 Her baktınız her anınız hayır olsun değerli kanalın sizleyicilerin. Kanalın şeferinde 15 üyun 2022. yıl tarihinde canlı yayımda hoş gördü sizleri. 15 üyun bizim için, hususuyla 2021. yılda şuada şu beyananmasının imzalanması ya da yalan bir tarihtir. He, o tarihtir kimler bayram eder, kimler o tarihle bağlı, farklı düşünür. Bizim için şebeyananmasının bağlanması, onu kimin bağlamasından ben asla olmayarak, Azerbaycan ve Türkiye arasındaki münasipetlerde büyük bir seife açıldı. Ama öten bir il erzinde şebeyananmasının imzalanmasından sonra neler yaşandı. Özellikle Türkiye Azerbaycan münasipetlerinde öten bir il erzinde gözlentilerimiz reallaştı mı? Zaten çok maraglıdır, garibe bir tendisi yerin ölçüde. Vakti ile bizler, yere ya da bizim ideal bildiğimiz, lider bildiğimiz kesler Türk dünyasından danışan da bugün bizleri, vakti ile bizler gansıyla vuran, vakti ile bizlere karşı çıkanlar bugün gerçeğeden Türk dünyası, Türkçülük, Türk devletleri birliği faderlerinden daha testes istifade edilirler. Olsun, bize esas önemliydi ki Türk dünyasının birliği termini olsun, bu hansı farmakta olursa da olsun, ilkin dönem için biz hiç olmasa bu şekilde de Türk birliğinin tereftarı. Çünkü Azerbaycan'ın da Türk dünyasında problemleri çoktur. Birlikte olmaya mecburu ve mevcumu. Bugün de Türk dünyasının birliği yönünde atılan, çok önemli adımlardan biri, şu beyan âmesine imzalanmasının biri de tamam olur. Bugün şuanda da tedbir olun. Geri gelmişken sabah, şuanda o tedbire katlanlardan biri de sabah, canlı yayımda. Buyunki tedbiri değerlendirici. Bugün ise çok değerli bir konağımız var, programımızın konağı var. Kardeş Türkiye'den Ankara'dan değerli hocamız, profesör, doktor, gafka stratejisi araştırmalar merkezinin rehberi Hasan Oktay. Buyunki canlı bağlantımızda şu beyan âmesinden öten birliği değerlendirecek. Hasan hocamızı selam diyelim, selam hocam. Selam, hayırlı akşamlar. Bakıyor Türk dünyasına selamlar. Selam olsun size de, var olun, sağ olun. Teşekkür ederim, yaniğimize katıldığınız için. Herhalde ilk şu beyan âmesinden başlayalım hocam. Öten bir il, şu beyan âmesinin bağlanmasından sonra, bir öten birilerine bir gene olarak, ilmi olarak nezersalak ve sizin değerlendirmenizi alak, sonra detallara geçecek. İzleyicilerden çok hoş geldiler. Efir'i paylaşın beyanın. Efir'in bizim konağı, kardeş Türkiye'den tanınmış siyaset uzmanı Profesör Doktor Hasan Oktay. Buyurun Hasan Bey. Evet, hepinizi saygıyla selamlıyorum, hayırlı akşamlar diliyorum. Sizin de ifade ettiğiniz gibi, şu beyan âmesinin imzalanmasının üzerinden tam bir yıl geçti. Fakat 15 Haziran İyuntz'in ifadenizde beyan demenin imzalandığı gün, fakat beyan âmenin kabul edildiği çünkü iki devlet başkanların imzalaması yetmiyor. Bu hem Azar Beycan, hem Türkiye Cumhuriyet Devleti'nin kanunlarına göre meclisten geçip daha sonra da resmi gazlı yayınlanması gerekiyor. Biz ratifikasya diyelim hocam, nazlı star ratifikasya olmalı. Yani, dolayısıyla bunu 15 Haziran'da imzalandı ama 13 Şuvatta 2022'de yani geçtiğimiz Şuvat ayında meclisten onaylanıp resmi gazlı yayınlayarak yürürlüğe girdi. Tabii niye bu kadar aradan mesafi verildi? Şuşa beyan âmesinin niye 15 Haziran'da imzalandı? Bunların üzerinde çok ince teferat durmak lazım çünkü biliyorsunuz 13 Şuvatta imzalanan kabul edilen şuşa beyan âmesinin hemen 9 gün sonra 22 Şuvatta 2022'de de biliyorsunuz Moskova beyan âmesi imzalandı. Bunları aslında birlikte değerlendirmek gerekir ve ona göre bu anlaşmanın artıları eksileri, Moskova anlaşmasının artıların eksilerini ona göre bakmak gerekir. Tabii bunları da hep beraber 10 Kasım Moskova 3'lü barış anlaşmasının da çerçevesinde, gölgesinde değerlendirmek gerekir. Aslında bir 44 günlük savaş sonrası, yani 10 Kasım'da imzalan atış kesten sonra meydana