsgevallen doodelijk te grieven of zich niet verwaardigen zich in meer in te laten met haar die niet daaronder maar daar onbedachtheid temporary weerde dat het ook om die reden een onschatbaar voordeel voor jonge meisjes is onder de bescherming te komen van zulke vrouwen die voorzichtigheid aan minzaamheid en goedhartigheid aan ene beredeneerde onvoorzettelijkheid verbinden. Wil dit diegene zijn onder wie bestuurde beste meisjes ook de braafste vrouwen worden? Eén of der stelregels onze vriendinnen burgerhardt was indien ik u bedroog dan zou ik zelf eerst moeten bedrogen worden en wie in de weide wereld zou het toch belang bij kunnen hebben om mij te willen bedriegen zij geeft daarop de goede trouwe de reden waarom zij dus denkt zoals zij in één haar brieven aan haar vocht zien kunt. Er is nog een clip die zij niet zag ik bedoel niets dan mij te diverteren en daarin is immers geen kwaad zo lieve jonge juffers als wij 18, 19 jaren zijn en burgerharts geaardheid hebben denken wij alle, toch dit is verkeerd dit hebben wij ook trachten aan te wijzen Ons hart kan trillen van vrees wanneer wij bevalligen zoetaardige ouderloze of niet wel opgevoede jonge juffertjes in die gevaarlijke leeftijd waarin de jeugd gevoelige hart ontwikkeld en nog sluimerende driften wakker maakt en een wereldzien intreden met die onerg denkendheid eens kind dat geen gevaar kan vreesen, hetgeen het niet kent. Niet altijd berokkend het fijn overdag te bedrogen bederft deze kinderen. Nee, daar zijn mogelijk geen love leesters dan in de denkberildige wereld maar ze behoeven er niet te zijn om onherstelbare rampen voor te brengen zijn veelmaal tomeloze liefde en niet vooruitziende onvoorzichtigheid meer dan toerijkende. Volgen wij, mijn lieve jonge vriendinnen EEN zulke meisje met onze aandacht Er behoeft mogelijk maar EEN sterfverval voor te komen maar EEN nimmer te voorzien toevall maar EEN nooit gezochtig leegheid en de gevolgen kunnen deerlijk zijn. En dit alles is desten natuurlijker na mate het hart, het hart zelf, goed is en zij onkundig van het kwaad omdat zij in haarzelf geen onbetamelijke neiging heeft. Voegt hierbij algemene goedwilligheid die van ieder het best denkt en dit EEN een heilige plicht achter zijn Zekere zachtheid van aard die zo bijzonder vrouwelijke deugd Zekere ontvangbaarheid voor alle indrukken om de volmaakbaarheid haar en natuur aan te tonen. Laat dit meisje vrij, bevallig, geestig, zeer levend zeer slof of zeer streng opgevoed zijn en raakt zij gelukkig ter plaatsaare bestemming dan, bij bekennen het, moet er iets gebeuren dat alleen zuiver geluk is dat het gebeurt. Dus veel van ons hoofdoogmerk en van de aanleidende oorzaken die ons overhaalden om de historie van Muur-Vaussare-Burghaard uit te geven en zij die verdienen dat wij ons hier toe verledigden zullen ons dus ver-vriendelijk bedanken en gaan gebruik maken van dit boek. Maar mij denkt, ik hoor hier en daar een jong juffertje dat niets meer van ons land over heeft dan met negotie gewonnen schatten en in een oude, deftige Hollandsenaar met een opgeschortneusje dus spreken een Hollands-Roman, Hede Machère. Wel, hoe vind jij dat? En Machère vindt het even ridicule als ons juffertje. Ik lees geen Hollands, ik geloof ook niet dat ik het niet zou kunnen lezen maar ik ben toch nogal benieuwd willen wij er nu en dan in zijn verlegen uur aan geven. Mag ik u bidden? Doe het niet, waarlijk. Gij zult het niets aan hebben. Gij hebt immers romans die u aanstaan. Gij hebt immers uw kannepeculeur de rose, uw grie grie, uw... Maar wat hoeft papa ook alles te weten? Dat is immers divin. Lees dit boek niet. Mijn vindt in deze roman geen bandade die een Engelsman zelf met Rilling leest. Geen zo overdreven deurde voor ons zwakke mensen onbereikbaar zijn. Het is waar, er is een vervoelijke heer R in. Maar wij vrezen te moeten zeggen dat men in ons vaderland zelf wel zo een schelm aantreft. Tomolozen drift, de gewoontom auto's te overwinnen. Hoeft er iets meer om zo'n karakter uit te maken? Daar wordt in dit gehele werk geen een-duel gevochten. Eens echter wordt er een oorvijg uitgedeeld. Er wordt nog geschraakt, nog vergift gedronken. Ons vernuft heeft niets wonderbaarlijks uitgedacht. Alles blijft in het natuurlijke. De uitvoering zal alles moeten goedmaken. Wij maken u bekend met uw landgenoten, met die, men ik, die geen garen zou kennen en dien wij u met dezelfde in kennis brachten. Wie zou toch niet garen een avond doorbrengen in het gezelschap der jevrouwen Willis, burgerhard en brunier? Wie zou zich niet geluk geachten in de vriendschap ener mevrouw Buigzaam, ener weduwen als de oude jevrouw Willis? Wie heeft geen liefde en achting voor de vrouwme jevrouw doorzicht? Wie onzer zou de kaarten niet neerleggen om de heer Blancaar te horen praten? Hoewel hij maar een niets beduidend oudvrijer is. Wie zou zich met ene Hendrik Edeling, die echter geen Grandesson is, niet gelukkig achten? Wie bemint de eerlijke goedaardige Willem Willis niet? Wie zou de grilligheden van zulke een eerlijke goed hardgeman als de oude heer Edeling niet inschikken? De brave heer Helmers, niet eerbiedigen. Wie zou door de goedhardigheid eens Bruneers niet voor hem ingenomen worden? Wie is niet vrolijk in het gezelschap van Cornelis Edeling, met achting vervuld voor de eerwaardige heer Redelijk en de weldenkende vriendelijke dominee Smidt, om geen meerpersonen op te noemen die meer in de schaduw blijven? Je vrouw Hofland wordt het slachtoffer haar regierigheid en dweepsucht. Benjamin en Slimslamp kunnen niets dan versmading wekken hierin met brecht gelijk. Maar onze eerlijke pietenelletje Degelijk, onze dankbare en trouwhardige frits zijn niet beneden onze aandacht. Daarom hebben wij beide ook in de nareden gedacht. Meer lieve jonge juffrouwen zullen wij hier niet bijvoegen. Voldoet u een uscheerigheid en vergeet niet wat het hoofddoel deze historie is. In de BVW 1782 Einde van de introductie van de historie van muur vrouw Sarah Burgerhart. Een opname van Karola Jansen Rotterdam 17 oktober 2007 www.carolajansen.nl Brief 1 tot en met 5 van historie van muur vrouw Sarah Burgerhart. Dit is een opname voor LibriVox. Alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org Voor gelezen door Karola Jansen historie van muur vrouw Sarah Burgerhart van Betje Wolf en Agie Deke. Brief 1 tot en met 5 Eerste brief De heer Abraham Blankaart aan muur vrouw Sarah Burgerhart. Parijs Lieve jonge juffrouw Nou ja ik heb beide uw brief ontvangen maar wat Hamer meent gij dat ik tijd heb om u zo situ per eerste post zo te blieft te antwoorden en dat wel zo dikke als mijn pubiel goed vind met een hopen wisje wasjes aan het hoofd te lellen. Zie ik ben maar een vrije een oude vrije zo je wilt ik weet echter hoe die neufjes van half wassen vrouwen bestaan Vandaag willen zij zus morgen willen zij zo wel nu wat zal ik u antwoorden weet ik in hoevergij gelijk hebt niet Sarah liefd dat ik u in staat ken om mij te pieren zo wat op mijn mouten spelde gelijk ben zegt nee gij waard auto's een oprecht kind maar gij zijt jong gij hebt het maar gans niet naar uw zin reder genoeg om zulke droevige dingen aan mij te schrijven en dien ik niet in dit verbruide land daar niemand mij en ik niemand dan zeer gebrekker verstaan kan buiten de familie waarmee ik mijn zaak heb af te doen en daar ik wel zakken vol complimenten door geen geld krijgen kan nog voor eerst diende te blijven en te Amsterdam kom komen of ik die russische winkel bij Tante zouden komen opschudden wees hoe gij mij gefopt had in de pupeel de dochter mijn zwaartste vriend kwalijk behandelde maak van mij vertrouwen geen misbruik maar uw tante verdient niet de zuster uw braver moeder te zijn op mijn eer dat verdient zij niet zij is een geveinste inhalige feeks en kan het nog niet in de kop krijgen door wat middel zij uw zalige moeder heeft weten te bewegen om u haar ene haar teden geliefd kind bij haar te betrouwen voor honderd halve rijertjes moet gij het beter hebben uw kleding betaal ik eenmaal eens nog bijzonder en krab zij die echt niet zo vreckig naar zich als of zij arm en gij haar wild vreemd waard zo gij kunt hou het uit ik zal er u te liever om hebben kind en ik zal mij tegen u niet laten innemen nu zij schrijf mij ook nooit mogelijk acht zij mij die eer onwaardig alles heeft zijn reden meisje zie ik heb Tante als zij het al te erg maakte zowel eens doen zien dat haar manier van doen zeer dik was verbaasd verre afweek van haar wijze van zeggen ophef als of zij tenminste een heilige van de eerste rang waren gij hebt zulke braven ouders in het graf traagt u toch wel kind ik bekend zo ene behandeling is haast niet om te verdragen zo zij het al te erg maakt en gij beter kunt terecht komen ik garandeer uw kostgeld minst dat de lieden onbesproken en hupse mensen zijn doe deze stap echt dan niet dan in de dringendste nood of wij zullen geen vrienden blijven ik kan niet toestaan dat gij u zelf nadelen daar heb ik u veel ze lief toe wat ik zeggen wou ik heb hier ene menig de muziek voor u gekocht en die zal ik u met een los adres als ik goederaf zijn toeschrikken zeg even hiervoor dat de compositie heerlijk is ik vergeet al mijn kunst met die druktes maar ik heb zo graag dat zoete meisjes zich wel diverteren en gij zij toch een muziek gekje ik denk wel om u en kan dikwils wensen dat ik u hier had hier zaartje zouden uw geestige gehekelzucht stoffen vinden al hoorde en zaagte hij niets dan die nimmer stille zwerm van gouden toren en zomer kapelletjes want zo noem ik dat lastig beslissend wel opgeprongt Jan Haagel dat men petimetre hiet ik ben zo bang voor zo'n rekeltje als gij voor een aap zij noemen mij hier Le Gros Hollande wat beduit dit kind mogelijk niet met al binnen zes maanden denk ik thuis te zijn wat lange brief is dit nu gij zijt ieder één niet schrijf niet graag brieven verwel leef vrolijk bezig goed van uw toegenene gevoegd abram Blankaard tweede brief m'n juffrouw Aletta de Bruneer aan m'n juffrouw Sarah Burhart m'n juffrouw voorleden week bij Manoazal G in de Franse winkelzijnde kwam daar een jong juffertje in wippen die veel had wat de uitwendige mens betreft van de quakerinnetje zo fijnje, zo eventjes uitgestreken indien de bienciens het gepermiteerd had, ik zou hardig om die vertoning gelachen hebben het kwam er echte voor dat er nog al vrij wat op dat hartje zou moeten geremmeet worden voordat het met dit gewaad harmonieerde nauwelijks waard gij, want gij waart het zelf de stoep af of ik vroeg aan Manoazal G wie, mag ik u bidden is dat lieve fijnje bedunkt dat haar gelaad mij niet vreemd is zij gaf met een antwoord dat zulks wel zijn konden en dat gij de dochterwaard van die vermaarden teekopen op de nieuwe dijk wat zei ik, is dit zaartje burgerhard wel, dat kan niet zijn ja, haar nam zij dat weet ik niet, maar dit weet ik zeer wel, dat dit mooie meisje de enige dochter is van die heer en dat zij naar haar ouders dood inwoont bij een tante een oud, lelijk portret die haar toetakelt en dat het armschapen daar heel slecht heeft het genik ook wel geloof omdat ik de kwezel ken het juffertje koopt hier nog al dik wil zijn wisse wasje handschoenen ofzo ik stond verbaasd ik heb, zei ik, met deze juffrouw op ons eerste Franse school gegaan toch, zei dat al die tijd niets van haar gehoord haar vader woont zeer veel geld mag ik u wel verzoeken om haar door uw kristje indien zij voor eerst niet weer kwam een brief die ik ga schrijven te laten bezorgen dat nam zij aan en ik schrijf aan u hoe is het, wilt jij van uw tante af de juffrouw die mij logeert is een vrouw van fatsoen toch door tegenheden in de noodzakelijkheid gebracht om door het logeren van dames een ordentelijk bestaan te hebben wij hebben het hier het zou u wel voldoen er zijn buiten mij nog 2 juffrouwen nog al aartige, wel opgevoede dames die haar gezelschap waardig zijn wilt jij blijven? blijf, maar wil jij van die kwal geest af zijn, kom bij ons vind jij het goed, ik zal de juffrouw daarover oorspreken en jij wilt zien hoeveel belang ik neem en uw onagenaam lot adio caramia ik ben met de grootste affectie uw ware vriendin aletta de brunier p.s.adres ik kom er alle dagen terde brief meneer vrouw saraburgaard aan de heer abram blankaard geëerde heer, zeer geachtervoogd dat was een blij de postdag voor mij een brief van mijn geëerde voogd waardelijk, ik heb gescheid zin de hoeveel belang jij in mijn naamt toch dat zes maanden uitblijven, taalag al mijn vreugd in het voedstand wel, mijn allerliefste voogd ik kan het hier geen zes weken langer uithouden, zoals ik ook even wel behandeld wordt, maar ik kan het niet half schrijven zog jij mijn heer hier waard, jij zou dit mij toestaan ach, zo waar, ik heb u geen een jokkentje hoe klein ook op de mou gespeeld voei mijn heer, zou ik liegen dan was ik een zeerslecht meisje en jij mij bekeefd ik ben niet alleen de slavin van tantes grillen maar ik word ook geringeloord