 Sa loob ng 30 taon ay dokumentaryo lang ang aking mga ginawang pelikula, at para dito sa project kung ngayon ay isang dokumentaryo ulit, ngunit dinadala ko na ang dokumentaryo sa ika 21 siglo kung saan alam na natin na mahalaga ang teknolohiya katulad lang digital technology ng abali sa pagawa at pagbago at paghulma ng mga bagong pelikula natin sa siglong kinaruroo na natin ngayon. Isang malaking problematic sa aking abali na tayo na ng galing mula doon sa 20th century ay paano natin matatawid ang sarili natin at hindi lamang tayong mga mamimilikula ay tatawid sa dalawang siglu na ito kundi patin na rin yung ating mga gawa. Paano natin ipapanda'y ito tulad ang dokumentaryo? So para dito sa aking ambag sa project kung ito, nakikita ko na napakahalaga ng siguro bagong, hindi lamang estetico, kundi bagong gamit para sa dokumentaryo. Na siyang genre na kinapitan ko sa 23 taon. So papasok na ako sa ika 40th year siguro in doing only documentary films. But the interesting thing is that in what way am I innovating the genre? In what way am I deploying the new technology in terms of shaping the genre that I'm working on? But the most important thing for me is for what use and of what use must this documentary genre be? So dahil ako ay nang tuturo din lang naman dito sa univerasidad ng Pilipinas, ang aking bagong kamalayan na nabubuo ngayon ay nababatay sa isang napakamahalagang katanungan. Para saan ba ang pelikula? At dahil ako ay guru, ay makita na natin ang landas na gusto kung tawirin siguro at sama na dito ang mga pagbabago na gusto kung mangyari sa pelikula. Sa aking panibagong pananaw tungkol sa pelikula, I'm beginning to really think that cinema must be able to serve other purposes, let's say other than entertainment, other than amusement, other than let's say even just art. I'm beginning to create a third front, should we call that, based on how I perceive cinema after working on let's say the production of films for almost like 30 years. It is a given that the first film front that is very well accepted and is very popular in this country is the entertainment front. Well, this is where you get all your escapist films, the so-called mainstream commercial films. So ito yung mga, alam na natin mo mula do sa regal films, all the way to the star cinema films, all the way to the vice ganda and the Kimidora films. So there's nothing wrong with that, that has been our tradition for over 100 years. Now, nobody is taking that away but the main question that we have is is this the only kind of cinema that we should have in this country? I think itong nangyari ng 2016 sa MMFF is really isang napakalakong hudiat ng mga pagbabago. So nakikita na natin mo kang may demand talaga for the second film front which I would call the art front. Again, that has been the issue for a very long time. Bakit kulang sa scening, sa relevance, kung ano man ang hinahanap natin doon dito sa mga out and out commercial movies natin? So nagahanap ng panibagong sabihin na natin jeta ang Pilipino dahil marami na sa mga estudiantin natin ngayon at manulood ay, well, kapag aral na, marami sa kanila ay kapag travel na rin abroad at makikita nila in the globalized cinema. Abong ibad bang uri pala ng pelikula, kasama na doon ang mga na supres sa pakiramdam ko na mga uri ng pelikula tulad ng dokumentario, animation, experimental at ngayon may mga regional cinema pa tayo at marami pang iba. Pero sa mantalang akurin ay tagataguyod ng art cinema dahil napakahalaga din ito. Bilang katambal doon sa ating entertainment film industry yung dalawang film fronts na ito na dapat lang gapi na natin may pangatlo pa akong iaambag at ang pangatlo na ito ay ang educational or itinatawa ko na pedagogical cinema ito naman ay talagang targeted sa napakalaking audience natin sa mundong ito at dito na rin sa Pilipinas, ito ang ating mga estudyante, ito ang ating mga mag-aaral at ang ating mga guru, iba ang pangangailangan natin. Kailangan ba natin ang entertainment? Hindi