gelen gelişmeleri, 44 günlük savaşın gölgesinde değerlendirdiğimizde aslında korkunç bir şekilde baş döndürücü gelişmeler olduğunu. Ve bu gelişmeler neticesinde de önümüzdeki günlerde bazı şeylerin olma ihtimalinin olası yüksek derecesi üzerinde konuşmakta fayda var. Çünkü gerçekten bölgede ciddi sıkıntılar var ve bu sıkıntıları şuşa beyan âmesiyle bir anlamda kontrol altına almaya çalışıldı. Fakat Moskova beyan âmesiyle şuşa beyan âmesinin bazı maddeleri devre dışı bırakılarak Moskova'nın devreye girdiğini görüyoruz. Böyle olunca da önümüzdeki günlerde gerçekten Güney Kafkasya'da beklediğimiz ve tahmin ettiğimizin ötesinde ciddi anlamda, olumlu ve olumsuz anlamda problemlerle yüzde kalacağız. Tabii bunun en önemli sebeplerinden biri de Rusya'nın 24 Şubat'ta Ukrayna'ya arasındaki ihtilafı giderebilmek adına adeta Ukrayna hesap şaşması süreci bu Güney Kafkasya'daki sonucu tetikleyecek. Eğer Rusya Ukrayna'da kısa zamanda kendi mantığı çersemizi içerisinde bir savaş galibiyeti elde ettiği kanaatine varırsa bundan sonraki süreç nasıl olacak? Eğer Moskova Ukrayna'da elde etmeye arz etmiş olduğu sonuca ulaşamayıp savaş uzarsa ve bu uzayan savaş neticesinde Rusya eli boş Moskova'ya dönerse neler olabileceğini çersemizi içerisinde şöbeyen namesini ve Moskova beyan namesini değerlendirmek gerekir. Tabii Türkiye'yle Azerbaycan arasında hep söylene gelen iki devlet bir millet, işte stratejik en üst düzeyde müttefik Rusya arası hukuk ve devletler anlayışlı ve ilişkilerinin dışında kardeşlik hukukuna göre işleyen bir sistem olduğu söylenirse bu bağlamda Rusya beyan namesini aslında Türkiye'yle Rusya arasında Türkiye'yi Azerbaycan arasında imzalanması geç kalmış bir süreç idi. Tabii Rusya beyan namesi niye 10 Kasım 2020 Moskova ateşkes anlaşmasından takriben 7 ay sonra imzalandı. Buna da bakmak gerekir çünkü biliyorsunuz 27 Eylül'de başlayan ve 9 Kasım 10 Kasım'a bağlayan gece Putin'in devreye girmesiyle bir ateşkes anlaşması imzalanan 44 günlük vatan muharebesini, sonuçları, sebepleri üzerinden şöbeyan namesini okumak gerekir. Bu süreçte Türkiye Azerbaycan'a vermesi gereken desteği fazlasıyla verdiği gibi aynı zamanda ulusal sistemin de Azerbaycan yanında yer alması konusunda Türkiye'nin yerinden geleni fazlasıyla yaptığı ve bunun neticesinde Azerbaycan ordusunun kahramanca savaşması ve Azerbaycan halkının da devletinin ve ordusunun arkasında durarak işgal altındaki topraklarının işgalden kurtulması sürecini başlatmış oldular. 44 günlük savaşta Azerbaycan ihtilaflı ve işgal altındaki arazilerini top yakın işgalden kurtaramadı. Türkiye'de 44 günlük savaş sonucu yapılan propaganda ve anlatımlar ve televizyonda diğer birçok yerde yapılan konuşmalarda hep şu söylendi, Karabağı problemi bitti. Bu ise Karabağı problemi başladığı 1989'dan bu tarafa en riskli bir noktaya geldi. Şöyle ki dağlık Karabağı üzerinden, Ermenistan üzerinden, Rusya sovyetten hemen dağıldıktan sonra problem çıkartarak Güney Kafkasya'da bir savaş gerçekleştirmişti. Azerbaycan ordusu diye bir ordu yoktu çünkü Azerbaycan sovyet cumhuriyetinde neredeyse ordu kurulmamıştı. Ama buna karşılık Rusya ile Ermenistan sovyet cumhuriyeti arasında yapılan değişik anlaşmalarla Rus ordusunun önemli bir kısmı Erivan'da kalmış, Cumhuriyeti de kalmıştı ve bu askerler Ermeni üniformalarıyla Rus askerleri Güney Kafkasya'da Dağlı Karabağı ve Yediray'ın işgal etmesi konusunda Ermeni ordusunda ciddi anlamda destek olmuşlardı. İhtilaflı Dağlı Karabağı'da başlayan çatışmalar, Azerbaycan'ın zayıf olması, toparlanamaması ve Siret Süenov'un gencede isyan etmesi ve Elçi Bey'in rahmetli Erçi Bey'in kardeş kanı dökülmesin diyerek Siret Süenov'a karşı operasyon yapmayıp iktidardan çekilmesin neticesinde Dağlı Karabağı'da başlayan ihtilaf biraz daha