door ene oude lelijke zotte meid die om tante te behagen mij dolmaakt de juffrouw, daar ik garen er bij zouden inwonen, is de ongelukkige weduw van een fatsoenlijk man die niet dan ordentelijke dames logeert ene mij naar oude schoolmakkertjes is daar iets enige tijd geweest en prijst de juffrouw heel zeer, daar zijn nog 2 andere dames ook, vrij, vrolijk en onbekernocht te leven en is dat berispelijk? met tante kan ik niet blijven zou ik mij niet tot huiglarei wil verlagen een onderug die aller als schuurlijkst voor mij is en waar aan ik mij zeker nooit zal te buiten gaan ik beviel mij in uurgunst ik zal mij in alle opzichten auto's zo proog te gedragen dat jij voldaan zei, maar bij tante kan ik niet blijven laat mij toe dit nogmaal te zeggen wat ben ik blijder met de mij toegezegde muziek ik zing al in voorraad wat zal die fraai zijn? mogelijk is er wel van Rousseau's compositie bij? duizendmaal dank ik hoop al die stuk u eens onder het roken van een pijpje voor te spelen maar denk eens aan, meneer Blancaart waar wil tante niet hebben dat ik speel dan naar oude, lolige zeuze rijen en lieve heer ik speel even wel zo graag en ik heb zulke mooie cantatas mag ik u beden mijn heer? send het pakje aan tante's huis niet het ging wis en waarlijk op het vuur je in sluiten ik bidden de goede hemel al het dag voor u en dat ik u gezond en vrolijk mogen weder zien, mijn zelf gelukkig rekenen van te zijn uw liefhebbende pupeel en dinerres Sarah Burgehart adres? vierde brief muur vrouw Sarah Burgehart en muur vrouw Anna Willis geërde vriendin hield ik mij niet verzekerd dat u hart veel beter gesteld was dan dat vanwijlende heer Achy Tovel trotser gedachten is die zich omdat men zijn raad verweerp maar zo eens met de gauwigheid handigjes ging opknopen ik zou zeker bij u niet om raad komen, want ik zeg u in voorraad dat ik niet van mening ben dien te volgen ten waar hij onverhoop met mijn reeds genomen besluit overeenstemde en nu mijn zeer statige, zeer hoogwaardige vriendin zult gaan mij vragen waarom een din dit zo is of ik dan uw raad verzoek dat zal ik u zeggen Antje om mijn hart te ontlasten om u in staat te stellen van te kunnen oordelen over mijn lastig lot opdat jij de stap die ik ga doen al niet goedkeurende dien echter zou kunnen inschikken een stap mogelijk onvoorzichtig, toch voor mij nodig jij hebt al mijn vertrouwen omdat jij alle mijne achting hebt en elk die u acht is zeker niet verachtelijk omdat jij zulke vrij karakter hebt en ze voort ik moet kort zijn maar bij tante heb ik het zo slecht dan ik kan of wil raad mij dit niet af het is wel waar Antje dat jij zowel veel wijzer als veel ouder zei dan ik maar jij zei het echter niet wijzer dan Salomon de wijzer koning Salomon zou ik denken en wat zegt zijn de filosofische majestijd ergens het is beter te wonen aan de zijde des Daks dan bij ene keivende huisvrouw hoe kan ik nu langer wonen bij ene tante die schijnt het ene belofte gedaan heeft om mij zoveel bitterheid aan te doen als frekheid en dweperij maar kunnen opbacheren daar schreeuwt ze alweer haar keel uit het lid ja tante ik kom eerst echt op deze achter het slot zodra ik kan zal ik het tweede brief beginnen ik moet u eindelijk voldoen om trenzaken mij voor ik u kende ontmoet verwel mijn waarde 5e brief dezelfde ten vervolgen ik moest mijn vorige die hier nevens gaat zo schielig afbreken omdat tante mij riepen schoon zijn mij niet te zeggen had een slechts beval bij haar te zitten onze grondpartij slaak maar over omdat ik u nu eens ernstig moet schrijven mijn waardevader, weet hij was Jan Burgerhard hij negocieerde in de thee, zijn handel was voordelig mijn lieve moeder was zoals men dat noemt een bestorven meisje ze had een stuivergoed en trouwde zeer jong mij het enige kind voedde men op als een meisje dat van ene goede familie is en geld te wachten heeft door brave ouders opgevoet wordt gekend mij aandoenlijk hard gewet hoe vatbaar het is voor de minste blijke van genegheid oordeel dan hoe ik deze mijne dierbare ouders eerde en bemindde ouders, dat is toch een zielroerend woord, Antje, en kost mij meermaal een stilletraan mijne ouders waren gelukkig met Elkander, hun karakter was voor Elkander berekend, meer zeg ik niet, wie spreekt ooit dan met achting van mijn zalige ouders ach, iedereen hij weet het, hoe aangenaam was mijn ouders lagen veel en zagen deze zucht in mij met goedkeuring nog zie ik hen in onze tuin op de bank zitten als vader zijn pijpje van rust zoals hij het noemde, rookte en moeder hem iets voorlas terwijl ik op desgoedaag tegen man's knie zat te luisteren of te spelen nog zie ik hoe hij mij, gevolgd door mijn glimlachende moeder, in huis draagt oh, dat waren gouden dagen, waren het niet mijn moeder had ene zuster die veel ouder was daarbij ik nu in woon die zuster vond mij gans niet billig dat zaartje voor haar ten huwelijk verzorgd werd en kijk, de juffrouw was matig gesteld op het decorum dat was het maar, zij meende ook zeer wel te weten dat zij zowel veel meer verdiensten als jaren telden dan mijn moeder toch, of het spel sprak, daar kwamen geen liefhebbers indien onze vriendinnen had kunnen bewogen worden om een aanprijzende voorreden voor tante te schrijven hoe het zij, verschoond in inval, zij begreep tante heeft ook haar invalantje dat er geen beter partij voor haar opzat dan zich de voegen bij die lieden die wij fijnen en die zichzelf vroomen noemen vele deze mensen, ik spreek van de best uit de zoo, meende dat haar grimmige uitkijk, haar grommig voorkomen haar nutteloze berisping de zoete vrugjes waren van een en nauw gezette godsvrucht die goede sloven dachten dat tante los was van de wereld, omdat de wijze schikkingen de voorzienigheid nooit eer hadden van haar wel edelen te voldoen hoe zeer zij ook de fijne uiting, zij beviel even wel meer aan de zusjes dan aan de broedertjes mij moet bekennen dat je vrouw hofland juist niet heel oogelijk is met mijn zesde jaar hield ik al mee oefening bij tante, de vriendjes hadden veel met mij op, men zag wat goed zijn mij, ik hield ook veel van tantes oefening, want met mijn zak en peperhuizen vol lekkers kwam ik thuis, zie daar de genoeg samenreden hoe zijt wolf de ratio sufficiens der dingen zoveel in middelen bleven niet ongezegend, ik vlang de auto's naar tantes oefendag, wat zal ik meer zeggen, gekend mij, medeleidend meegaande enzovoorts toen ik al geen hetroef uitzien zonder ook te krijten, en er werd ook meest altijd eens geweend, waarom weet joost, want me dungt dat zij het nog al zo tamelijk wel hadden deze weekheid behaagde mijn tante zelf, of schoon ik haar een gehate zuster's dochtertje was, kreeg mij op haar gewijs recht lief zij meiden ons huis niet meer omdat ik mee oefening hield en meehoulde 12 jaren leefde ik zo gelukkig als een gehoorzaam en geliefd kind leven kan, toen keerde mijn lot mijn waarde vader zich op ene het dag door het inpakken en afzenden van thee, zeer verhithebbende kreeg hem pleures en steerv binnen 3 dagen, nog geen 40 jaar oud zijn geenen van merken zou je kunnen afbeelden hoe groot mijn moeders en mijn droefheid was wij verloren alles, en mijn tede liefende moeder voelde alles wat zij verloren, meer zeg ik niet oordeel nu, mijn moeder deed de handel aan iemand ons geketool bediende over, vertrok naar de gracht en hield maar één onze meiden daar leefden wij stil en propper maar haar verlangen na stilte was tegunstig voor haar, om toch gebroken aan haar overledenen te denken mijn ouders hadden alkander hartelijk bemind, de dood mijn vaders, stortte haar in de aller diepste zware moedigheid zij sneed alle uitspanningen af, zag niemand, sprak weinig, zucht te veel en stortte vele droeventranen ze werd ook wel draa zo ziek van lichaam als van ziel de lieve vrouw had nu reeds de geschiktheid om het zaad ter dweperij het welk mijn tenten met ene voorbeeldige mildheid uitstrooiden te ontvangen het ook, helaas ik was bitter bedroefde over mijn moeder mijn zucht tot vermaak verzwakten geen wonder, ik zag mijn kwijnende moeder in ene slepende ziekte vervallen die, zoals dokter E. duchte, ongeneeselijk was ik leed niet minder dan mijn dierbare toegevelijke moeder de tering is een heerlendige kwaalantje wat heeft de bravervrouw geleden en dat zo lang, zo heel lang nooit verliet ik haar in het laatste jaar haar slevens, ik sleep voor haar bed gaf haar alle medicijnen en zag buiten mijn tenten en dokter niemand dan onze goede peterenel die braver meid welke mijn ouders reeds diende toen ik geboren werd en waarvoor ik zoveel liefde heb nu en dan las ik voor mijn zwakke stervende moeder, doch de boeken waaruit de klas waren niet voor mij ook niet voor haar geschikt en werden door tenten bezorgd, aakelige zotte geschriftjes die mijn moeder voor de droefheid haar geest geheel had beneveld met versmading zouden ik ben niet te ernstig, anders zouden kun je ze een paar doezijne titels opgeven die mij bij u zouden verdedigen doodelijk ongerust over mijn geliefde moeder, onpasselijk door het gestadig zitten in energieke kamer verstoken van lucht, die basm des levens van licht, dat de geest opheft zonder de minste afleiding het zwarte beeld des doods gedurig voor mijn warende, verdrietig over de smarte mijne moeder, verloor ik eerst mijn eetlust, toen ik een fijne gezonde kleur en weldra mijn werkzaamheid ik keek zo bang en zo zure stanten, zuchten, zat leeg een lui met de hand onder m'n hoofd, dat dof en zwaar werd en ongekap bleef met één woord, ik vervreemde zodanig van de jongheid en de natuur dat tante mij voor een geheel omgekeerd meisje begon aan te zien zij liefkoosde mij omdat zij haar eigen portret in mij waande te vinden en ik, oh, ik had vrede met tante omdat zij met mij in haar schik was, in dienstaat was ik toen gij ons uit naam uw moeder bezocht die de beleefdheid had om uit oude vriendschap met mijn vader en uit nieuwe buurschap, zoals gij zijde, want gij kwam het eerst onlangs op dezelfde gracht te laten vragen hoe of mijn moeder nu was zijnde zij begierig om de zieken eens te bezoeken, hij die ons in treurige omstandigheden toespreekt met heusheid toespreekt is ons welkom, dit beurt ons op het vlijkt ons, het verwijderd de enige ogenblikken van ons verdriet oordeel des of gij mij aangenaam waagt ik voelde nu dat ik nog vatbaar was voor blijdschap oh, dierbare aandoening hoe, gij wordt immers nu knorrig naadje lief hoe staatig, hoe weinig toeschietend hoe gij heel anders gij ook waard dan ik, in houding, in kleding in gelaat, toen echter scheen gij mij de voorkomendheid de minzaamheid zelfen mijn grootste, zo niet enigste behoefte, gij weet het nu zelf is lief te hebben en gelief te worden mijne liefde voor mijne moeder was zo oprecht, zo teder, als die van ene dochter ooit zijn kan maar die liefde vervulde echter mij heel hard niet haar onbegrijplijke zwakheid en mij gegrond de eerbied waren de oorzaken van dit verschijnsel die bron stroomde niet hoog genoeg voor mij en ieder uur dreigde de dood die voor al toos te verstoppen gij werd voor mij noodzakelijk ik zag wel dat naadje Willis de voorkomend had dan zaag je burger hard of alle die juffertjes daar ik mee de omplacht te gaan voor deze toenemende krankheid mijn lieve moeder met toen stap uur staatigheid niet heel sterk af bij mijn dofheid wel verre van de oorzaak op te sporen, tacht ik er niet eens aan ik kende u, dat was genoeg uur achterzwaardige moeder bezochten mijne het afscheid was steder en bedaard zij zag mij schijen dan mij naar hand, sprak vriendelijk noemde mij lief meisje gedurende deze ziekte had mijn moeder tante tot mede volgedes nevens de heer Blancaart aangesteld haar des jaar 700 guldstoelegenden tot ik kwam te trouwen of tot mijn medejarigheid in die tante mij bij haar wilde innemen deze schikking zal u niet verwonderen als jij bedenkt hoe verzwaakt mijn moeder was als jij bedenkt dat tante en ik toen zeer wel terecht konden tante had niet lief omdat die ziek en zwaar moedig was wél, die kon ik denken dat er zulke tantes in de hele wereld waren weinige dagen na het bezoek uur moeder storft de dierbare leideres des nachts in het bijzijn van onze pitanel en de heer Blancaart die toen juist in de stad was en ik bleef nog geen 17 jaar oud zijn de ouderloos mijn volgt berust in die dispositie mijn moeder toch heeft met tante niet veel op zij noemt bij kans nooit zijn naam of zij voeg erbij dat hij geen godsdienst heeft denk eens aan en dat van zo een allerbest man, is het geen schande? aanhoudend stil aan mijn hart, bijtend, huiselijk verdriet heeft maar te veel van die goede lessen die ik ontving uitgewist overheden ook kanten daar zieel waar zij het geis c dat deze de laatste jaren geweest oh, mijn naartje kan ik met niet meer wankelende treden de weg ter plichteraltoos bewandelen daar mijn weg zo hard, zo doornig zo ruw maakt het is ook uit, mijn gerecht geduld is ten einde ik zal mij dus niet langer laten plagen nee, vast