naman dalaga lahat na entertainment lang ang ballet, nagsasalpukan, pinagtatawa na ang bakla, nakakatawa sila, itcheta, hindi, hindi makakatulong yun. Ang nakikita ko ngayon bali is that maraming aspeto ng karunungan ang dapat natin may address at ang malaking problematic na pinupos ko sa aking sarili bilang isang filmmaker ay ano ang kahalagahan ng pelikula para matugunan ang production of knowledge sa bansang ito? Napakalaki ng sektor ng edukasyon at hindi lang yun. Bakit naman ang edukasyon ay para lamang dun sa nakakabayad ng tuition fee nila? At ang aaral sa apat na sulok ng ating classroom, hindi ba yung magniniyog kailangan niya rin ng edukasyon? Yung mangingisda, alam niya rin dapat ang tungkol sa kanikasan. Hindi ba, yung tungkol sa ating spirituality, nanggawa tayo ng tungkol sa katolikong simbahan natin pero kaninong fantasia ito. Hindi ba, anong po talaga effecto ng religiyon sa atin, ng identity, ang lahat na ito? At paano ang pelikula ay makakatugun. So yan ang aking panibagong larangan, nagsustong hanapin. At ito ang sinasabi ko ang abalin, I'm engaging myself now into what is called the third film front. At maraming pang fronts. Maraming pa yan. I'm not staying cutting off there. So balik tayo doon sa isyo ng ano ang genre na aking napili. Ang aking napili ay documentary. At ito ay masyadong malapit din sa aking isapang obsession or advocacy, which is history. Dahil I'm dealing with reality, that's what the genre documentary is all about. You deal with reality primarily. Napakalapit po muntad doon sa documentary kung saan, pinagninilay nilayan mo na ang nakaraan. At paano ba magagamit ang nakaraan para dito ngayon sa ating kasaluku yan? Para na rin sa ating hinaharap. Huwag lamang natin isipin na pag nag-uusap tayo at sa usaping pang pelikula ay production lamang ang dapat natin pang usapan. Sa luob lang isanda ang taon, ang definition ng pelikula at ang kasainsakyan ito sa bansang ito nakatoon lamang sa ating mga filmmakers nagiging larger than life natin sila. In other words, production has been one aspect of cinema in this country that has been not overrated but overblown. Why is it that we cannot talk about film culture or film history in this country which is based on exhibition? Paano ba tayo na nunuod ng pelikula? In fact, bakit tayo na nunuod ng pelikula at kakawing dito ay saan at sino ang nagdodomina ng pagpapanuod natin ng pelikula? Alam natin naging institution ang mga cinehan. That is so 20th century. Alalahani natin ang unang pagpapalabas ng pelikula ay wala pa tayong mga struktura ang tawag yan ay mga cinehan or movie palaces. Nang ngayon ay talagang nasira na dahil na pumunta na tayo sa multiplex. Wala naman tayong angal doon. Pero ang unang pagpapalabas ng pelikula ay na sa Peria. Nandid doon sa mga Peria yan dahil wala pang tahanan ang pelikula nung una. Hindi ba nararapat ibalik yun? Ako pumunta ako doon sa mga cockpits, kung saan sa mga sabungan. Nakakarating ako hanggang pulumulok south ko tabato. Nagpapalabas kami sa plasa, sa batanes. Nagpapalabas kami doon sa gimbal iluilo sa mga patag. Bakit? Magpapalabas doon. At ang gusto natin magalaman ngayon ay pwede ba na ang classroom ay magiging cinehan? So bagong definition ngayon ang cinehan ang dapat tayong makaroon sa 20th century. Aba e kung cinehan nga yung cell phone mo, yan ang tutuan. Napakahalaga ngayon na tanungin natin at questionin natin. Ang lahat na aspeto ng pelikula hindi lamang na ito ay production. Ito rin ay exhibition. Ito ay distribution. Paano ba natin tinatanggap ang pelikula? Therefore reception of films. Paano bang pagtanggap nito? Ang kahalagahan ba ang pelikula ay entertainment lamang o ang inaambag natin nga yun? At sa pamamagitan itong UPTV ng Bali, nakikita ko na napakahalaga ng papel na ginagampanan ng teknolo hiya. Ang television. Alam ko maraming attempts na nagawin siyang educational TV, wag natin tigilan. Hindi talaga titigilan. At ang ambang ko dito ngayon ay na narapat ba ang mga inilalagay natin