aşağıya doğru yani İran sınırına doğru genişlemeye başladı. Herşeyi rağmen Elçi Bey yine işgale karşı vermiş olduğu mücadele de başarılar elde etme pozisyonları başladığında malum olaylar oldu ve Elçi Bey görevden el çektirildi ve yerine Haydar Aliyev geldi ve meşhur Barış gerçekleşmiş oldu. Ateşkes anlaşması gerçekleşmiş oldu ve ihtilaflı Dağlı Karabağı, isminden dolayı Karabağı sornamak Türkiye'de bilindiği için 44 günlük savaşta ihtilaflı Karabağ'ın dışındaki 7 rayon işgalden kurtarıldı. Bunu artı bir olarak Şuşay eklendi. Ne zaman ki Azerbaycan ordusu Şuşay'ı geçip Hankentine doğru hareket etme ihtimali söz konusu olduğunda Rusya devreye girerek 2 devlet başkanını Moskova'da bir anlaşma yapmaya mecbur etti. Bu anlaşma maddelerin bu anlaşmada Türkiye'de yer almak istiyordu. Özellikle Türkiye 44 günlük savaşta ve savaş öncesinde Azerbaycan ordusuna vermiş olduğu destekten dolayı bölgede en azından Barış gücü adı altında görevde olmak arzusundaydı. Fakat 10 Kasım anlaşması imzalandığında bir tek Rusya tek başına Barış gücü adı altında Dağlı Karabağı yerleşti. Bu bile başlı başına Dağlı Karabağı sorunun bitmediğinin en bariz örneği idi. Yapılan anlaşmada Dağlı Karabağı erivana bağlayan Laç'ın koruduğu aşık tutulmakla beraber 3. maddede iletim ve iletişim halkları diye bir cümle kullanıldı. Biz bu cümleden hareketle Zengezur'dan bir korudör beklent işçine girdik. Ve Zengezur koruda üzerinden 24 günlük savaşın galebesi üzerine Türkiye'de ciddi anlamda propagandalar yapıldı. İşte bugün Azerbaycan'da şuşa beğen namesinin imzalanması iddianı bile Türkiye'den getirilen ilim adamlarına televizyonda çıkanlara baktığımızda bunlar Karabağı problemini bittiğini Zengezur korudörünün açılacağını söyleyen bilim adamlar idi. Yani bir anlamda Azerbaycan'ın 10 Kasım anlaşmasında Türkiye'yi taraf olarak imzaya kabul ettirememesi. Türkiye'yi barış gücü anlamında Karabağı'da konuşlanmasını sağlayamaması sebebiyle bu eksikliği giderebilmek adına televizyonlara çıkartılan bu bilim adamları uçaklarla otobüsterle Azerbaycan'a oradan da Karabağı götürüldük. Bir kahramanlık testanı üzerinden bizim dünyayı algılamamızı sağlıyoruz. Oysa şu anda Dağlı Karabağı'nın dışındaki yedir ayonuşkalden kurtarılmış. Ama Dağlı Karabağı bırakın Ermenişkalini yirmi yan var doksanda Azerbaycan topraklarından çıkan Rus askerinin tekrar resmi imzayla Dağlı Karabağı gelmesinin önü açılmış oldu. Yani Azerbaycan toprakları tekrar Rus askerler ile kavuşmuş oldu. Şimdi Türkiye tabii bunu hiçbir zaman için Azerbaycan'a bir eksik olarak can sıkmadık. Türkiye durusunda Azerbaycan'ın algısında, Azerbaycan halkının sevgisi konusunda hiçbir eksiklik göstermedi ve göstermesinde mümkün değil. Ama kervan yolda düzgüdür hesabı Anadolu'da önemli söz var. On kasım anlaşması sonrasında meydana gelen olumsuzlukları görmesinden gelip sürekli Azerbaycan yanında yer aldı ve sürekli Azerbaycan devletini, milletin ordusunu desteklemek konusunda Türkiye hiç bir geri adım atmadı ve sürekli bu mesele de Azerbaycan'ın yanında oldu. Tabii böyle olunca ister istemez. On kasımdan sonraki süreç devam ettiğinde mesela Dağlı Karabağı sözde Dağlı Karabağı cumhuriyeti olarak ifade ediler de facto yapının. On kasım anlaşmasından sonra Azerbaycan'a katılılmaz süreci başlaması için. Dağlı Karabağı parlamentosunda Ermeni canı yanında Azerbaycan Türkçesinin resmi dil olarak kabul etmesi gereken maalesef Rusya'yı resmi dil olarak kabul etti ve Rusya burada kalma süresiyle ilgili ateşkesinin imzaladığı 10 Kasım 2020'den 5 yıl sonra ya kadar orada kalıp çekileceğini vadetmiş olmasına rağmen meydana gelen ateşkes ilerleri neticesinde Rusya'nın orada daha uzun yıllar kalacağı söz konusu gibi gözükmektedir. Buna biz Donbas modeli diyoruz. Daha geçmiş programları da