niet ik kan u al mijn verdriet niet vertellen daar is in het vele opzichten zo'n zwem van beuzelachtigheid bij dat hij die zo gelukkig leeft niet kunt geloven dat het mij zo treft ik heb geen de minste vrijheid komen mijn meesters, dan tiert zij als een zottin ik mag niet op mijn clavier spelen ik mag mij niet kleden zoals ik gewoon ben ik mag niemand zien dan in haar bij zijn ik weet dat ik alto sproper en enigszins modieus gekleed werd maar hoe taak het zijn mij toe nu zei dat de rauw uit is moet ik in een grote, lelijke stoffen japon lopen mijn pelise is van een oude zij de falie mij naar grootmoeder en is vol vouwen en kerven gemaakt zonder kap of lintje met een tenne haak en oog maar vast gekonkeld mijn linnemuts is zo groot dat even het puntje van mijn neus eruit kijkt ik heb dikke drommels van schoenen en dieren van groene kousen aan alle kerkdagen moet ik gaan en bij die leraar die zij uitkist maandag en zaterdag moet ik tante en die holt het tot van een brecht na klungelen om voor de oefeningsvrienden alles gereed te zetten ik moet thee schenken, presenteren, zot de klap en laststaal horen maar genoeg dit even wel nog alle avonden moet ik in malle boeken lezen die wel door verliefde in een dolhuis gemaakt schijnen toch die noemt mij de tante innige zielsdierbare schriftjes kostelijke pantjes enzovoort bij iedere zinscheiding zucht tante en snurrekt brecht ik mag voor mijzelf niets lezen dan het geen zij goedkeurt uwe juli en mandenviel heeft die vindige kweesel op het vuur gebruikt oh ja voor mijn ogen deed zij het ik bekende dat ik toen niet heel zoetszinnig was maar het ging kleentje roerden waarlijk naadje als ik hier bleef pierd ik de grootste haneveer die er ooit leefde en het is toch geheel tegen mij inborst met het wet ik leide juist geen honger maar het scheelt niet veel althoos is er iets voor mij alleen nu onder dit dan weet het dat voor geven is dat voor mij uit te staan weet jij wel dat ik hier 700 guldetjes verteer kind meermaal gaf zij mij in heilige woede een braver klap om de oren en ik ben echt er bij kans 20 jaar kind en zo'n tante schaamde ik mij dit niet er even goed een weerom kunnen geven hoor ik heb aan mijn volgt geschreven en wacht een gunstig antwoord ik zal wel ergens belanden ik heb mijn kinderkennis vernieuwd met mijn schoonmackertje letje brunier die zegt dat zij bij een zeer fatsoenlijke vrouw gelogeerd is en de weduw die op de kijkers gracht woont je vrouw brunier schijnt wel wat luchtig maar dat is haar zaak de weduwen zal mij wel indemen althans letje zal het haar voorslaan ik laat mij niet langer plagen ik verteer te veel geld ik ben immers niet kwaad naadje zou ik geen brave mens kunnen zijn omdat ik de slaafin mijn tante niet zijn wil omdat ik mij naar mijn zin wil kleden hetgeen mijn volgt mij garen inweerlicht zou ik mijn haar niet mogen opkappen zonder dat mijn hart erbij leed vrees niet voor mij ik zal wel op de wacht staan ik ken de liefde niet denk er nooit om breek mijn hoofd nooit met zulke snuisterijen ik begeer niets dan een leef dat vrij, vrolijk en schoon afloopt goed gezelschap, aangename boeken verweer, dit voornemen heb ik nu weet je alles bekijf mij, preek, vermaan bestraf, vliej mij ik zal alles lezen, uw liefhebben en mijn eigen zin doen antwoord mij toch de eerste wat verlang ik naar een brief van u geïnteresseerd in La Raine de France Gémanuazel G niemand acht uur hoger dan uw vriendin Saartje Burgerhart einde van brieven 1 tot met 5 een opname van Karola Jansen Rotterdam 18 oktober 2007 www.karolajansen.nl Brieven 6 tot met 10 van Historie van muurvrouw Sarah Burgerhart dit is een opname voor LibriVox alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org voorgelezen door Karola Jansen Historie van muurvrouw Sarah Burgerhart van Betje Wolf en Agi Deke Brieven 6 tot met 10 Zesde brief muurvrouw Cornelia Slimslamp aan muurvrouw Susanna Hofland zesje lief wel daar heb ik zo eventjes van broeder ben je meer gehoord dat Sarah die woeste meid zich weer zo onstaimigjes aan de tafel gedragen heeft heede liefje ik hoop niet dat je al te veel onderaan bent het is of er althoos toch zo een hinderpaaltje in ons wegje moet zijn ja je hebt me niet willen geloven maar ik heb in dat meisje althoos een wereldzart gezien wel, ze was nog geen 3 jaar oud het heurt mij nog klaar dat ik haar een popje kocht stemmigjes en nederigjes gekleed zoals alle godvrezenen mensjes doen moesten in plaats van die zortjes en springertjes nu, ze had ook een pop van Pieternel die bij haar diende en nu ook al in het midden van de wereld is want zij woont nou bij een burgemeester althans die pop van Pieternel weet je was opgeschikt als een rechte eideltuid met linten en kwinten met krullen op haar hoofd zonder muts met een wijnhoepelrock aan puur wil ik u spreken als een openbare lichtekooi schandelijk om te zien wat dunkt u lief toen moest mijn zedig popje al achterlegen voor die infame pop van Pieternel en zei ik dan kom, zaartje, kijk eens naar dit popje dan bekeek zij het schielijk, gooi je het weg en riep ach, lelijke pop toen dacht ik al, dit zijn slechte tekes ouders die haar lieve pantjes me minnen moest op zulke dingetjes acht geven zij zijn van zulke zorgelijk inzien zoals het nu wel blijkt ik zag toen al dat zij ons fel was oh ja zij was het enige kind haar ouders brocht uit de wereld in zij waren ja burglijk goed toch indesde gevaarlijker staat jij lief ben althoos een brandend licht in jouw familie geweest want toen je zuster geboren onder de kinderen gods zich verzwaagde met de nimrods deze wereld, bleef jij in een moeder in israal het presentje dat zij je op haar doodbed gaf was zeker een vruchthare bekering het heeft ook mogen dienen om de achillas en priksielas die onder ons arbeiden te verklikken ik wou dat jij het zaartje nooit in huis genomen had het goede werkje wordt er maar door vertraagd ik weet het niet, maar dus of die zoete zachte, smelten de oudsvluisels des harte onder ons verminderen zaartje sil zit in het gestoelte de spotters en omdat zij de geest de onderscheiding zo niet heeft zegt zij alles zo vleestelijkjes uit en zou ons wel een stinkende kunnen maken bij goddeloze mensen kon jij jou niet van haar ontdoen ja, dat onnoogselstuivertje dat zij verteert, ik weet het sussje dient echt er nog om de noden der heiligen te voldoen en zij zelf odiepte wordt het terare wil aan nog dienstbaar gemaakt aan de goede zaak die zij zo vijandig is laat haar toch niet in de geheimen onze verborgen wegs wij strooien maar rozen voor dat zwijntje leest, laatst las zij in een boek vol spreekwoorden van ene Rabener het kwam ook al uit dat Duitsland en broeder Benjamin zei dat daar nou zulke slechte boeken vandaan komen en dat Rabeners huis om zijn spottenee verbrand is en dat hij nog spotten toen het al brandde, denk, nog spotten Sarah zei dat hij een vriend van Gelert was broertje wist niet wie Gelert is, maar onze jonge leraar, dat lief mannetje heeft mij verhaald dat Gelert nog al heel recht zinig is in de leer was in de praktijk dester groter ketter hij stelde zoveel in Doen in Doen, zus je horen je dat wel dat was genoeg gezet, wij verstaan de talen kanen aan's ei lieve zannetje, kom morgen bij mij in mijn tuintje het is al zo vrij en zo welletjes dan kunnen wij met de vrienden eens een woordje spreken jij hebt met dat stout kreng wel een uitvluchtje nodig laat brecht maar met haar omspringen men kan van ouwe brechtje zeggen, de minst heerlijke leden doen ons overvoerdere eer aan onze grietje als die van een avond onbeschrijd komt ik ben de met u in de geesvreenigde zuster Cornelia Slimslamp zevende brief, m'n vrouw zuzanne hofland en m'n vrouw Cornelia Slimslamp dierbare vriendinnen wel, wat heb ik een dag gehad, een dag gehad oh, ik vrees dat de boze maar te veel vad op mij gehad heeft ik was zo tornig, zo tornig oh ja, zo was mijn hert afgedwaald tocht ik dat, toen ik dat meisje bij me nam, ik dacht dat er wat goed zin was, want toen haar moeder ziek was was zij zo stil en zo ingetogen en kreeg ook onze kleur al maar het was ook maar onze kleur en meer niet zoals mijn nog ter werelds gezin, zo bedroef was zij over haar moeder en moest het helle wicht niet gedacht hebben dat ik haar beter was dan zeven moeders wat zeg jij je zusje, ik die alles doe om haar lusten te doden en te kruizigen, oh ja ja, het stond mij ook nooit wel aan dat zij, als zij in het oude testament las en dus in de spruiken en de prediker zat en ik vond het nog erg dat toen broeder Benjamin zij dat Salomon al dat plichtmatige waarvan hij zoveel schreef, geschreven had in de tijd zijn afvals enigjes en alleenjes om zijn heidense wijven en bijwijven te behagen die wel zin daar aan hadden in die blinkende zonde zij hij en dat, toen Salomon zich bekeerd had hij ook van dat betrachten, dat doen zouden gezegd hebben eidelheid, der eidelheden zusje, laat de ziel maar leeg die draf van goede werken zijn ook al todder en volder van eigen gerechtigheid zoals de zuster Alide met Eiveralto zegt, zusje wat is die broeder Benjamin door een groot mannetje nou, ik zal zien te komen en dan zullen wij spreken van herten tot herten ik heb u en de broeders lief C. Hofland PS, het Theologisch Verk kijkertje van zuster wel geleerd gebruik ik met stichting, als je weer eens een zoet boekje hebt hoor met je vrouw Sarah Burgerhard aan met je vrouw Aletta de Brunier Cherletje verbeeld u als een meisje van mijn jaren en begrippen dat zucht onder de macht een of vuilaardig gequeesd dat nergens uitkomt ziet en dan een brief ontvangt zoals ik maar Cher van u ontving dan zult gebevatten hoe ik opgenomen ben van blijdschap en dat ik u weinig minder dan mijn beschermgeest noem zo de weduwe mij geliefd in te nemen dan kom ik ten eerste, hoe weet ik nog niet, maar dat zal zich wel redden antwoord mij dan of de juffrouw mij geliefd te logeren maar, mijn lieve letje wie had ooit gedacht toen wij tezaam bij Manoiselle Dupin school gingen dat hij mij nog zulke grote dienst zou moeten doen wat hebben wij daar pretjes gehad ja, die lieve Manoiselle Dupin is ook al dood en weg dikwals heb ik gewenst dat ik ook maar dood was maar het is of de dood ons beter kent dan wij onszelf als wij hem roepen doet hij zelf zoveel niet eens van te antwoorden hij weet, schijnt het, dat wij het juist zo sterk niet menen en dat het onszelf de gelegenkond hem te ontvangen hoe zeer wij ook op zijn bezoek aandringen nu zou hij mij tenminste machtig over de hand zijn nu ik weer heldere punten in mijn lot begint te zien letje, nu zullen wij eens recht gelukkig zijn oude geneegheid goed spoedig voort en hoe lief hadden wij al kan na toen wij beide nog in jeurken gingen adieu machère letje je svi projame, wordt er burgerhard PS hoe zijn die twee andere je vrouwen heb je niet al eerst een broer in de wereld die ook met ons in de kleuterschool gedaan heeft en die wij althoos van ons lekkers meedeelden nu, alles par boef negenen brief muurvrouw de weduwe speelgoed aan muurvrouw Sarah burgerhard wel edele juffer uw bedroesde omstandigheden mij door muurvrouw de broednieën toe betrouwd hebben mijn hart met medelijden voor u vervuld mijn huis is een uwe dienste het is vrij groot, zeer aangenaam en heeft een vrij tuintje en heeft een zomer vertrekt daar wij onze kleine conceptjes houden want wij bemidden de muziek zoals ik hoor dat u wel edelen ook doet wij lezen alle werken van smaak in verschrijdende talen ik heb drie bediende en pog al mijn dames het leveren aangenaam te maken wij leven ook alle ver genoegd het overige zullen wij wel vinden de conditie die ik heb zijn billijk maar je vrouw burgerhard gelieven maar te komen voor de kleding is geen zwaarigheid je vrouw letje zal u wel helpen de ene grote zegt hij ik ben met achting wel edelen juffer uw ootmoedige dineressen maria buigzaam weduwe peespeelgoed tiende brief met je vrouw sarah burgerhard met je vrouw aletta de brunier does etan drame just wie arranger op het oud wijf, op mijn tenten ik wil geen week langer blijven het is of ik in de hel woon mijn tent heeft zeer veel van zijn satanische majestijdskarakter die gewoon het dienst in zijn onderaard rijk ja bonds wat aan ik zal niet antwoorden ik zal ook niet open doen dus daar hompelt zij al grommende de trap weer af goeie reis naar beneden ik moet ver u is een scène tekenen die u niet zal uit de hand vallen woensdag voor middag raze zij als een bezetende omdat ik enige nieuwe aria speelde dat zijn wijf ook zij werd geholpen door haar hotte tot van een meid die mij door zeggen dat zij ook danig ontsticht was metwoordig gebeld brecht die volmaakt een zorg van een bolle buisjes wijf gelijk wagelde naar voor en tenten gaf mij een verbruide oorvijg omdat ik bleef spelen juffrouw daar is senior ben je min wel hele laat broeder me achter komen daar kwam broeder een luie zuipzak van een kerel in een paarse japon ik zou wel zeggen wie of zo een