na mga produkto dyan sa TV ng Bali? Are they educational? Kasi, sa nakita ko na sa mga nakarat. Medyo matagal na rin. Mga 20 taon na itong experiment on educational TV. May ibadun na classic tayo nang mula sa semestreet. Wow, educational. As educational can be yun. May iba naman, nasigin na lang para makululaman ang ating time, of course. Dahil, monster ang television is going to eat up a lot of content na Bali. Eh, siguro, side by side we need to create siguro educational material. I said, my production right now would include yun lang pinakabasik content requirement ng Bali. Tinutugunan nila ba ang ating pangangailangan sa classroom? In terms of history, at naman lahat ang basic curriculum natin, di ba? History, science, education, all of these educational aspects, literature, culture, politics, all of these things, economics and all of these. So in what way can our narratives be made to serve all these pedagogical concerns? And as we ask those questions, we should not end up only in terms of production but we need to know what delivery mechanisms do we have in the new markets that are about to explode in this country and nobody and nobody, not one sector, must only dominate this market. Alam naman natin, there are business cabals that are in charge. Let me not go into all the details of this but we know exactly, it's been in the hands of major capitalists ang pagpapalabas ang pelikula. If we are true to the democratization that is happening in the new technology, then the markets must be pulverized and be made to serve exactly the different purposes and needs of the new cinema that is about to emerge in the 21st century. Kahit siyong filmmaker, I think ang unayin sa sabihin talaga ay, of course, ang funding. Tulan dito ang pelikula ang ginawa ako na ito. Sa reeling bulls ako ito. Medyo may kamahalan ito dahil 3D animation ito. Unang-unang investment mo palang dyan sa mga gamit mo ay napakahalaga. It's just gonna fund me. Wagbutin na lang ang mga projects ako nakaraan pero ang pagbili ng mga software, for example, saan mo ay si Singilin niya? So ang unang problema talaga na hinaharak ng filmmaker natin ngayon. Kahit sabihin mo pa siya siya ay indie filmmaker and in fact, because of that word, indie filmmaker nga bali, talagang ang unang sasandalan mo ay ang sarili mo. So lahat na sweldo ko, lahat na ano nga bali. Pupunta na lang ang diyan kasi obsessed ka in doing your film. Lalo pa ito 3D animation siya. Ang software mo dyan, ang talent na ilalagay mo dyan. Tulad nyan, mga estudiante ko ito nung unang bali, pero hamakin mo naman ang kinikita nila kay sa mother, sa mga malalaking studios at, for example, doble sa sweldo ko dito sa UP. At yun ay bakit kita naman nila in three months, for example, they can earn close to half a million and varia-varia ang binabayan mo sa kanila. Hindi problema halos ang content kasi naguumapaw tayo sa content. Ang problema nyan, how do you realize this? So unang-unan nyan, funding, pangalawan nyan ay technology. Do I have the right technology na medyo matas naman ang antas ng produkto mo? So ina-assure ako naman ang estudiante ko, ang katabaho dito nga bali. At mga bata sila, they're all in their 20s sa, one even started at the age of 17 and out of school youth yun. Lumabas siya sa eskwailahan dito sa may tuft, alright? Dahil ang feeling niya, mukha mas marami sa nalala mag get dun sa teacher niya. Self-taught but amazing, alright? They're just amazing as you will be able to see a film that I will be showing. Pangatlun nyan is of course workspace. Do I have the green screen? I don't have that, di ba? Meron ako green screen, binili ko sa may debisoria, siguro 3 meters away lang, hindi ako makalakat ng napakalayo, hindi ako makaikot, wala kasi limitado ka at the physical material reality, production reality. But that's only one phase, production. And as I said, I don't want all discussions on cinema to end in terms of production. Ngayon, paano ko i-distribute ang pelikula? What is