bunları çok üstüne vurgu yaptık. Rusya sovyetler dağıldıktan sonra eski sovyet topraklarında çeşitli uygulamalarla karşı karşıya kaldı. İlk bunu Abazya, Hosetya da gördük. Daha sonra Kırım'da ve Donbas'da uyguladı. Bu modelin ailesini şu anda Dağlı Karaba'da uyguluyor. Ve biz bunu ilk günden beri her fırsat her ortamda söylüyoruz. Bunu söylerken Azerbaycan elde etmiş olduğu başarıları görmezlik anlamında değil. Bu başarıların gelecekti Azerbaycan'a zarar ziyan vereceği ve ulusal su karşısından da Dağlı Karaba'nın kaybetme ihtimali söz konusu olduğunu ifade ederek Azerbaycan'ın tedbir almasına diyardım ve destek olmak amacıyla bu cümleleri kullanıyoruz. Ama Azerbaycan bunları görünce siten gelerek ve müthiş bir şekilde Türkiye'de programda yaparak Karaba meselesinin bittiğini ifade ediyor. Oysa Karaba problemi 1989'da başladığından daha tehlikeli bir şekilde şu anda Türk dünyasının önünde bir engel olarak mevcudiyetini koruyor. İşte bu noktada Türkiye önce Palamento'dan Azerbaycan'ın askeri ilişkiler Azerbaycan askerini gönderme kararı çıkardı. Daha sonra Gözlemci monotorik adı altında kendini zorla bu barış anlaşmasının içerisine yerleştirdi. Ama gördük ki Laç'ın koridoru hızır hızır işlerken Nahçivan'ını bağlayacak olan Zengezül koridorun açılması ile ilgili herhangi bir gayret söz konusu değil ki dün sanırım Ermenistan başbakanı Paşinyan Bileş Kamerik'te veya Katarlay'ı tam şu anda aklıma gelmedi. Orada yapmış olduğu bir basın toplantısında Moskova anlaşmasında herhangi bir şekilde Zengezül koridorunla basın edilmedi. Tek bahsetmen koridorunla için koridor olduğunu ifade etti. Dolayısıyla Zengezül koridorunun Ermenistan'da ve Gemini Kalklarına ihlal olarak değerlendirildi ifade ederek bu koridorun açılmayacağını açık ve yetmiş şekilde ifade etti. Tabi bu olayla Türk dışlarına yakından takip edildi ve takip edildiği için de bölgede Azerbaycan yarın Ermenistan'da ulaşabilecek bir iktidar değişikliğiyle tekrar savaş ile karşı karşıya kalma ihtimale riskine karşı on beş acı lira iki bin yirmi bir de şuşa beğen namesini imzalamak durumunda kalıldı. Ve şuşa beğen namesi teknik olarak iyi hazırlanmış ama alel acıyla hazırlanmış bir anlaşma olup Bilesmiş Milletlerin elli binci maddesi NATO'nun beşinci maddesi de göz önünde bulundurarak Türkiye'yi Azerbaycan arasında imzalanan bu anlaşmada Azerbaycan herhangi bir şekilde bir saldırı ile dış saldırı ile karşı karşıya kalırsa Türkiye bu noktada elinden geleni fazlası bir yapma konusunda Azerbaycan ordusuyla Türk ordusu arasında üst düze iş birliğin gerçekleşmesi konusunda genel çerçevede hükümler ile şuşa beğen namesi olarak bir metin hazırlanmış oldu. Bu metin en önemli özelliği isminin beğen namı olması tabi beğen namı olması bir anlaşmamı değil midir bu bile tartışılabilir ama Vienna anlaşmaları diye 1980'de bir metin var Vienna anlaşmalar kukus sözleşmesi diye bir metin var ona göre metnin yazılı olması işte konuların belletilmesi ve tarat devletler tarafına imzalanması ve bunu yazılı metin hale dönüştürülmesi bunun anlaşma olduğu ile ilgili bir madde var. Buna göre şuşa beğen namesi bu suası bir anlaşmadır ve bu suası anlaşmaya göre de bölgede Azerbaycan herhangi bir şekilde dış tehdit ile karşı karşıya kaldığında Türkiye'nin bu anlaşmaya dayanarak Azerbaycan'a her türlü desteği verme konusunda kısaca özet dediğimiz zaman böyle bir beğenname söz konusu oldu. Bu beğenname dediğim gibi 10 Kasım Moskova'daki ateşkes anlaşmasından 6-7 ay sonra imzalandı 13 Şubat 2022'de kabul edildi fakat beğennamenin imzalandığı 15 Şubat'ta sonra da 22 Şubat'ta Moskova beğen namesi imzalandı şimdi şuşa beğen namesi ile Moskova beğen namesini karşılaştırmak gerekir birincisi şuşa beğen namesi Türkiye ile Azerbaycan arasında imzalanmış bir anlaşma olup, bu