voorlopende slagers knecht toch een japon heeft leren dragen welkom broertje wel hoe is het nu al met je het gaat nogal maar m'n hoofd m'n hoofd wel dat is droevig maar je vertje ook wat veel ja het is m'n ans bezigheid en hoevaart zuster je scheent wel wat onthutst ja dat ben ik ook het is niet altijd het effe weg je broertje tegen brecht hij meid is er niet wat dan zou broeder hier maar premier blijven tegen mij, toe lieve saartje was dat uit te staan lieve saartje het is wat dunne pannenkoekjes broeder lusten zo graag ik sloot m'n klavier en zei, het is wel tante ik ging naar de keuken en bakte helden door maar ik had die al bakkende zelf op dit is de eerste trek die ik haar speelde hoezel ik mij genoeg gekrijg ik moet hier alles doen want brecht is een lomp schepsel en snuift sterk toen ging ik terwijl brecht in huis klungelde de tafel dekken brecht eet met ons, want het is zuster brecht je moet je weten let je tatoef zou een goed woord spreken zo noemt zij dat gehuile balk wel een partierlang hetgeen hij jankte gelijk veel meer naar het morren gegnorven ondankbaar vee dan naar de zuchten van een bewogen hart hetgeen zij een god looft ik kreeg alordinaire eten op m'n bord twee schrapjes schoenten met een flenter koud vlees van z'n dagens te voren ik speelde met z'n vet voor als ik gelijk een kind eten krijg moet ik ook zien dat ik mij niet bemoors of ga je een kind te waard zei de smulpaap die onderwijl er eender kotelet aflikte dat zou heugelijk zijn ze tante ja wel heugelijk zei zuster Brigitta toen kreeg ik nog wat beengeschaapte spinnage en een stuk kotelet zuster zandje en broeder na me onderwijl eens ik krijg nooit wijn tante zegt dat het niet goed is voor mij en dat kan wel zijn want ik ben jong en gezond kom saartje neem nou maar af brechtje is wat voor mooi te sloven voor het oud ik deed zo zette het dessertje op waar ben je de flentjes saartje? die ben je in mijn maag tante? snap me z'n vet neer gegooid beoogelijk tegen broeders palmhout ik bruik en het onbeer op mijn kamer ontweken ga weet ik ben tamelijk vlug dat mij toen te pas kwam knap de deur op slot z'n avonds kwam de hotte tot met een stuk brood en een glas suurbier erbij voegen het dat ik het nooit kon verantwoorden zoals ik een vrouw mens evel plaagde schien je van mijn kamer zei ik en duw daar de deur uit het brood, het was goed op de flentjes het bier gooide ik weg en dronken ze helder uit mijn karaf ging vroeg te bed en sliep als een roos daar aanstond kreeg ik een boterham met een comté die wel omspoelsel lijkt tante gaat uit en wil mij voor haar ogen niet zien zo zitten nu de zaken mogelijk geef ik u deze wel in eigen handen mogelijk niet ik weet nu hoe het zal uitkomen vast kom ik, de brief te goede wedu heeft mij in dit voornemen gesterkd ik zou al bij u geweest zijn maar ik wacht op een brief, die brief komt niet huisverlaat aan haar die ik bedoel nog geschrijven toch, dat kan ik bij u even goed doen ja, lieve meid, je hebt wel kostelijk gelijk wij moet maar wel doen en vrolijk leven heb wat, op die fijne is toch geen staat te maken echterzijner, of jij het niet geloofde zulke vromusielen onder die waren de hoofden deze braven mensen zo goed georganiseerd als hun harde wel zuiver en godsdienstig zijn aanvang kort gezet let je Salomon, de wijze koning Salomon is mijn man, wij moet het goede genieten van zijn leven en de van zijn arbeid daarmee is dat maar uit en afgedaan het wordt donker en ik krijg geen licht in mijn kamer ik kan het des niet langer schrijven hoe zal dat gaan als ik beneden kom ik zal eerst al te goede avond zeggen en als zij draaglijk is, wij gaan zitten bereien zo niet, dan ga ik in de zijdkamer de lantaar brandt toch in het voorhuis open mijn klamvier en speel op het gevoel maar weg maak mijn compliment aan m'n jevrouw, de wedu is speelgoed en zeg haar zoveel geen nodig oordeelt zo gaat deze nog voor een kueel melz in handen krijgt nacht lieverzil, tout à toi, s burgerhard einde van brief 6 tot met 10 een opname van carole jansen rotterdam 22 oktober 2007 www carola jansen.nl brief 11 tot met 15 van historie van mevrouw sarah burgerhard dit is een opname voor LibriVox alle LibriVox opname zijn vrij van oorteursrechten maar voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org voorgelezen door carole jansen historie van mevrouw sarah burgerhard van betje wolf en achydeke brief 11 tot met 15 11 de brief mevrouw sarah burgerhard aan de heer Abraham Blancaart geëerde heer, zeer waarde vogt, de steen is geworpen ik ben het ontvlucht en achter het plichtmatig u alles te melden gisteren naamiddag ben ik hier in mijn regiment gearriveerd, ik zal alles vertellen ik twijfel dikwijls, opstand mij deze laatste weken niet zo geplaagd heeft om mij deze stap te eerder te doen het volgende deed mij nog te eerder tot een besluit komen ik ontmoet in een franse winkel daar ik een paar handschoenen kocht ene mij naar school vriendinnertjes, zeker een letje de brunier, het lieve meisjes vader was de heer philips de brunier geen ongeacht commissioner's op duitsland en italië ik leg haar brief aan mij, ook die daar weduwen ik leid me bij logiëerd hierin op dat jij zou het weten al wat er van mij bekend is nu de vertelling gistermiddag ging tante uit eten ik leden mij aan, stak wat linnen bij mij ook mijn juwelen die ik van u gekregen heb voordat hij naar Frankrijk ging, toch die ik nooit heb aangehaald met een weinig geld want zij geeft mij niet, geen duid berecht had de stoutheid om mij te vragen, waar ga jij heen dat raak jou niet dan zal je ook een huis blijven heb jij het hart en belet mij dat eens ik kan wel boos worden, maar niet kijven en zinnen dat Brecht haar talent werk stelde bedacht ik mij Brecht zei ik, heeft tante je die oorders gegeven dan moet ik haar de reden vragen als zij thuis komt, wat zullen wij eten Klikjes, zij zei goed, ik heb honger maar wij zullen tantes gezondheid eens drinken toemijd, halen ze fles wijn je hebt zeker de sleutel ik doe niet je vrouw zaartje nu ik van Putten sprak, kreeg ik aansond deze titel als tante ervan spreekt zal ik haar de wijn betalen je tante heeft auto zelf de sleutel maar als je vrouw mij niet beklappen zou ik kan het toch wel bij ik je beklappen, wel dan moest ik wel gek zijn, krijg je maar toe schielijk zegging, ik had al lang gemerkt dat zusterbrechtje aan de verp was ik tast haar des van de zwakke zijde aan toch pasjes was zij in de kelder of ik flink de deuren slot en de grendels erop, toen ging ik thuis uit en haalde de huisdeur achter mij toe hoe het verder met de zuster gegaan is weet ik niet ik heb op tante's tafeltje een kaartje laten leggen omdat zij niet ongerust zijn zouden zij heeft mij schrikkelijk geplaagd mogelijk zal zij zich dit herinneren en wat hoeveel kaartenquellen nu ik uit haar macht ben is het niet waar, meneer? wat verlang ik naar een brief van u de muziek heb ik ontvangen oh wat zij het gij, een goed man kon ik uw mondeling zeggen hoe zeer ik u acht en hoe gelukkig ik mijn reken van te zijn mijn heer, uw oodmoedige dinarissen en pupeel, Sarah Burgaard PS, mijn adres zal ik hier ook bijleggen 12. brief, mevrouw Anna Willis aan mevrouw Sarah Burgaard mijn waarde Saartje zou ik niet hoopte dat u ziel tans veel bedaarder is dan zij was toen gij mij uur 2 laatste zond die ik bij toeval eerst gisteravond en dus 13 dagen nadat gij die afzond ontving ik zou niet weten hoe ik die brieven best moest beantwoorden ik beef voor de stap die gij wil doen ik ken mijn Saartje ik weet dat zij getertwoordende iets zeer romanesk zal durven onderstaan uw lot is oogvallig is hard gij kent die grote schat huiselijk geluk uw geheel karakter is dermater gestemd dat gij volmaakt gevormd zijn om dat uit te bereiden zowel als te genieten gij durft u, getraptwoordende bedienen van uw zedelijke meerderheid en heneemt uw eigen plaats al uw oogmerken zijn zuiver al uw ontwerpen schuldeloos dat weet ik zeer zeker gij zijn boven alle vermomming gij bemind niemand denk niet eens met onderscheiding aan de jongens die u op hun eenwijs liefhebben vrijheid en vreugd, meer ijstgijn niet dit alles zegt u uw eigen onbedorven hard lieve Saartje namaat ik uw schuldeloosheid ken en hoe dip je rik in uw blot inzie destem meer liefde, zorg en medelijden heb ik voor en met u de hemel zeidank geen huiselijk verdriet maar geloof tevis dat het wel eens knellerder zijn kan dan in het oog schitterende rampen wie kent in het eerste geval onze deugd wie verwondert zich over haar en ansmen in onze jaren haar die twee steunpunten ontneemt is hij dan wel auto's bestendig gij zet echter besluiten konden om nog geduld te oefenen mijn lieve meisje ze heeft nog zo hier en daar wat oppervlakke geachting ze zal triomferen u zal mijn beschuldigen wie weet waarvan ei bedenk u nog eens gij zei het rijk mijn vriendin hoe laf deze lof ene vrouw is bij velen ik moet het u zeggen gij zei het mooi, meer dan mooi zo bevallig dat mijn moeder zelf dit zegt en gij kent haar een fijne smaak mogelijk maakt een gelukkig huwelijk eerlang een einde aan uw droevig leven dan raakt gij met alle fatsoen ja met goedkeuring van haar ontslagen bedenk ook dat uw goede naam er vast bij zal leiden kunt gij groots meisje dit denkbeeld dulden in uw tweede brief zijn verschijde dingen die een gezet antwoord voorderen bij de eerste gelegenheid zal ik antwoorden gij zei het nu niet, zeer geschikt om met bedaardheid te luisteren gij wilt uw tante verlaten ik moet u dit niet afraden goed, mijn hartje, ik zal niet maar is dit oogmerk uitvoerbaar zo gij niet gaat inwonen bij iemand die gij zo heel weinig kent zonder u opnieuw te verbinden met een en juffe die gij bij geval ontmoet een en jonge dame die gij zelf wat luchtig noemt weet men heer u volgt alles stemt hij in uw voornemen weet geen niemand anders om bij in te gaan is tante uw medevocht des niet kan zij u uw vogt uitlandig zijn en niet doen terugkeren zult gij het dan beter hebben wat zal de wereld zeggen waar komt gij zo ras aan geld aan modieuze kleren, want zo als gij nu zijt kunt gij niet gezien worden in een huis daar alle de dames du ton schijnen als gij nu uitgaat lachen uw buren nooit om uw kleding zij hebben uw lief, zij hebben meeleiden met u gij wordt beklaagd en uw tante die er maar gans niet in ene reuk van heiligheid is, krijgt al de schuld nog eens, waarom juist daar ligt u zo verbaasd veel en ene juffrouw de brunier gelegen kent gij de weed doen dan goed genoeg om uw naam, uw persoon in haar en mag te stellen ik begrijp wel engel lief dat men daar gij heel anders leeft dan bij uw tante maar zal uw ziel die smacht na zinnelijke vermaken en die daar aan zo lang gebrek geleden heeft zich niet bij de ruimen en die geopdissing daarvan overladen kan dit uw zedelijke gezondheid niet benadelen en zal mijn erwaarde saartje gelukkig zijn als zij zich iets te verwijten heeft wanneer zij zoveel komen zedelijk wel varen niet meer is als nu heb gij met je vrouw de brunier alleen te doen zijn er nog niet twee dames die gijend geheel niet kent hebben die ook om dezelfde reden dit logement genomen kunt gij in een luchtige brunier genoeg achter om haar tot uw innigste te laten zult gij dit echt aan niet moeten doen vraagt dit alles eens aan uw eigen hart waar gij lelijk onbevallig maar nog geen twintig jaar onuitsprekelijk beminnelijk zoet van zee de vrolijk van aard, guld gedienstig hartelijk, althoos best denkende oh gij moet volstrek behagen aan ieder welgesteld oog aan ieder braafgemoet uw lief hart is zo goed maar is in uw jaren een goed hart niet wel een zwak hart er is niet genoeg om te blijven staan daar geef ik kiezen zou te blijven ach mijn lief meisje ik merk dat gij met salomon nog als voormaal de kennis onderhoud wel heeft uw koninklijke wijsgeer u dan niet eens gezegd dat hij die op zijn hart vertrouwd in het was is salomon zegt dat het beter is te wonen aan de hoek van een dak dan bij een kijfachtige huisvrouw wat dunkt u Saartje, zou salomon ook gezegd hebben het is beter voor een jong bevallig meisje wat gaat u voor maak dan bij ene knorrige tante geef mij vrijheid om mijn waardemoeder alles te zeggen zij bemind u, zij kent uw tante van ouds en heeft ook van haar veel verdragen schijnt het mogelijk, zo zij er geen onoverkomelijke zwaregheden in ziet, neemt zij u in immers tot uw volgt anders beveelt wat zeg je daarvan wat gij ook besluit, acht u zelf en ik blijf u achten gij weet, het geluk is de gezelline ik moet eindigen, oh hoe vol bekommering ben ik leef gelukkig en dus beveiligd voor alles kwaats, ik ben althoos uw warevriendin Anna Willis PS, zoals ik u aan uw ontving heb ik die beantwoord onze Willem is gisteravond gezond en fris gearrivereerd 13e brief, met je vrouw Sara Burgerhardt, aan mevrouw Anna Willis de vorige brief nog niet ontvangenhebbende Mie je vrouw weinig dacht ik dat ik geen het minste antwoord zouden ontvangenhebben op 2 brieven waarin ik u mij