the distribution platform i-inventuhin ko pa rin yun? Pagkakatawin para sa akin dito nang in-approach ako ni Chancellor Alfonso Mabali na may ambang kabad dito. Yes, I support 100% educational television but there's more. I deliver my work inside the classroom. Can I sell this? Can I go what? Satellite? What are the delivery mechanisms that we all need to invent? Again, you need capitalization. A new set of problems will have to emerge again. Who's going to capitalize it? What technology are you going to need? Do you need a satellite? Do you need disks? Do you need? What are the things that you need? Napakarami pa. Who is? How do you protect? You're like, ako akong problema ngayon. Sige, ipirate nyo educational yan. O gusto nyo manood pala ng educational film. Matuto kayo kung paano gumawa ng magtanim ng nyog. Magtanim ng... O yun. Kung pinapirate na yan siguro it's a big honor for this kind of cinema. Para matuto ang lahat nga bali but of course, that's a fantasy lamang. Then a new system I'll end it by saying bali on this question. I'll end it by saying bali that a new system actually addressing how cinema will fare in the 21st century will all have to be devised. And I think that's a big challenge for our generation. Dito sa iskolta ang tahanan ng aking mga ala-ala. Kung saan, unang naipanganak ang film na. Sa mga langsangang ito aking nagubunita ang nakaraan. Anahon ang castila kung kailan naipanganak ang aking nakalibas. Unang araw noong taong isan libut walong daansang napuntito unang naipalabas ang film. Dito na itakdang simula ng buhay film. Sang hamak na aksesoryan lamang analitahanan ng kanyang pagsilang. Banyagang angkat ang aparatong at ang film ang ipinelabas dito. Kina giliwan ng mga unang manunood ang film ang galing panang fransyal. Isang mga nga lakal na ispanol na nagangalang Francisco Perquera ang unang nagangkat ng film mula sa ispanya. So ay kilalabi lang isang retratista bago niya sinimulan ang pagpalabas ng cine. Sa dikalayu anaman sa pawn shop ng magkapatid na Ulman galing fransyal, tinanghal ang pangalawang pagpalabas ng film. Idinaus ang dalawang suiso na sinalibman at pirits ang programang pinangasiwaan ng isapang ispanyon, si Antonio Ramos. Si Ramos sa isang sundalong nakipaglaban sa mga Filipino noong revolution laban sa ispanya. Gamit ni Ramos ang cinematografe isang banyagang aparato sa pagpalabas ng film. Sa unang pagsilang ng film na balutito ng kanyang kaloraning katauhan. Dahil sa hindi ka tutubo ang film natura lamang na ang mga unang film sa bansa, ay gawa na mga mamimilikula galing kanluran. Una dito ay si Ilias Burton Holmes, ang Amerikano kauna-unahang kumuha ng film sa bansa, noong junyo ang San Libot Walongdaan Shyam Napot Shyam. Sinundan siya ni Sefred Ackerman, isa ring Amerikano na nagsapilikula ng digmaang Filipino-Americano. Panahun yon ng ligalik. Ang mga lansangan ay balut sa pangamba. Sumiklab ang digmaan sa gitan na mga revolusionariong Filipino laban sa mga Amerikano gusto sumakit ng bansa sa panahon ng ating pag-a-class laban sa ispan. Bunga ang pagsakup na ito ng digmaan na na magitan sa gitan na mga Castila laban sa Amerikano. Na tawag itong Battle of Manila Bay. Dito niluso ang pwersang pangkaragatan ni Commodore George Dewey, ang hanay ng mga Baportigiera ng Castila, na nalupig sa isang maiksi at inding labanan. Di kalaunan, may bago ng mananako pang Pilipinas sa pagwagi ng pwersang Amerikano. Mabilis lamang na isa pilikulang incidenteng ito sa unang mga pilikulang gawanoong panahong iyon. Laman na ang Pilipinas sa mga kaunahunahang pilikulang na gawasa mundo. Ang matumbang rihimen Castila tinangkang sakupin tayo ng mga Kano. May pagbabago sa pamumuhay. Aon laran ang dulot ng Amerika na nagtulak sa Kala Karana Humayo mula sa makitid na eskolta tungo sa modernong Avenida. Sa makabagong espasyong hatid ng kaunlaran naglipana ang makabagong aliwan. Dito na mo o ang bagong tahanan ng pilikula mga artista ng Hollywood at kinagiliwang pantasya ng balon. Dito rin