Türk dünyasına genişletilebilir mi? Özellikle sizinle ifade ettiğiniz gibi Binali Yıldırım Bey şu anda Türk dünyası devletler teşkilatının aksarşisi olarak bugün şuşa da ve çok güzel pozlar ve resimler görüyor ama uluslararası ilişkiler ve uluslararası ilişkilerde gelişmeler maalesef tivitır atmakla ondan sonra pozlar vererek olmuyor. Mesela şuşa beğen namesini biz Türk dünyasının şamil etmeye çalıştığımızda buna Kazakistan ve Kyrgyzistan'ın çünkü Kazakistan ve Kyrgyzistan Rusya'nın sovyetler dağıldıktan sonra oluşturduğu kollektif güvenlik araştırma örgütüne mensup oldukları için şuşa beğen namesine katılma şansları söz konusu değil. Özbekistan ve Türkmenistan buna katılabilir Türkmenistan'ın da uluslararası hiçbir sistemde yer almak gibi bağlantısız olmak gibi bir tercih olduğu için de buna katılması söz konusu değil ama yarın Türkmenistan bu kararını değiştiriyoruz. Özbekistan'da Türkiye ile olan işkilerinde yeni yumuşamadan hareketle bu beğen nameye katılabilir mi? Katılma ihtimali yüksek. Ama Kazakistan ve Kyrgyzistan'ın katılması mümkün değil. Tabi Türkiye bu Azerbaycan ile anlaşmayı hazırlarken özellikle uluslararası genel geçer bütün kuralları göz önünde bulundurarak böyle bir metin hazırladığı için Rusya'da Moskova anlaşması Moskova Mutaba Katilat'ta beğen namesini hazırlarken yani 22 Şubat, 2020'de Azerbaycan ile bu hazırlarken tabii ki Şuşa beğen namesini çok iyi okumuşlar ama bazı eksikler bırakmışlar. Mesela Moskova beğen namesini bir maddesinde şöyle bir cümle var taraflar saldırıya uğrarsa diye ama burada mesela şu cümle şunu kapsamıyorum yarın dağlık Karabada de facto yapı Azerbaycan'a savaş inan ettiği zaman bu Moskova beğen namesine göre Rusya'nın hangi tarafta yer alacağıyla ilgili bilgi söz konusu değil çünkü biliyorsunuz az önce de ifade ettim. Donbos modeli Kırım modeli Abaz eva Ossetli modeli Rusya'nın sovyetler dağıldıktan sonra dünyada oluşturduz bunalım bölgeler üzerindeki geliştirdiği stratejilerin önemli hareket noktaların böyle olunca yarın dağlık Karabada Azerbaycan'a bir savaş ihan edildiğinde Gerçi Azerbaycan'a karşısına kutuma şanslı söz konusu değil. Ama Moskova anlaşmasının dağlık Karabada adı konmamış bir şekilde bir muhtariye bir özellik veya statü vermesiyle ilgili Azerbaycan'a tehdit ettiğinin altını çizmekte fayda var. Bunu anlamazsak yarın dağlık Karabada ilgili yapılacak statü tartışmalarını karınmamız mümkün olmaz ki zaten Türk basını, Azerbaycan basını bu konuyu görünmezlikten gelmiş olmasına rağmen maalesef ve maalesef şu anda dağlık Karabada ilgili önümüzdeki birkaç ay içinde birkaç yıl içerisinde bir statü tartışması ile karşı karşıya kalacağız. Her ne kadar ilhamali evine statüsü dağlık Karabada bir problemi bitti demiş olsa bile her ne kadar Türkiye Cumhuriyeti Tumu Başkan Recep Tayyip Erdoğan dağlık Karaba problemi bitti Karaba problemi bitti demiş olmasına rağmen ama uluslararası sistemde baktığımızda özellikle Ermenistan'daki ana muhalefetin hızlı bir şekilde mevcut iktarı dövmek için vermiş olduğu mücadele sonuçlanırsa yani Paşinyan iktarıdan düşen yerine Koçaryan, Sarkisyan, Bülio'nun ortaya çıkaracağı bir başbakan iktara gelirse işte o zaman Avrupa Güvenlik İşbirlik Agik dedikleri mis grubu hatta geçenlerde üç sefer ilhamali evine Paşinyan'ın toplandığı Avrupa Birliği'ndeki sorunun Avrupa Nezi'nde çözülmesiyle süreç dağlık Karaba bir statü getirmekle karşı karşıya. İşte bunun için Türkiye Şuşa Beğen Namesini yazarken uluslararası İletten 51. maddesi NATO'nun 5. maddesi göz önünde bulunarak çok teknik, detaylı bir beyanneme imzaladı Rusya bunu gördüğü için bakın tarihleri veriyorum Altını Çizmekte fayda var. Yani televizyonlara çıkıp da eee iki tane dünya lideri ne güzel anlaşma imzaladığınızı derdik. Biz de Bakü'ye