geheel hard deed zien waarin ik u mijn ongelukkig lot nee dedeelde waarin ik u mijn zwakheden niet verborg waarin ik u een voornemen toebetrouwde terwijl ik wist dat gij zou afkeren mij blootgeven aan uw strenge barisping het is warme je vrouw ik zei daarin dat ik uw raad niet zou volgen, zo hij tegen mijn oogmaakt street maar waarom heb ik dat gezegd oprecht is en mij niet toestond u met ene eidelen hoop te vliegen zijn er toen voor mij onmogelijk anders te kiezen mijn oprechtheid verdiende ten minste uw aandacht zei ik ook dat ik van uw vertroostingen geen gebruik zouden maken zouden die mijn hart niet tot rust gebracht hebben zou ik hierdoor buiten de mogelijkheid gebleven zijn om nog te kunnen veranderen welke verkeerde stappen kunt gedeeldoen bemind van de beste de liefste moeder die al haar geluk in uw genoeg stelt over ene deur die aan uw strak gelaten alleen de verplichting heeft dat men haar recht doet jij zei het geacht bij hen die u, had jij mij in voorkomen nauwelijks hun aandacht zouden verlenen buiten de mogelijkheid om uw zwakheden veel naar buiten te doen werken uw houding de trekken u eens gelaats, uw temperament zijn er toen de natuur zo geschikt dat jij vrij makkelijk een heilige onder de jongen lieden zijn kunt en jij zei het voor zo enige goed uw vijanden van binnen slapen heb jij ook anderen? ik ben levendig, vrolijk, zonder zorg mogelijk ben ik los maar niet dan om trenbeuzelingen ik eerbiedig de deugd aanbied mijn schepen, beminnen alle mensen ik kan niet streng zijn dan om trenzaken van aanbelang de natuur gaf u alles wat jij behoeft om de deugd wel te ontvangen jij onthaalt haar op geschenken maar als zij mij in bezoek geeft is er niets dan een eerlijk goed hart het onthaal is eenvoudig echter vruchten die ik zelf opqueekte is het wonder dat zij bij u schitterender onthaald worden maar kan ik haar niet even hoog achter als jij? kan zij niet goed kunstig op mijn armoedige doch zuiveren gift te zien daar zij weet dat die uit mijn eigen hart voortspruiten fijn ze kan, wil ik niet ik ben misnoogd op u verdrietig jij moet als ik aan u schrijf dat weten hoor, naadje, jij zei het mij uit de hand gevallen, mij dus te verachten wel, had jij mij een scherpe brief geschreven die mij door het hart sneed ik zou het verdragen hebben, maar geen antwoord en het is reeds 10 dagen geleden dat ik schreef heb ik u zoveel misdaan door met ingewikkelde goedkeuring, mijn svoogd daar, lees zijn brief een huis te verlaten, dat haar mijn zo slecht handelde voor een verblijf bij verzoedelijke vrouwen en een lieve vriendin van mij die zoveel belang in mij stelde kon ik mijn hart losmaken van zulke die ik eens met achting bemind heb, ik zou u geen letter schrijven voor ik wist waarom jij mij dus smadelijk handelt ik zou u niet lastig vallen met de blijke mijne gevoeligheid jij zou het ondervinden dat zaartje burghard niet laag zijn kan maar, oh arm, diezelfde hevige aandoeningen mijn asiel zo eigen die mijn licht gevoeligheid in sterke woorden doen uitwasen me houde mijn hart bevrijd voor alles wat naar vraag zweemt ik schrijf van verdriet waar de Willis heb jij mij zo verlaten heb ik u niet zowel geërbiedigd op het moment heb ik mij niet nog altos door u laten leiden had jij mij dan niet recht lief heeft mij een onvoorzichtigheid jij denkt dat deze stap zo is mij dan alles alles onwaardig gemaakt ik pog u te verschonen hoe kan ik, jij zei het immers wel uw lieve moeder ook de brief zal zeker spoedig bezoord zijn waarom legt jij uw hele hand op een hart dat op de lichtste aanraking bloed hoe deugdzaam jij ook zeid en dat zeid gij van de volmaaktheid wel, u met een jong meisje op te houden die haar tante ontvlucht en bij vreemde lieden invliegt kon u van die vleiende goedkeuring ontzetten die gij niet gaan zou het missen dit rustpunt heeft uw deugd nog zeer nodig gij ziet naartje dat hoe los ik ook schijnen ik bedaardheid genoegd heb om zulke proeven op het menselijk hart te doen die mij niet van mij verhoopte ja, ik heb mij naar gebreken iedereen heeft te zijn ook voor net vermaken ik heb een en een vriendin nodig om auto zo te doen als ik denk en ik koos u voor mijn vriendin om duizend en duizend reden wat zegt uw moeder zij die vroom is, maar tevensgoederd tieren zaartje maakt mijn dochter gezelliger en zachter mijn dochter maakt haar jongen vriendin eenpareger en achtingwaardiger nu zie ik gij dat ik in verdriet ben verlaat gij mij, geeft gij mij aan mijzelf over gij stapt statig vooruit bevallig staat op mij terug op mij een meisje dat gij voorbijzijd wel, het is in een grote verdienste in u, mij voorbij te treden kunt gij wel geloven naartje dat ik het ben die deze schrijf ik had auto zoveel eerbied voor u maar toen dacht ik dat gij die verdiende dat is de zaak ik behandel u tenminste getrouw doe ook zo en gezult mijn verslagengeest op beuren dit zal ik aanmerken als een teken van vriendschap de stap is gedaan ik reed ze in mijn nieuw loge ment ik ben het ontsnapt en geniet aanvankelijk de vrijheid die neefs uw vriendschap mij dierbaarst is van alle wereldse genoegens zie daar alweer een bewijs van mijn vertrouwen op u zal ik nooit weer een brief hebben van uw hand oh, ontzieer uw karakter toch niet door een en nogzijd die u verlaagt die ik niet verdien en nooit hoop te verdienen antwoord mij tenminste zegt dat gij mij beklaagt, dat gij mij haat wat zegt haat bij verachting verachterwoorden, doodelijk tankbeeld ik kan het niet dulden, maar waarom verachterij mij ik voel dat ik niet wel ben, zo heb gij mij getroffen althoos zal ik uw goede hoedanigheden recht doen en blijven m'n juffrouw, uw oprechte vriendin Sarah Beurrehaard 14e brief m'n vrouw Sarah Beurrehaard aan m'n vrouw Anna Willis dierbare Willis zo ontvang ik de uwen, kunt gij mij nog lief hebben helemaal wat ben ik ongelukkig zit op de dood mij de grond nam, liep mij alles tegen waarom ontving ik uw brief niet eerder die voor mij zo alle nodigste brief oh, mijn voortvaarendheid wat meer geduld en wie weet hoe gelukkig ik nu zijn zouden maar durfde ik daar op hopen bij u te zijn onder het zorgende oog uw moeder, dat is nu te laat en ik moest nog ten zee de meest stress spelen ik moest zo onkundig van mijn hart het uwen beproeven ik moest, oh lieve naartje, vergeven mij zoek toch naar enige verschoning voor mij ik heb voor een jong mens al veel verdriet gehad en al veel ongeluks geleden maar nu, nu ondervind ik voor het eerst dat zelf verwijting in een zeer grievende smart veroorzaakt alles is daar beuzeling bij als ons hart zegt, men doet u ongelijk gij verdient het niet dan is de belediging zelf vreugd, bij de bewustheid dat wij haar die ons lief heeft kwalijk behandelen ook terwijl ze zich bevleitigd om ons te helpen dit gevoel, hoe pijnlijk, troost mij echter het maakt mij uw vergeving waardig verscheur mijn laatste brief laat hij zijn als niet geschreven ik was moedeloos wat zal het mij nu helpen uw bedenkingen te wikken helaas naartje, de stap is gedaan ik ontken niet dat ik hier zeer ver genoeg ben maar uw brief, uw brief ik had dan mogen hopen althoos bij u te zijn ik gewet hoe gaar ik bij u bij uw lieve moeder ben en is Willem thuis gekomen van hem eens nader ik heb het hier zeer wel, hoewel het is nog vroeg eerste vierde dag indien ik het vergelijk bij de laatste jaren toch bij u te zijn, het is vruchteloos dit maakt mij troefgeestig en verbetert mijn lot niet, ik schij ervan m'n vrouw de wedu schijnt een zeer goed aardig mens zij ziet er allevriendelijks uit ik denk dat zij bijna 40 jaar oud is zij heeft fraaie manieren zij zijn een vrouw van fatsoen en opvoeding dat ziet men, zij spreekt niet veel door hetgeen zij zegt, is goed gezegd zij leest veel en in verschrijdende talen heeft de wereld gezien speelt keurlijk op het klavier zindelijk over haar huishouden naastig, modueus, toch niet opzichtig gekleed weinig gekapt wel tevreden met ons, zoals wij met haar gezelschap heb ik hier nog niet gezien je vrouw letje is een liefvriendelijk meisje niet zo levendig als ik zij zucht meermaal waarom weet ik nog niet zij leest gaan, zingt vrij en is alles ineens gezijd ze zijn meisjes die niet veel goed of kwaad bedrijven de twee andere dames heb ik nog maar eens aan het midden gemal gezien beide hebben goede manieren en, schoon ik de jongste ben, behandelen ze mij met veel beleefdheid ze gaan veel uitschijnt het letje is meer thuis nu zij mij heeft dan van tevoren, zegt de heuse, weten we speelgoed het is raar, alles is zo wel naar mijn zin en echter, ik ben niet gerust u heb ik kwaardelijk behandeld en weet niet hoe of jij mij beschoudt achterk u dan hoog u erachting voor mij geluk nodig letje kwam daarbij mij zeer dat ik gescheid had, was zij zeer met mij bewogen wat scheelt er aan liefje, zij zij oh niet, zij ik, maar ik ben mij zelf moeder oh, die brief, die brief zij zag die leggen, maar weet wel wat de betaanlijkheid ijs om onbescheiden te zijn zij zag mij aan, vatten mij naar hand en het was of zij mij iets wilde zeggen toch, zich bedenkende kom burgerhard, haar vatten zij ik ben het ook niet althoos en dien wel bij u te zijn om het te wezen wil ik die solo eens zingen, die jij zo graag hoort dat zal u wat van u zelf verwijderen droevige toeflucht dit toont wel dat het hier, hier onder de borst, niet richtig is ik verlang en beef tevens voor een brief van u oh, schrijf alles wat jij maar wilt zorg jij mij maar in waarheid kunt schrijven dat jij nog bemint uw bevriendin, S. Burgerhard vijfdiende brief met vrouw Sofia Willis en de heer Abraham Blancaert geëerde heer jij zult zeker van mij geen brief met de Hollands pos verwachten, hoewel wij oude kennissen zijn en ik u wel eens over etlijke jaren, bij de overleden heer Burgerhard voordat ik nog gehuwd was ontmoet hebben ik weet, jij goede heer houdt niet van complimenten ik zal er maar te zaak komen zonder u excuus te vragen voor de moeite die ik u geef jij zei het volgt mijn heer over een zeer lief en ongelukkig meisje over Saartje Burgerhard over haar moet ik u onderhouden ja, zij is ongelukkig en kan het nog meer worden vroeg ouderloos en zeer kwalijk behandeld van haar enigste bloedvriendin, haar onwaardige tante aan wie de stervenen moeder dit lieve kind betrouwde je vrouw Burgerhard had zeker nooit zo ene zonnelingeninval als deze geweest is jij zult reeds weten dat zij haar tante verlaten heeft en inwoont bij eenen fatsoenlijke weduwen die dames logeert ik ken deze vrouw in het geheel niet om haar nadel kunnen zeggen en even wel wensde ik dat zij daar niet in woonde meisjes van Saartjes toegevende goedhartigheid die zo weinig kwaad bedoelen als vermoeden zo onnoozel in het onbetamelijke als een kind die zelf onberispelijk zijn en niemand van de slechtste zijde beschouden zijn auto's in gevaar om verleid te worden als zij die haar willen verleiden maar niet onvoorzichtig zijn jij begrijpt mij, mijn heer hoe gaar nou zou ik het jonge mens bij mij hebben, mijn dochter Nadje niet uw pupil, ik ook zij zijn zoet meisje en houdt bijzonder veel van ons, mijn dochter is door haar gesteldheid wat zwaar moedig dat moet niet zijn en Saartje is voor Nadje zo noodzakelijk als die voor haar jonge vriendin maar ik kan niet besluiten om mij zelf dat huiselijk genoegen te bezorgen ik ben verplicht u daar onder ons reden van te geven, oordeel of ik de zaak wel begrijp ik ken uw pupil, nooit zal zij te bewegen zijn om hier voor niet in te wonen dat weet ik zeer zeker, ik heb daar grond toe, te minder omdat zij wel weet dat ik ordentelijk maar meer niet leven kan hoe inwonen bij lieden die minder hebben dan ik, dat nooit, zo denkt je vrouw Burgerhardt ik zou geen zwaarigheid maken om die inderpaal weg te nemen, ter liefde van het meisje en misschien ook uit zorg van mijn kinderen, maar ik ben niet sterk genoeg om mij te gaan bloot geven aan de lastig tongen van kwaaderige kwezels haar retante kent jij, hoe wil ik mij zware? dit is het niet al, ik heb een zoon die zoon woont bij mij, als hij niet voor zijn heer buitenslans is dat meermaat gebeurt, ik wacht hem thuis en hij schrijft mij dat hij nu voor eerst denkelijk in de stad blijft die zoon bemind uw pupil, dat weet ik en ik denk dat Nadje het ook weet toch, uw saartje is er onkundig van want zij behandelt hem even of het haar broer is, dit zou zij niet doen zo zij dit vermoeden ik weet dat mij Willem geen geld heeft worden, ene zwaarigheid en wel een grote, maar niet de grootste immers niet bij weldenkende mensen er is nog iets anders, de kwartaardigste uitleggingen daar wereld niet eens in aanmerking genomen zijn, ik zal rondborstig spreken, nooit kan een saartje burgerhardt met ene Willem Willes gelukkig zijn, daar ik dit nu voor zie, ben ik immers als moeder van mijn kind en als de moederlijke vriendin uw pupil verplicht onze jonge lieden, geen de minste aanleiding te geven om alkander, dagelijks, zwaartje heeft verstand, veel voor zo'n jong