nakitaan ng pagbabago ang mukha ng kamainilahan bagong Kala Karana sa Nigosho bagong sasakyan, bagong pamumuhan. Ito ang Cinemagestic, ang unang modernong sinihan na gawasa konkreto. Dito kinagiliwan ang mga pilikula ang gawang Hollywood. Mula sa Armadong Pananakop na gamit ng mga Kano ang aliwan para masakup ang namumuong sambayan ng Kamalaya. Sa popularidad ng pilikula ang mga tiyatro ay nagawang palitan ng mga sinihan tulad ng kilalang Manila Grand Opera House. Di kalaunan ang pilikula tiyunting nagsalarawa ng mga Filipino kahit banyagang angkat ang gamit na aparaton. Sa loob ng Grand Opera House na ipalabas ang pilikulang na upul kay Doktor Jose Rizal. Ito ay gawa ng kanong si Edward Mayer Gross nung isang Libot Shyam Naraan at Labindalawa. Sa pilikulang ito ay na itang halang pangibig at kabayanian sa bayan ni Rizal. Ngunit na mayani pa rin ang banyagang pagmamayari ng aparatong pampilikula. Sa ang Amerikanong Anthropologo si Dean C. Wooster, unang Secretario ng Interior sa Administraciong Amerikanong sa Pilipinas, ang gumawa ng pilikulang nagpakita ng mga katutubo bilang tunay na Filipino. Dinamit na ito sa isang politikal na pamamaraan ng kanyang inilabas ito sa Amerika. Ikinangpa niya na wagbig yan ng maagang kalayaan ng Pilipinas, dahil sa ito ay nangangailangan pa ng tulong Amerikanong tulad na makikita sa mga pilikulang tungkol sa mga iguron. Dito ang mga Filipino ay na isalarawan bilang mabangis na lahi hulang sa plot Dibinyagang Christian. Ito ang lumaganap na larawan ng mga Filipinos sa Amerika isang lukhon na mga disibilisadoong taong nangangilangan ng kanluraning tulong sa pagunad. Na larangan ang pangmadlang aliwa naman, lalupang lumago ang pagusbong ng pilikulang galing Hollywood tulad ng King Kong. Yan ang kilik ito ng dimabilang namanunogon. Dinyagtagal na isa kamay ng mga Filipino ang pilikulang. Nataguriang Amanang Pilikulang Pilipino si Donald Sennipo Mussena. Ang kanyang dalagang bukid ang unang pilikulang gawa ng Pilipino. Ang pagunlad ng pilikula ay di na mapigilan. Ang makabagong pagawa ng cine ay nadulot ng mga pilikulang tulad ng sambuangta. Bumida dito si Rosa del Rosario at si Fernando Co. Takorayaw-iyaw na po bang ako makakapot kanya? Sa pagdayo ng studio na iaangat ang pilikulang Tagalog ang kanyang pangbansang sakop ang nagbigay dito ng kanyang pangbansang kakilan-lan. Dinyagtagal, mula sa pagiging pilikulang Tagalog dinoguriang itong Pilikulang Pilipino. Punit sa labas ng mailusyong mundo ng Pilikula ay ang marimarim na realidad. Sumiklabang ikalawang ang maang pandaigdi na sa klap na kapalaran ang kinahinat na ng buong kamuwan at kamainilaan ay walang humpay na nasira at tuluyang nalukmong. Ang dateng tiyatrong tahana ng Aliwan ay napasailalim sa Rihimeng-Hapon. Takot at dusa ang dinanas nilamang ng mga Tagapilikula na damadin ito ng nakararaming madla na siyang tumangkilik sa umuusbong palamang na industriya ng Pilikulang Pilipino. Ang Pilikula ay napasailalim sa isang lupon ng mga propagandista ng Hapon na pinangunahan ni Hidemicon. Kasaman niyang iba pang mga propagandista na ang layunin ay ang itakwil ang Pilikulang Hollywood at hanapin ng Pilipino ang kanyang pangbansang Pilikula. Mahalaganong panahungyon ang propagandista ng Manunulat na si Chutomo Sawamura. Siya ang sumulat ng script ng Tatlong Maria na i dinarihena ma ni Hira Dodeleon. Dinyaguriang isa sa mga pangunahing leader ng makabayan at pasistang Pilikulang Hapon sa Sawamura na siya naman nagdala ng isang pangbansang Pilikula para sa mga Pilipino. Sa isang Pilikulang na tatangi na siyang kumatawan sa propagandang Hapon. Ito ay ang Dawn of Freedom i dinariheno yutakaabe sa titipagdulungan ni Hira Dodeleon. Ito ay patungkul sa pagsuko ng bataan at kurihedor sa kamay ng mga Sundalong Hapon at sa pagkalupig ng mga Sundalong Amerikano at Pilipino. Nilebas dito ang propaganda na nagpakita sa pagpaslang na mga Amerikano sa mga Pilipino Sundal. Ngunit ito ay pawang propaganda laman upang mapalapit ang mga Pilipino sa