gelip gezerdik, yer içerdik. Ondan sonra Türkiye Ankara'ya geldiğimizde ben kapalı kafaları ardında oraya gelip gidenler neler konuştığını biliyorum ama oraya gelen arkadaşlarımızı küçümsemek veyahut da onların ziyaretlerini kötülemek adına söylemiyorum. Ama gözüken o ki önümüzdeki günlerde çok ciddi anlamda problemlerle karşı karşıya kalacağız. Bu problemleri konuşmak gerekir. Yarın diyelim ki eee Arayı Kalitunyon dağlık Karaba Cumhurbaşkanı olarak ortaya çıkan dolaşan. İşte efendim David Baba Yandışları Bakanı Geçenler de çok önemli bir toplantı yaptı. Bu bizim basında ya hiç görülmedi bununla ilgili hiç haber yansımadı. İşte Paşinyan bir taraftan muhalefeti bastırmaya çalışıyor, bir taraftan boş kavayı dengelene çalışıyor. Bir taraftan da batı ile daha dengele bir ilişki kurmaya çalışıyor. Ama Paşinyan mümkün olduğu kadar Karaba meselesini Azerbaycan'ın tarafından çözülmesiyle ilgili bir harekete kalkıştığında Ermenistan Sokkarı'nda ciddi anlayan muhalefet canlanıyor. Hatta geçtiğimiz günlerde biliyorsunuz Rusya Dışıları Bakanı Lavrov Türkiye'ye geldi. Türkiye'de özellikle biz Buday krizi konuşulacak derken ki o konuşuldu ve Lavrov açık bir şekilde dedi Zelenski dedi mayınları Minaları Azerbaycan'da iğmine temizlemez, haritasını bize vermezse dünyada ciddi anlamda bir tahıl ve yiyecek krizi olacağını ifade etti. Zelenski de bu mayınları temizlersek Rusya bizi işgal eder, istirah eder endişesiyle bunları yapmayacağını ifade ettiği Toplantı'da yani Ankara'daki Toplantı'da biz Türkiye olarak Suriye yapacağımız operasyonu konuşalım derken Lavrov Güney Kalkarsay'la ilgili açıklama yaptı. Sonra Erivan'a gitti. Orada Kollektif Güvenlik Araştırma Ökütü'nün Dışleri Bakanları Toplantısı vardı. Orada biliyorsunuz Ferru Köy'le gidip cümle kullandı. Bu cümle üzerinden çok fırtınaları kopartılacak gibiydi ama basit temaslarla ifadelerle geçtirildi. Orada Lavrov'un ifadesi Dağlı Karabağın Azerbaycan Sınırı olmadığı anlaşılması adına çok önemli bir cümleydi. Hatta Dağlı Karabağın Başbakan Yardımcısı ve Hatta Devlet Bakanı ismi şu an aklıma gelmiyor. Riyan Omas diye bir açıklama yaptı. Orada da yine Dağlı Karabağın çok ciddi ifadeler kullandı. Daha sonra Azerbaycan Riyan Omas diye Azerbaycan'ın girişini yasakladı. Ama bu gerçekleri maalesef dünya gözünden de kaçırılamadı. Şu anda şüphelenmemesi üzerinden ciddi anlamda bir başarı öyküsü anlatılıyor. Doğrudur şüphelenmemesi. Karabağ savaşından sonra çözüremeyen problemleri tekrar yükselerse Türkiye'nin Azerbaycan'ın yanında olduğunu yan o kasım anlaşmasını Azerbaycan'ın kutine dikte ettiremediği yazdıramadığı maddeleri bir suşa beğenmemesiyle Azerbaycan'a tekrar orada ayakları üzerinde durabilecek şartları oluşturmak adına bu beğenmemenin altına imza atılır ve Türkiye projidinden anlamda risk aldı. Çok teşekkür ederim hocam. Bir cümle daha kullanayım suşa beğenmemesi 15 Haziran'da imzalandı. 13 Şubat'ta resmen kabul edildi. Fakat 22 Şubat'ta yani 13 9 gün sonra Putin İlam Aliyev ile Moskova beğenmemesini imzaladılar. O da şuşa beğenmemesinin devre dışı bırakabilmek adına yapılan bir anlaşmaydı. Bunun üzerine daha da konuşmak gerekir sorunuz var. Derhal donu alalım. Çok teşekkür ederim. Oradan devam edecek. Ben sizden çok hâşireyim. Kadırı düzeldersiniz. Ses biraz zeyfik ederiz. İzleyicilerim bilmem. Bir nesil de pezleyicilerden de bununla bağlı haberdardır aldım. Ses biraz eğer mümkünsel komputeride yakınlaştırasınız. Çok teşekkür ederim. Cemal Abbasov soruşur ki. Azar Bacan Devleti şuşa beğenmemesinden yeterince istifade edir mi? Bilmiyorum hansı anlamında soruştu Cemal Bey bunu. Ama ben sualları karektiryeceğim. Şöyle şuşa beğenmemesi. Bir sualı da otuyum. Lütfen bu sualı karekte edip birleştireceğim. Terlan Mamedov'dadır ki. Türkiye ve Azar