mens, en met dat alles, saartje zal een man moeten vinden die in staat is om haar te leiden een man die niet alleen haar liefde ook haar geachtingwaardig is een voortreffelijk man, met één woord die haar, mag ik het zo noemen in enige dingen overschijnt en dan zal zij gelukkig zijn en ieder die betrekking op haar heeft zo maken, de moederlijke liefde maakt mij omtrend mijn kinderen niet blind ik weet dat mijn jongen die man niet is nog nooit kan worden hij is braaf van gedrag, in maar zover ik weet naastig in zijn affaire goedaardig, steeds wel tevreden toch niet in staat om iets te wijken aan iemand die haar lief heeft hij zal eigenlijk onder onze goede mannen behoren en gaan weet wie het zijn die men die een eernaam geeft ik zou hier nog meer reden kunnen bijvoegen, toch dit zei u genoeg nu weet jij waarom ik je vrouw burgerhard niet bij mij kan in nemen hoe ze je naadje erop aandringt ik deze aan een eerlijk man schrijf heb ik niets omtrendend u aanbetrouwden te verzoeken, ik zal auto's met achting zijn geëerde heer uw dieneres sofia van zon weduwe g. Willis einde van brief 11 tot met 15 een opname van carola jansen rotterdam 22 oktober 2007 www.carolajansen.nl brief 16 tot met 20 van historie van muur vrouw sarah burgerhard dit is een opname voor LibriVox alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org vorig lees door carola jansen historie van muur vrouw sarah burgerhard van betje wolf en aagje deken brief 16 tot met 20 16 de brief muur vrouw Anna Willis aan muur vrouw sarah burgerhard mijn waarde vriendin wees gerust, ik ben uw vriendin drog uw tranen af, wees welgemoet ik heb mij om u recht te doen gesteld in uw plaats ik nam uw geaardheid uw zwakheden, uw deugde over en ik zag dat ik dan juist zo zouden gedaan hebben als jij deed ik kon u niet beschuldigen en ik deed echt er niet meer dan billig of ik het u vergeef? ja van harte in die er iets niet wel mocht gedaan zijn jij zei er iets voor huis wij willen daar des geen woord meer van reppen uw gezelschap is mij zo aangenaam dat ik immers zoveel als jij leide door dat nu te missen mijn moeder heeft uw tete lief maar het schijnt toch dat zij reden heeft die habiletten u te verzoeken ene beden ontzeg ik u ik zal uw brief niet verscheuren maar de mijne nutte bewaren die brief, mijn burgerhard heeft mij gesterkt in de denkbeelden die ik van uw gezond oordeel heb maar ik sta verbaasd over uw mensenkennis dat noem ik ontdekend preken in etelijke weken hoorde ik zoveel nuts niet zoge mij die brief gezond had toen jij nog zeer over mij voldaan waard zoge hij hem in uw eigen vloeiende dachtelende scherzen de toon geschreven had dan waren hij een dierbaar teken uw deugtsame vriendschap het is waar ik vrees nu jij mij aan mij zelf naden heb bekend gemaakt of ik hem dan wel zo ter stond en met zoveel billigheid zouden gelezen hebben los mij bij gelegenheid eerst het volgende op wat is toch de reden dat waren vrienden in zijn besluit om alkander hun fouten te zeggen op alkander juist te onvreden zijn moeten waarom heeft de openhardige de schandere burgerhard dus lange in haar willen zeker een gebreken gezien zonder haar die aan te toonen hoe komt het dat ik deze berispingen door u in drift en moeilijkheid gemaakt veel geduldiger leest dan dat ik doen zouden dat ik niet ingeid dit alleen met uw natuurlijke minzaamheid gedaan had mij dus als een waren vriendin handelende ik bekend dat ik sedent uw proefneeming op mijn hart niet half zoveel daarmee ben over mijzelf dan voormaals ik zie nu dat ik, zo ik van al het goede dat ik ooit zijde of deed, alles aftrek wat mij niet kost er dan bedroeft weinig verdiensten overblijft hoor, ik ben meer leidelijk dan werkelijk goed wat kostte mij mijn ingetogenheid mijn voorzichtigheid, mijn zucht tot onderzoek waarom godsdienstigen toch strengen mensen mij achter niets het minste ik zou mijzelf geweld hebben moeten aandoen om zo niet te zijn de hemel bewaren mij voor beprovingen ik weet niet of ik er wel met glans zouden doorkomen, ik zal u meer zeggen gij verdient het ik heb iets ongemakkelijks in mijn aard ik ben sterk op mijn verkiezingen gesteld ik ben dikwijls onredelijk bijvoorbeeld mijn oogmerk was om ergens heen te gaan wat wordt ballet, hoe ben ik dan? lastig, al wat ik doe doe ik zwijgend en met veel deftigheid wil u me vraagt mij iets ja, nee moeder vraagt mij iets, ik ben beleefd niets meer lees ik iets, zit ik te schrijven en zingt onze keuken mij het eens helder op dan is het, wel dat ze rollen een mens vergaat hoor en zien ontmoed ik haar in die luim dan krijgt die goede sloven gauw het is wel waar, ik voel spoedig dat ik verkeerd doe en pog het dan weer goed te maken Willem is broer lief moeder betoon ik alle liefde giet, geef ik wat moois toch is het daarmee dan al zo al wel? ik denk, nee zo zie het gij dat ik nu een gedachte over mijn goedkeur zonder de minste vleierij voeg ik je dit nog bij zoveel die mij menen te kennen zoals zij u menen te kennen ons beide wel kenden ik geloof dat zij me te veel reden zouden hebben om u boven mij te achter ik herhalen het je dien gij mij, toen alles wel was tussen ons dus geschreven had dan zou ik zeker een hoop fijn gebladen gezocht hebben om mij in de gebreken te bedekken en ik zou u, u hoe gebreken scherp genoeg hebben aangewezen welke zonnelijk wezen is de mens hij wil zichzelf zien zoals hij is en hij ontwijkt de gedienste gespiegel hij eerbiedigde waarheid maar be-minselde haar onveriekbare uitspraken daar zijn maar weinige ogenblikken waarin hij geheel onderworpen geheel dicht hierigheid is nam de goede voorzienigheid deze ogenblikken niet waar wie zou aan zijn oorspronkelijke bestemming voldoen zoveel van mij zelf gezegd hebben na u overtuigd te hebben dat ik mij zelf onder de ogen durf zien hoop ik de vrijheid te mogen hebben om u mijn saartje nog enige raad aan te bieden wat al ontdekkingen hebt gij in deze drie dagen al gemaakt het huis waarin gij zeid om de beste wereld en moet voor u een nieuwe toestand allerwenselijk schrijnen maar mijn vriendin hebt gij er iets grond om te denken dat gij over deze liede juist oordeelt kunt gij nu gij zo geschokt zo ontrustzijd nu gij zoveel voorwerpen tegelijk ziet wel waar nemen ik weet dat gij doorzien kunt maar is uw verstand nu wel bedaard genoeg laten wij niet beslissen laat me nu niet weggeslepen gij behoeft niets te bedekken gij hebt niets te verbergen minst dat gij in de handen van braver mensen valt maar alle mensen zijn niet braf de onducht trekt niet auto's bruine kleren aan gij moet ook weten dat gij niet alleen leeft om je te diventeren deucht is treid toch die het gevaar beminnt zal erin omkomen dit enige smek ik u nog om onze vriendschap willen neen geen geld van iemand uur huisgenoten hebt gij het er stond nodig ik zal het u bezorgen toon hierdoor dat gij mij acht en u zelf wilt lijven hier ga ik gerust op af niemand doet u meer de recht dan de voor u tijde bezorgde vriendin die zich noemt uur dieneres Anna Willis zeventiende brief meer vrouw Susanna Hofland aan de heer Abraham Blancaert mijn heer de apostel zegt dat we alle omegangen met zondaren niet kunnen vermijden want dan zou wij buiten de wereld gaan moeten kon ik mij zo kan vinden in de woorden van die een heilige sukkelaar zoals broeder Benjamin koning-davertwelings noemt zo kan vinden zeg ik in de woorden daar hij zegt ik kom er niet op de weg ter zondaren zo vind ik het nu in mijn weg noodzakelijk mijn ogen naar het afgrotisch Frankrijk te slaan en er mij als te begreven onder hen die het teken des beestes aan hun voorhoofd ragen je weet mijn zustersman vond het zo om u tot eerst de volg voor zijn dochter te verkiezen en haar moeder maakte mij meeg de volgdessen bevelende wil ik spreken haar aan mijn liefde en bescherming daarvoor kreeg ik zjaars een matig stuivertje van honderd halverijertjes ach ja, dit was weinig genoeg want het meisje was wilderig opgevoed ik moest om haar nogal meer omslag maken dan ik zo in mijn eigen gedoonte gewoon ben oh ja, maar wat is men doet veel uit liefde en de tot liefde had ik maar vrug te mogen zien dan zou toch kunnen troosten door al mijn moeite al mijn zorg was te vergeefs de meid heeft een kijkstenen hart geheel voor de wereld en zolang ik zo met dat lastig zeeschip getoppt en gevoed hebben ben ik zoveel mijn hart af geweest het is of de zegen uit mijn huis is ja, ik heb van haar kwaad humuur veel verdragen maar ze is weggevlucht voorleden vrijdag was ik bij een hele vrouw me met mevrouw te eten met broeder Benjamin en nog etlijke vrouwen om een goed woord te spreken ik beval aan mijn meid onze bericht op zaartje te passen wat gebeurt er? ik kom avonds met de broedewelletjes en vriendelijkjes thuis ga naar het zaaltje roep krijg geen antwoord eindelijk door mijn gang gaan hoor ik iemand die roept juffrouw ik zit in de kelder ik doe de deur open daar zat mijn meid in de donker opgesloten en was zo ontsteld dat ze mij pasjes kon zeggen dat die ondeugne Sarah haar in de kelder gesloten had de meid was zo bezet van de drank dat ik wel denk kan dat ze haar die heeft ingeperst en toen in de kelder gebracht op dat breg je haar in haar snodenvlucht zouden beletten nu is ze in een godloos huis daar gedanst en gespeeld wordt daar de juffrouwen een l hoog gekapt gaan en met alle vrouwen te spot treven ik zou haar wel laten weerhalen maar ik dank de heren dat ze maar weg is nu zal ik weer rust en stilte in mijn hutje hebben en mijn eigen weg je gaan maar jij moet haar straffen, dat is jouw plicht ik eis het volle geld tot ze trouwt of 25 jaar is ze is uit haarzelf weg gegaan nou, dat spreekt wel zelf ik geef u aan u zelf en haar de duivel over wie het lieverij ze alle aan heeft ik sta haar af zij zal geen duid van mijn goedje hebben nou, het geld wacht ik op de vervalledag hoe heugelijk zou het zijn indien jij ook in onze wijngaard arbeidt maar uw vervreemdeling van het goede laat mij niet toe u anders te noemen dan, mijn heer ik ben nieuwe beterschap en bekering wensende, Susanna Hofland 18e brief de heer Abraham Blankaert aan muurvrouw Sofia Willis 18 waardige vrouw dat is wel waar, ik had geen brief van u gewacht hoe kon ik mij verbeelden dat jij mij zoveel eer zou het aandoen want het is zeker een grote eer voor een braaf man als hij een brief ontvangt van een vrouw als gij zijt ik heb altijd, weet gij zeer veel generheid voor u gehad maar ik viste achter het net en Gerrit Willis ging met u strijken dat was mij neus vlak voorbij zie, ik heb u dit nooit gezegd want ik ben een vijand van moest jankerij en ook gij waard veelste brave meisje om mij op zulke babbel iets te antwoorden ik heb maar weinig verkeering met u gehouden ook al omdat ik te laat kwam en nu Gerrit was zulke goed slag van een man, het spijt mij maar dat zijne zaken niet beter gingen evenwel, als jij het wel hebt ben ik tevreden als niet kwaalijk dat ik dit zo eens even aanroer wie weet wat er nog gebeurt niet waar, weeltje nu, ik snap eraf, want wat had gij er aan als ik zo een hele brief volklade wel, dan over Saartje ja, mijn lieveje vrouw Willis dat was toch een gekke invalt van mijn vriends wedu Saartje bij dat wijf vergevent mij dat ik zo van een vrouw spreek in huis te doen het arme mens moet zeker toen haar grootste doorzicht zijn kwijt geweest de droevijt zeggen de doktoren, benevelt het verstand en wie was op godsaartbodem toch ooit zo betroefd over de doodhaars mens dan deze vrouw nu, het was ook een vold maakt juwelijk en het vrouwelijke hart is toch maar veel aandoenlijker dan het onze, dat is maar uit het zijn gemene knapen die auto's op die zoete vrouwen liggen te schimpen ik zeg je dat ik veel meer degelijke vrouwen dan mans ken ik ken Saartje, ik ken de ouwe ik heb wel gewacht dat die poppen daar eens aan de dansen zouden raken en ik weet niet hoe het lief kind het dan nog bijna 3 jaren heeft oud gehouden Saartje heeft me alles geschreven en ik geloof haar ook wel het is recht jammer dat jij haar niet kunt innemen maar als jij mijn oordeel vraagt en ik alles overweeg dan moet ik zeggen hoe huwelijk het mij spijt dat jij het niet doen kunt niet liever wedoen omdat Willem minder pitjes heeft dan onze Saartje ei wat, wisse wasjes dat zou ik niet eens omdenken omdat Saartje in de schone stuivergoeds heeft en uw zoon in zijn beste jongen ik heb hem nog onlangs hier ontmoet het betroonszaken hier was ja, daar zal wat aan zijn want ik vroeg hem eens naar Saartje zo zonder erg of list ach, meneer Blankhaard zei hij en hij werd zo rot als vuur dat is een engeltje, ik ken geen liever juffrouw zo je haar nu Saartje is wel een half hoofd groter geworden in deze twee jaar en ze is beeldig mooi zo, zo, dacht ik dat Hecks heeft al vroeg enig conquet gemaakt maar ik hield mij of ik niets begreep was dat niet wel ik dacht, nu als ik thuis kom moet ik daar meer van hebben en ik zou je er ook van gesproken hebben tussen vier ogen toch, nuig