Hapon. Munit, kabaliktaran lamang ang nangyari. Toong pangyayari, ang kamay nilaan na naging centro ng kalupitan ng nagbabangayang fwersang Amerikano at Hapon Nasira dila mga mga gusaling kalakalan kung di patinariin ang mga naglalakihang sinihan. Tungo sa katapusan ng Armadong Hidwaan na tupok sa sunog at bomba ang mga templo ng kasayahan at aliyo. Mapait na alaala ang pagkasira ng mga daandaang sinihan na sunog ang mga ito at na tupok sa pagpalaya ng mga Amerikano ng Maynila mula sa kamay ng mga Hapon. Makatapos ng Yera, dila mga gusali ang nagbago na itayo muli ang mga sinihan na parang mga kabuting nagkalat sa nagbabagong anyo ng lunsod. Ang mga tauhan sa likod ng pelikula ay nagibang mukhanarin. Mula sa sinaunang, mamimilikulang sinahuseni pomuseno at bisente sa Lumbides, umusbong naman ang mga higantin producer na sina, Pedro Vera ng Sampagita Pictures at Donia Narcisa de Leon ng LVN Studio at patinariin si Don Ciodoro Benidicto ng Iluilo may ari ng mga sinihan dahil sa kanila, patuloy ang ligayang dulot ng pelikula pagkatapos ng tigbaan. Di ka launay, parang mga bituin sa langit na naglipana mga artista sa pinilakang tabin. Nginintuang panahon iyon ng pelikula sa bansa na sumabay sa makabago at modernong anyo ng lunsod na siraman ang mga templo ng aliwan ngunit di nabura ang ating pagtangkilik sa pelikula lalo na nung pagkatapos ng tigbaan. Dito sa luob ng sinihang ito dito ang aking tahara halikayo sa luob ng ating sinihan. Sa pagbukas ng tabing ako'y nabibigyang laya mula sa kadiliman nabubuhay ako sa inyong pottingin kaming mga aninong gumagalaw ay may sariling mundong na nabibigyang buhay sa bawat pagsindi ng ilaw sa inyong bawat suliyang. Inapanoon ninyo ako na hindi ni batit nakikita ko hini minamasdan mula sa likod ng puting kaki sa mea mga aninong gumagalaw. Kaila nangyari ito? Kagabilang ho, wala na silang lahat. Tandaan nyo ito Pilipino rin kayo. Ako si Kulas hawak ko ang mga alaala ng nakaraan na aalaala ko pa ako kayo? Paano naman kayo ngayon? Pilikula ang ating mga gunita sila ay tulad ng mga aninong dumadampi sa ating isipan ang mga pilikula ay mga aninong dala ay kwento ito ay mga kwento ng ating nakaraan at sa ating nakaraan ay ang kasaysayang ating bansa ng ating mga gunita. Kasiping sa mundo ng katutukanan ay ang mundo ng mga alaala tunggu sa mga pilikulang na umdating panahon. Mula dito sa kinasilangan ng pilikula sa lansangan ng Skolna ang magana pang cine sa lunsod na kanyang kinalakihan sa Maynila at sa buong kapuluan mula sa panahon ng Espanol tumawid ito tunggu sa panahon ng Amerikano hanggang sa kasalutunan. Pakuspong ng pilikula na mayani pa rin ang mga pilikulang Hollywood sa artis kang cano ang tinigala at inangahan bilang Dios-Josa ng Aliwan na aliw tayo sa mga artis ng Hollywood. Sa loob lang mga kabagong sinihan ay ang modernong anyo ng kultura na muo sa kamay ng mga Pilipinas. Bagong architektura modernong imahe ng bagong Pilipinas na sabay na rin dito ang bagong pilikula. Yunit di madaling evoksi ang nakaraan tulad ang mga pilikulang batay sa panulat ang no-limitang hirang. Di mahirap isipin na dahil sa pilikula ang nakaraan ay humabilo sa pagsulong ng ating kasalukuyan. Sa paghulig pas mula sa tabing sa wala rin ang mga tawuhan ng nakaraan. Dahil sa pilikula kapiling natin ang ating nakaraan tumo sa ating hinahara. Magkakawing sa ating nakaraan ang sinihan ay kabiak ng simbahan pagbubub na isang mapagsambang kamalayan. Agastila ay nagdala ng pananang palataya ang kakambal nito ay ang Hollywood na nagdala ng pangbadlang aliwang nakamalod sa pilikula. Mulasa mga kamay ng kanluraning mananaku na tikman natin ang bunga ng kanilang ibinigay na aliwan ang pilikula. Di lumahon, ito ay na isa kamay ng mga filipino ngunit ang lama ng pilikula ay mga aninong gumagalaw na naglalaho rin sa paningin. At ulan ng pagbabago ng lunsod na kinagisnan nito ang pilikula ay nagbabago rin sa daloy ng panamon. Nagbabago man ang lahat ngunit ang mga bakas ng nakaraan ay mananatili dito na naglalaho rin