Bacan şuşa beğenmemesi Turan'ın yaraması ne kadar önemlidir. Biz de bu açıdan bakacağız bu meseleyi. Ama ben istiyordum ki sualları kankilitleştireyim. Şuşa beğenmemesinden sonra hocam şuşa beğenmemesinden sonra aslında şuşa beğenmemesinin mezlisi de retifikasi edilmesinden derhal sonra masfada itfak gavlesin bağlanmasının önünde iki gün sonra Azar Bacan'ı 44 günü savaşta aşağı yukarı destekleyen Ukraini'ye tezaviz olun Rusya tarafından ve bu sanki bir Azar Bacan'la yeni bir ehti peyman bağlamak idi. Yani Azar Bacan'dan bir beyiyet almak idi. Bunu da biliriz. Bu meselen de artışmır. Ama gerçekten mi bunu bağlamak olmazdı mı? Yani bundan imtine itme yollardım. Madem ki şuşa beğenmemesi ortada vardı. Şuşa beğenmemesinden sonra itfak gavlesin bağlanması, şuşa beğenmemesini biraz et varsız etmir mi? Ve izleyicimizin de oturan bağlı, tüç birliğiyle bağlı o sorusunu ben isterdim. Hemen kontekste değerlendirelim. İzleyicilerden karşı yere mefile paylaşın beğeninki daha geniş adı toriye fikirlerimiz satsın. Buyurun Hazan Hoca. Evet. Ben özellikle şuşa beğenmemesinin imzalanması ve mecliste kabul edilme tarihlerini verdim. Yani 15 Haziran Bey 13 Şubat 9 gün sonra 22 Şubat'ta Putin ki 24 Şubat'ta Ukrayna'ya saldıran bir saldıracak olan bir devlet. Azerbaycanlarını Yaboskova beğenmemesini imzalasın. Çünkü 2 gün sonra biliyorsunuz Ukrayna'ya saldırıldı. Ve Ukrayna da sizinle ifade ettiğiniz gibi. Ben önce İlam Ali'ye biliyorsunuz. Ukrayna'ya gitti. Zelenski'yle bir uzun bir görüşme yaptım. Evet. Biraz önce dolayısıyla hem Moskova'daki beğenname, şuşa beğenmemesinin itibarını azaltmak hem de Ukrayna krizinde biliyorsunuz Kazakistan olayları olmuştu. 3 Ocak 10 Ocak arasında ve 22 24 Şubat'ta Putin Ukrayna'ya girdi. Ve Güney Kavkasıya'da Kazakistan olayları olduğu gibi bazı olayları olmasını beklediği için ve hatta böyle bir risk ile karşı karşıya kalındığı için Putin adeta İlam Ali'ye bile bir mutabakat beğenname imzaladı. Ve bu beğenname üzerinden Güne Kavkasıya'da bazı problemler çıkarmasının önüne geçmek arzusundaydı. Çünkü ben konuşmamın başında da söyledim. Putin Ukrayna'da aracettiği zaferi kazandıktan sonra dünyasına dönecek. Bunu zaten Kazakistan kriz esnasında değişik Rus yetkileri tarafından ifade edildi. Sıranın Özvekistan'da mı olacağı Kırgızistan'da mı olacağı hatta Azerbaycan'da mı olacağı cümleleri kullanıldı. Yine Ukrayna'ya saldırmadan yani Mosko beğenimesinden bir gün sonra Putin o meşhur konuşmasını yaptığında Çarlık ve Sovyat Rusya'nın dağılmasının Rusya tarihe açısından kıldın ifade etti. Ve Ukrayna'nın devlet yapısıyla ilgili kurmuş olduğu cümle eski Sovyat ülkelerin hepsi için geçerliydi. Yani oraların Sovyat toprağıdır. Burada Ukrayna halkı gibi yok dediği gibi Azerbaycan halkı yok, Özvekistan halkı yok, Kazakistan halkı yok, Kırgızistan halkı yok. Hepsi Rusya'dır gibi bir emperyal Çarlık zihniyeti, zihin dünyasıyla bölgeye baktığını Putin açık şekilde ifade etti. Dolayısıyla Azerbaycan'la imzalanmış olduğu Moskova beyan namesi bir anlamda Türk dünyasına 92'deki hocalı katliamı üzerinden Türk dünyasının bilinç altını kontrol ederek resmiyette bağımsa olmasına rağmen fiile Moskova'ya bağlı olmasını devam ettiren katliam gibi Moskova anlaşmasıyla Türk dünyasına bir anlamda Putin, Ukrayna krizi sürecinde bir ders vermiş oldu. Ve dikkat ederseniz 22 Şubat, 24 Şubat'da Ukrayna'ya girdikten bugün hemen hemen 110 gün geçti. Bu zaman zarfında Türk dünyasının kendi aralındaki toplantıları ve hatta irtibatları ve hatta Ukrayna savaşıyla ilgili yapmış olduğu açılamarı baktığımızda Putin'in Güney Kafkasya'da kendisine karşı yapılması olası bir ihtimali gözünde bulundurarak bölgede elinden geleni fazlası yapacağını ifade etti. Zaten İki cumhurbaşkanımız problem bitmiştir demesine