mij voorkomt is dat zo, dan zeker dien de zeil kan er niet dat is zwaar wie zou zo ene vrouw niet hoog achter die zo edelmoedig, zo voorzichtig, zo braaf handelt als jij, mijn waarde juffrouw Willis het is zwaar, uw jongen is niet geschikt voor mijn Saartje het is een vief platje en Willem is een goede schlockert nee, dat kan niet, het is voor beide de kinderen haar leven hij spreekt wel het is mijn lief dat zo ene verstandige vrouw even eens over dat meisje denkt als ik het is een engel van een kind toch zij zo jong en heeft buiten u en uw naartje niemand want ik ben meest uitlandig en ook, wat heeft zij veel en mij een oude vrijer zoals de waarheid is om er zo alles aan te vertrouwen het is geen kind meer als toen zij op mijn knie zat te spelen en hoe ouder zij wordt hoe meer dat zij dit zelf zien zou mag ik u bidden, hou uw oog op haar zoveel gekund het is mijn lief dat zij bij watzoenlijke mensen is hoe gaan ik ook wensen dat zij daar niet woonden ik bedank u hartelijk voor uw goedeheid voor mijn meisje godbelonen u daarvoor en uw eigen kinderen kan ik uw zoon voorthelpen ik ben tot uw dienst de jongen verdient het en wat zou ik niet doen om zijn een waardige moeder te doen zien hoe gaan ik iets tot haar genoegen deed ik had gehoopt in de maand thuis te zijn toch het zal niet plukken ik kan geen geld van de mensen krijgen de mensen zijn niet voordelig en terwijl ik van tijd tot tijd mijn affaire zo wat opkort om mijn volgende dagen rust door te brengen wilde ik nu liefst alles afmaken zie ik heb gelds genoeg laat een ander ook wat winnen is dat niet billig daar brengt mij mijn knecht nog een brief en van wie dan van zuster hofftland dat is een brief kom aan ik zal zuster zo sito antwoorden wat figuur is dat is zij dan gek of razend wat brief is dat denk eens aan uw oude kennis vooral geloof dat ik ben uw oprechte vriend en hoogachtende diner Abraham Blancaert 19e brief de heer Abraham Blancaert aan muurvrouw Suzanne Hoffland muurvrouw welzijdt het Holland spreekwoord hoe later op de dag hoe schoon er volk maar wat heb ik met uw gelol en uw heilige zuckelar te doen wat geef ik om uw broer ben je min weet jij wat uw vrouw Hoffland van kweeslarei raakt mij niets geen oogvol hou uw briefen maar thuis kweet alles in het lang en in het breed het kind heeft deugelijk gedaan zij moet meer gedulds hebben dan ik anders had zij zolang niet eens bij u gebleven dat is maar uit waar ik in Amsterdam geweest ik zou haar zelf uit uw klauwen gehaald hebben en in mijn huis gebracht al had gij en uw volk mij braaf gelasterd dat scheelt mij weinig hoe wat Hamert denkt gij een gransen stad heb laten lopen in oude konkelige kleren en dat voor een meisje die geld heeft en auto's propen gekleedpleeg te zijn iets dat ik ook bij ze graag zien mag wat wil je nu daarvan hebben he jij mugt waarachter nog wat spreken van de omslag wat heeft Saartje bij u gehad overgeschoten klieken en niet half haar bekomst weet je wat jij hebt het geld van een wees met uw smulbroers en fekelkouzen verteerd en het meisje nog gebruikt omdat gespuis op te passen dat heb je ze komt te genadig af laat ze nooit onder mijn oog komen want ik ben wat poestig ik mag geen onrecht zien dat om de hagel niet er zullen konkels zwaaien wat leg jij ook te woulen over afgoedig Frankrijk en van mensen die het tekenis bezig aan haar voorhoofden dragen ik weet niet veel van al die nieuwe snoffjes en modus nog hoe die duivel deraille heet die de dames nu al weer opzetten toch jij weet er ook niet veel van maar zo zijds gehalen maalt het grons en dat bromt over zottigheden laat men zoals ze zijn jij slacht het dominees die als zij haar studeertijd verkwanteld hebben zulke tuig op de preeksoel brengen daar het te pas komt als een oliekoek in een treurspel en wat brust het mij al droegen de franches het zeven gesteerend op hun hoofd ik ben een oud hollander die hier niet komt om zulke grillen maar om mij nou verre te doen en bemoei mij niet met het tekenis bezig of waar zij dat oplakken doe ook zo en je zult wel doen wel, ik denk dat ik zowel in de Bible lees als jij wie duivel heeft daar ooit van heilige zuckelaar gelezen broer ben je minne zo'n zotte vent hoor en ik zou mij doodschamen dat zou ik op mijn eer indien ik zo met Godse woord omsprong en het zo satansgek toepasten zoals jij fijne doet weet je wat David was een held die de oorlogen des heren voerden en een kerel als een boom aandoorst de reuscholen jat van gat meen ik paf ter lachie en David ook niet lui als de blis erop flink maar zijn dikke kop afgeslagen dat was zeker geen zuckelaar zijn werk menig hij was een groot generaal dat klinkt je wat anders voor de snoet Paulus? van Paulus moet je afblijven Paulus was de beste de resonabelste man van de wereld want hij zegt met ronde zeusse woorden gierigheid is afgoderij oh hey, kwam die vroomapostelens hier ik verzeker je voor een kwart procent dat hij uw huis een afgodig huis zou noemen wat praat jij van een goddelos huis mogen de jonge dames dan niet singen niet spelen als zij maar wel oppassen en braaf zijn en ik hou veel van de muziek en zaartje speelt kapitaal en ik heb haren ene hele scheepslading muziek gezonden toch jij zou het geen occasion hebben om ze op het vuur te smijten wat zeg je? wat blief je? weet ik van de zaak? ik heb zoveel achting voor braven vroomer mens als iemand in de wereld maar al je gekwaken al je gethemers geen snuifje waart op mijn eer, dat is het niet ik weet meer van jouw luidwerk dan het duisternis dan je denkt ik ken dat liefelijke oefening houden de goede niet te nagesproken want ik wil alle niet met één kwast overstrijken maar gij en uwe soci daar heb ik de neid op wat weet zo een luie zuipzak van godswoord had hij liever voor het lieve vaderland en alle zoete meisjes osse en schapen geslacht hij zou een veel nutter werk gedaan hebben hoe hebben wij in Amsterdam geen wijze dominees die werk van hun studie maken die koksiaanse, foetiaanse en lampiaanse waarheden horen maar nee die goede mensen klagen over eivoloosheid en vele preken godbeet had ook voor stoelen en banken en in je luikkamer zitten de vroompjes gepakt als haring in een ton zo, dat wil ik maar zeggen dat ik een vijand van zulke oefeningen ben hoor, als ik burgemeester T of een ander braafgegend van onze stad was ik zou Amsterdam een sterdeeg zuiveren van die ondertebroodeters ik zou door de stadsombroepers met het wapendestal op hun nebekjes geschilderd de les van Paulus laten opklinken hoort hij brave burgers en ingezetene hoort die niet werkt, zal niet eten en zulke kwanten als broer Benjamin kreeg de logement in het grote werkhuis dat er zal gebouwd worden op het wezenperveld wel hij een van die borsten is die bij de huizen omgaande de vrouwtjes gevangen nemen die met zonder beladen zijn ik zou niet half zo boos op je lui zijn indien de stille zielen die het wel met het goede voor hebben om zulke volken niet bespot of verachtweerden ik heb veel gereisd en getrokken en heb veel in Roomselanden verkeerd maar de pape zijn nog beter dan jij lui en er valt even ook niet veel op te roemen jij zaagt je aan de duivel overgeven weet jij wel dat hij een kwaaie gek is en dat als jij haar niet kunt leveren het er wel eens heel benauwd voor je zou kunnen uitzien mogelijk neemt hij tante omdat hij nig je toch niet bekomen kan ken jij de weduwer daar ze hebben inwoond je mocht wat je mocht wat een struif is het zo goddeloos om in je weetje te dansen wel, dat mocht jij en broeder en je dikke brecht ook wel eens ondernemen om de kwaarde humoren door luijheid en lekker smullen opgegaard uit te dampen zie, wij kennen hem al kander van voor dertig jaar je plachtsofies niet van een duinsje te zijn hoor, ik ben eens doorzo in fijnbaar verschrikkelijk bedrogen en zie, dat gaat er een kou over mijn lijf als ik aan je luid denk waarom je nou gezet lieden dat weet jij heel wel wel, wie hoort ervan geef vrienden gebruikt ons zoals de mouzen de christenen gebruiken om de sabbetslampen op te steken ik kan het niet knopen dat uw lieve zuster besloten u haar enig kind toe te betrouwen mogelijk hebt hij zo lang aan haar zwak hoofd liggen grondse en huile balken dat zij het moest opgeven alles is je luig haaien en het was nog een zoetigheid wat geld kicken hoe, wat ramer, denk je dat ik een schurk of denk je dat ik een razende dol ben ik ben haar volgt zij is met mij naar goedkeuring heen gegaan jij hebt het haar moeder gemaakt trekken zul je, ja, aan een ascar wel, je bent een overheerlijke tante je bent immers nu veelste oud en te lelijk om nog eens te trouwen wat zul je met jouw geld doen, meenemen loop voor Joost ontmaken het kind uw goed, zij heeft genoeg procederen? haat naast gouden ketting eens zo die het u aanraad, hier is je man spreek niet van haar kwaad humeur zij is me al te zoet van aard en te toegevelijk zo zijt de brave weduwe Willis en elk die het lief kind kent toch wie Satan kan zo met een paar oude meer katten omgaan als jij hem berecht zie daar zusje nu heb ik ook eens gewerkt in uw zondige wijngaard ja, ja, ik heb de ranken zo verbruidig besnoeid dat, zoals er nog iets goedst van zal komen het volgende jaar goede vruchten zal leveren ik twijfel of broerden uitleggen u voor alle uw smulpartijtjes wel zoveel heilsame waarheden geleverd heeft, dan ga je hier ontvangt voor 1 Franse briefport om u aan de drommel over te geven in plaats van mijn pupil, denk ik dat nu te laat is en ook hoe boos ik op u ben, ik wens uit grond van mijn hart dat ga je u verbeterden ga je zijt wel oud, toch men is nooit te oud om iets goed te leren hoe jeugd nog al een rare schommel hoe kom je zo veranderd ik wil geen katten scherf meer van u ontvangen zo ga je u niet bekeerd, daarom wordt alles ineens afgedaan door Abraham Blankaert 20e brief de heer Abraham Blankaert en mevrouw Sarah Burgehart lieve kind mijn boekhouder, de oude goede petersen zal u het geld brengen dat ik u toeschik de wissel bedraagt duizend guldens kopen al van wat jij nodig hebt om in ordentelijke gezelschappen te gaan maak 3 zakken of hoe hieten die samaartjes zoals uw moeder en grootmoeder droegen koop alles wat erbij hoort maar niet opzichtig of wild nu ik vertrouw alles goed van u en doe nu niets aan je lijf dat je niet kunt blijven dragen dit zou u al zo gek staan als die klungels die tante u aandeed ga je moet het eerst een half jaar in voorraad betalen ik wil geen verplichting op dit stuk leg het wel aan en als ik u zie doel mij dan eens hoe jij het besteed hebt hoor meid zo je het wel aanlegt heb jij gelds genoeg, zo niet dan is het gauw op ik heb zakken met klachten over u in een zotte brief van je tante doe jij maar wel en ik zal u al toes voorstaan ik had gemeen thuis te komen maar het zal nog voor eerst niet lukken luistert toch altijd naar de brave en wijze je vrouw Willis, alsof het uw moeder war meer eis ik niet van u ga je wel in de kerk kind dat moet je vooral en vooral doen daar zit ik nou weer in een paapsland daar hoor je van god nog zijn gebot wil ik spreken en zo ik mijn tijd niet wel had waar genomen hoe zou het nu gaan met mij als ik thuis kom zal ik je alle zondag afhalen om ter kerk te gaan want ik ben nog zo een oud Hollands man en je zou niet geloven kind hoe fraaie de meisjes zijn als zij daar gelijk zo een rij wassen poppetjes wel gekapt en gekleed en dachtig zitten toe te luisteren wat de leraar zegt ik versta weinig Frans maar als je evenal toch al te met is naar de franse kerkwild dan zal ik uur in schrikkelijkheid met je gaan en denken zij al onderhouden haar Frans door en voor mij is de penitentie kort want die coquette abetjes maak het in een uur knaphandig af zeggen ze haar lief staat er ergens in de bijbel van een teke desbeestes zij past dat toe op de mensen daar ik nu bij ben ik heb de vier invangeliën al eens doorgelopen toch vindt er niks van toch dat fijne volk vindt zo veel in godswoord dat er geen christenmens anders in kan vinden jij hebt niet veel anders te doen lees langt dat je het vindt maar het zal weer op niets uitkomen evenwel staat het in de bijbel dan spijt het mijn kind dat ik het niet wist want ik ben een doodvijand van spotten oh her ik dacht dat zij schokkeerde op de kapsels zo ik iets op u vermag bederf uw schoonbruin haar niet te plezier van een ongevallige mode anders moe ik mij er niet mee nu zoek er eens ter deeg naar hoor en schrijf mij of jij het wel hebt vreeschot leef betamelijk en denk dat je daar twee ouders in de hemel hebt die u terzijnertijd hopen weer te zien nacht best de kind ik ben u toegenegenvoegd abraham blancaert einde van brief 16 tot en met 20 een opname van carole jansen rottendam 24 oktober 2007 www carole jansen.nl brief 21 tot en met 25 van historie van m'n juffrouw sarah burgerhardt dit is een opname voor liepri fox alle liepri fox opname zijn vrij van auteursrechten ga voor m'n informatie of een meter doen naar liepri fox.org voorgelezen door carole jansen historie van m'n juffrouw sarah burgerhardt van betje wolf en aagje deken brief 21 tot en met 25 brief 21 de brief met m'n juffrouw sarah burgerhardt aan de heer abraham blancaert geëerde heer en vogt ik kan u niet uitdrukken hoe dankbaar ik ben ik heb mij doen ween goedheid wat vermocht u op m'n hart alles alles waarom mijn lieve volg best de vriend mijn vaders vaderlijke vriend van mij zijn ouderloze dochter kan ik u niet in persoon bedanken voor zoveel vriendelijkheid kon ik mij u schrijven gelijk als ik wel wilde toch mijn gemoet is zo vol de oude goede peters heeft mij tegen een kitencie duizend gulden overhandigd en nu zal ik mij voorzien van het nodige je weet wel papaatje lief dat is nodig, broodnodig wij moeten ons doen als een ander en die het niet om het lijf heeft hoor ik hou graag van wat moois toch vind geen moois in dollegheden maar ik mag een polonaise laten maken het zal u niet schelen of de stoffen om mijn lijfsluit dan of zijn met lange plooien neerhangt wel en zo'n zamaartje staat mij zowel want ik ben schoon uit de kluiten gewassen ik ben voor maakt gezond en zo verrolijk als een vogeltje de dames houden alle veel van mij zelfs met tante maar ik geloof niet dat wij ongeregeld leven de weduwe is de goed aardigste vrouw van de wereld en ik geloof waarlijk dat zij iets uit zwakheid zou door de vingers zien, het geen zij het liefst niet had mijn vriendin, lotje en ik hebben tot nog maar ene kamer en zijn altijd bij elkander haar broer, jacob breunier, die ergens een officie heeft houdt veel van ons en heeft mij verzocht om de ere te mogen hebben voor mij bij gelegenheid hier en daar eens te brengen, met zijn een zuster meervrouw de wedewin zegt mij zoals de hele dag zijn heren nu zijn gans geen kwaaie jongen is ik ken hem toch maar weinig ik denk dat hij meer modieus vernuft dan ouderwets oordeel heeft hij is een meisjesgek die altijd wat aan de hand heeft en ik heel wel kan dulden omdat ik niet schoots van hem wacht ik hou ontsagelijk veel van mijn mama Willis oh mijn heer Blancaart, dat is een vrouw zo lief, zo minzaam zo toegevelijk om tredjonge lieden mijn vriendin, Naartje is een braaf verstandig mens die ik zeer hoog waardeer en neem mij althoos het beste voorhoud Willem is mijn broer om het zo te noemen, een beste jongen toch ik geloof niet dat hij veel ketterij in de wereld zal brengen, mogelijk oordeel ik verkeerd ik pog zo te doen als mijn plicht eist en al het geprekkige te verbeteren zodra ik tijd heb zal ik u verzoek involgen oh Tante is niet wijzig nu ik van haar ben, heb ik vrede met haar geen blij dat tijd ik dan eens te horen ik kom thuis Saartje lief gelukkig en laat ik u mogen verzekeren dat ik ben uw liefhebberde en gehoorzame pupil en dinares Sarah Burgerhart 22e brief met je vrouw Sarah Burgerhart en met je vrouw Anna Willis waarde Naartje lees de brief die mijn waarde mijn geërde volgt mij schrijft en heb dan eens de courage om te durven denken of ik wel al te blij al te ver genoeg zijn kan hoe is in mijn geval, trouw is in alle geval denkbaarheid, handel ik nu niet plichtmatig Naartje wat anders, gisteren heb ik een begin gemaakt om mij voor eigen rekening in de dos te steken, want tot nog toe ben ik als de raaf in de fabel opgeschikt met de veren van letje eerst verscheen op mijn hoogstvorselijk bewel, ms. Evraart koopman in allerlei zijde stoffen taffen en zwoord, verzeld van een stuk van het petimetre die gebukt ging onder enige pakken kostelijk goed ik liet ms. Evraar in de zijkamer gaan en zou hem nog langer hebben laten wachten, zo mijn nieuwsgierigheid ben niet naar voren gejaagd duizend complimenten, duizend wees, duizend enzovoort vormde een zeer interessant discour tussen ms. Evraart al de stukken werden losgemaakt en wel deraar zag ik al de stoelen, de commode, de bureau, ja zelfs twee speeltafeltjes, bedekt met de schoonste taffen, zijden, gase bekoord door dit heerlijk gezicht schelde Frits vraagt aan de dames of zij eens bij mij gelieven te komen oogblikkelijk traden zij binnen na een hele menig te buigingen en complimenten bezaagen zij alles met genoegen onze goede weduw en ik kozen juist dezelfde stukken die het kostelijkst maar ook het minst zwerig waren o naatje wat zijn wij vrouwen even wel kinderachtig, je vrouw buigzaam uit toegevelijkheid zowel als de overige, toch ik ben in mijn schik, er verlang heel zeer dat alles nu maar gemaakt was voor rauw en bruidsgoed weet men moet alles blijven liggen, ik was des zeer in verzoeking om aan letjes neister maar dan m'n machten, zo half en half te laten merken dat ik in het laatste geval was, toch het was een leugen, bij geluk en ik had het liefge zo zeer dat ik liever geduld wil nemen nauwelijks als de koopman weg of ma'n morzelge verscheen verzeld van ene haar leerjevertjes een aarte frans schelpje van de meisje dat het Hollands behoorlijk slecht uithalspold en toe verzag ik mij van alles wat m'n bijwerk noemt deed onze dames elk een klein presentje maar kocht de weduwe in fraaie koeufuur, goede vrouw terwijl ik dus al in mijn heerlijkheid en schatten vergenoeg neder zat, kwam de jongen heer Bruynier zijn zuster bezoeken hij is een grote, lange, fletsen blonde lummel van een jongen, zo net gekleed dat het zo niet te zeggen is in een vrak met silvere lissen o, zo mooi, zo mooi de jongen ziet mensen, ik wil zeggen zulke materieonetten als m'n in Amsterdam ze noemt, als de wandel in de geld zakken en mogelijk met een even goed recht zodat hij is voor een verlegen uur nog al heel draaglijk koos, zij let je, jongen had je nu wat eerder hier geweest dan zou je gelegenheid gehad hebben om uw koet te tonen onze burgerhard heeft een hoop er moois gekocht de smaak, er vatten hij van mevrouw burgerhard, zich tegen mij met neergeslagen ogen buinen, is zo exkies dat zij mijn oordeel wel kan missen toen bekeek hij alles koof zijn hand onder alles, prijs alles en zijn nog wat wortaal over mij daar het mij niet eens op lusten te antwoorden mijn sloeg een ombertje voor broer zag wel dat hij geen blet deed wij speelden een stuivert fiche dat is immers ordentelijk ons waarde buigzaam hield mij maar breiden onderwijl in plaats van spelen wij aaten even veeltjes en kregen lekker een slemper bij elf uurig ging broer weg na een letje hartelijk gekust en ons allen gegoet te hebben die dag voldaan zie daarnaartje zo invoudig zo aangenaam leven wij ja ik ben wel tevreden er steekt immers geen oogvol kwaadse in van ms. en fraar stoffen en van ms. G. Galanterije kopen in een eerlijk ombertje te spelen in evenveeltjes te eten en een slem te drinken nu wens ik niet veel meer en de stillenvrije levenswijs die ik nu geniet heeft zeer veel invloedst op mij in hun gezondheid en is een mens niet verplicht ook daarvoor te zorgen dat zij naast een gerustgemoet niet de grootste schat op aarde de jeugd heeft immers niet te doen dan zich in onschuld te vermaken doet zij dat niet dan overspringt zij een of der levensseizoenen mijn hart veroordelt mij niet en ik durf u mijn bedaarde friendin alles melden zou ik dan kwaad doen? zeg nu wat ga je van denkt goed uur moeder met eerbied voor mij en bemin toch uur vriendin sarah burrahart p.s. alle jufferlijke handen zijn het is of zij een popkleden zo beëiveren zij zegt 23e brief, met je vrouw Anna Willis en met je vrouw Sarah Burrahart lieve vriendin ik merk uit uur laatste dat uw lot geheel veranderd is uw kleding, uw verkeering, uw levenswijs alles is veranderd uitgenomen uw goed onschuldig hart vol vrees voor dit hart schrijf ik deze het is nog vroeg ik heb te weinig kennis aan het sedelen karakter der dames, maar na mate dat door schijnt ik u schrijf, nu zwijg ik ik weet zelf wel dat ik wat archdenkend ben, omtrend enige en dit is geen deugd die ik boef aan te moedigen de brief van uw vervocht is vaderlijk en mag ik het zeggen, het misselijke zelf is het uitvloessel van zijn goed verstand dat hij lang leven en uur gelukkig zie ik begrijp wel dat ga je graastelijk uitzult zien dat de dames u helpen in het maken deze beuzelingen geeft mij een goed denkbeeld van haren vrouwelijke handigheid vrouwen die zich onze bezigheden schamen verdienen wel dat men zich haarend weeg schaamt dat de heer Bruinier zijn zuster bezoekt is goed, is minzaam maar komt daar wel om haar is het ook om mijn mooi vriendinnetje ach, zegt gij, daar onderzoek ik niet naar goed, ik ook nog niet vooral zou hij niets meer is dan een modengekje gewet dat ik, bij gelegenheid, wat een speel maar ik heb toch geen zin in die dag waarover jij zoveel daanzijd of schoon ik bekend geen oog vol kwaats te kunnen zien in alles wat jij, stouten mee het zorg haar bij elk handen optelt het kan zijn dat gij tans veel gezonder wordt het is ook waar, dat uitspadningen dienst schat helpen behouden maar kan mijn goud niet te duur kopen ik vrees voor ene zedelijke ziekte gij zult u overladen met vermaken mijn waarde zaartje overweeg zelf wat gij doet, wat gij laat ga eens naar wat gij doen kunt doen moet, in uw jaren in uw omstandigheden over uwzelf voldaanzijd zal het ook zijn, uw vriendin en dinerres, Anna Willis 24e brief de broeder ben je min aan de heer Abraham Blancaert meneer jij hebt ons, ons volk en de onze weg beroerd en schoon de zuster zich alles zouden getroost instillen zuchten zo voel ik mij gedrongen om het voor haar de goede zaak en mijzelf op te nemen omdat ik haren stichter en huisbelzorger ben al ben jij een groot heer ik zal jou tonen dat ik op de muren van ons huiselijk sion geen stom rond ben mijn geblaf zal je doen zien dat ik geen indringer, geen bemoeial ben maar dat ik een wettelijke roeping heb nou ja, mijn vader liet me de slaag rij leren het was een wereldsman, een schoenlapper maar mijn moeder was evil in kerkelijke bediening, want zij was ene der kerkenschoonmaaksters en had mijn vader het niet belet zij zou mij op de studie gedaan hebben toch hij vroeg altoos of zij de razende rol was, de middelen ontbraken en ik had in een grote mate van zielse en lichaamsvermogens en veel meer trekt tot geestelijke dan tot slagerlijke arbeid in mijn onoverwinbare afverkeer van alle lichaamsarbeid hoorde ik mijn roeping tot een ander ambt ik was gehoorzaam ik kategiseerde de kinderen en de vrouwtjes uit mijn buurt voor een mond vol eten want de arbeider is zijn sloonswaardig de rugmijnegave verspreidde zich ook spoedig de grote de aarde verreilde ook gaan mijn toelichtingen voor hun het tijdelijke goederen eh toch, dit getal is echter niet groot dus raakte ik ook bekend met de vrouwme je vrouw Hofland die jij als een andere soules vervolgt ik slijdt vele opgewekte uurtjes met haar nu weet jij wie ik ben maar jij, met een artyist, een armiaan een sauciniaan ja je bent, mag ik met ruimte zeggen, een deist jij bent de voorstander van aller godloosheid jij staat een dartel helle wicht voor dat doe jij, ja, dat doe jij jij weet ook wel dat je vrouw Hofland als een echte dochter van Gajes de noden der heiligen vervuld en jij onthoudt haar huur geld zodat jij een kerk rover bent ja, dat ben jij zo heeft Saartje geen 300 guldes verteerd wel, nou toon je alweer jouw wereldzaart het is waar, wij hield het meisje in ene christelijke sobereit wij kleden haar stemmig ik weet ook beter dan jij hoeveel zij zejaars aan voedsel en deksel nodig had honderd trekstalers maar hoeveel heeft de goede juffrouw wel gezucht over dat baldadig kind ter zonde hoeveel traan heeft zij gescheid hoeveel gebeden heeft zij voor haar arme ziel gedaan hoe dikwijls is zij ziek geweest door alle toppen, kost dat alles geen tijd en zorg? of denk jij dat alles voor niets te hebben? nee, jij zult, jij moet er voor betalen maar zo ben je lui in het aard ze kunnen je lui rekenen en cijferen, maar in het geestelijke ben je lui blind, maar je vrouw Hofland zal haar geld hebben, ik zal u dwingen ik, vrees voor mij wij hebben in deze godvergeten stad nog onze duizenden, we, we die de vinger tegen ons opheft wij eiveren voor de vrouwen en onze haat is heilig dit we betekent veel als het wordt uitgeboesend door een man als is, uw warenvriend, Benjamin 25ste brief de heer Abraham Blankaard aan de broeder Benjamin verachtelijke kerel ik reken mijn knecht te goed om u te schrijven daar aan zijtigheid de heer die ik u tans doe schuldig zeg fraaie kwant, dit aan uw principale dat zij zich stil houden of dat ik haar alles wat zij seaars boven de honderdrecksdaal dus ontvangen heeft zal afkorten ik wacht haar voor de rechter laat zij daar haar leverantie van zuchten tranen en gebeden inleveren om te zien hoeveel haar voor elke 20 dito's zal worden toegewezen houd u stil of het zal niet met u gaan ik meen u en nog enige uurs gelijken doe draai ik in holland kom voor mijn rekening aan vast werk te helpen en dit regiment zegt viel in de pen van ene man als abram blankaard einde van brief 21 tot 25 een opname van Karole Jansen Rotterdam 24 oktober 2007 www.karolejansen.nl