rağmen bir kukis tatil tartışılıyor olması bile başlı başına Güney Kafkasya'da sorunun bitmediği önümüzdeki günlerde Türk dünyası açısından nasıl ki 91-92 sürecinde Dağlı Karava üzerinden Rusya Türk dünyasının psikolojik bahamsızlığını kontrolatını aldığı gibi bugün de yine de facto Dağlı Karava problem üzerinde yine Türk dünyasına ciddi anlamda Rusya tehdit savuruyor. Tırak için de söylüyorum bunu çünkü Güney Kafkasya'yı elinden kaçıran Rusya bütün Türkistan üzerindeki hakimiyetini kaçırır endişesiyle bunu çağırlık sovyet ve Pederasyon Rusyasının bir ideolojisi olarak değerlendirdiğimizde Rusya, Güney Kafkası'ndan çıkmak istemeyecek. İstemediği için de şuşa beyan namesini Türk dünyasının bir beyan namesi olmasını olarak adına hemen 9 gün sonra Moskova beyan namesi imzalayarak bir anlamda Azerbaycan'ın bölgede kınıldayan mesala getirdi. Mesela Moskova beyan namesinde Rusya'yla Azerbaycan ortak askeri tatlikatlar yapacak askeri teşebbüslerde bulunacak. Bu şu demek Azerbaycan ordusu Türk ve NATO standartlarına göre yerden yapılanmasının önünü kapatılmış demektir. Bunu Azerbaycan basını tartışacak önümüzdeki günlerde. Her ne kadar şu anda kırk dört günlük zafer eee naraları devam ediyorsa da ve bu zafer üzerinden bazı olumsuzları konuşulmuyorsa da ama dünya kamuoyu bunları görüyor ve konuşuyor. Bunları konuşmak aslında Azerbaycan'a kötülük değil, bizzat Azerbaycan'ın devletleşmesi sürecine katkı sağlamak demektir. Çünkü resulzade cumhuriyetini tecrübelerin çok iyi değerlendirmek gerekir. 18 ay bağımsızlığı korudu. Ondan sonra maalesef sovyet işgaliyle bağımsızlığı kaybetti. Aynı risk ve sıkıntı bugün bu kadar tehdit varı oldu nokta beraber şu an Azerbaycan devlet içinde geçen bunun için şömeyen namesinin daha eee sadece Türkiye'yle Azerbaycan arasında değil buna Kazakistan'a ve Kırkistan'a katma şansımız yok ama Özbekistan ve Türkmenistan'a katmak hatta buna Pakistan'ı katmak bile mümkün. Çünkü Pakistan'ı 1993 sanırım 27 ve 30 Nisan'da, Bileşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde sovyetlere rağmen yani sovyetler yeni yıkılmış Rusya'ya rağmen Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü tanıyan o meşhur H800, H811 diye her gün Azerbaycan devlet televizyonuna söylenen maddeleri kabul ettirmesi Pakistan'ın Azerbaycan'ın bağımsızlığını toprak bütünlüğü konusundaki hizmeti oldukça üst düzeydedir. Bunu değerlendirmek bağlamında şömeyen namesine Pakistan'ı kesinlikle buğuna katmak gerekir. Çünkü Rusya, Ukrayna'dan güçlü Savak, Galip çıkarak Moskova'ya döndüğü zaman Putin yönünü Güney Kavkası'ya dönecek yönünü Türkistan coğrafyasına dönecek. Bu da Türk Devletleri için birisidir. Türk Devletleri teşkilatı için birisidir. Her ne kadar bizim Binali Bey şurada oturup resim çektirerek Laylon'la gününü geçiriyorsa da burada Binali Bey'e de seslenmek gerekiyor. Yani yalnızca Azerbaycan yönetimini eleştirmekle olmaz bu işler. Çünkü Türkiye'nin de üzerinde düşenliği, üzerinde çok sev düştüğünü ifade etmek gerekir. Çünkü Türk Dünyasındaki irtibatı, Türk Dünyasındaki birbirine güveni kaybettiğimizde bir daha otuz yıl bunu nasıl söz konusu olmaz. Onun için Kusura beyan namesi iyi hazırlanmış bir beyan namedir. Bu, Uluslararası Kukuköyü'ne bir anlaşmadır. Taraflar birbirinin bu konuda bağlar ve bu beyan nameye yeni üyeler katarak bunu güçlendirmek gerekir. Ama Moskova beyan namesine yeni üyelerin katılmasından ziyade belki de bu Moskova beyan namesi üzerinden, önümüzdeki günlerde Rusya Azerbaycan'ı kollektif güvenlik araştırma örgütünü dahil ederek bir anlamda eski sovyet bileoğunu tekrar canlandırmak arzusunda olabilir. Zaten biliyorsunuz buna Kazakistan ve Kırbistan üye Ermenistan üye. Bir de bunu da değerlendirmek de fayda var. Yarın Azerbaycan ile Ermenistan arasında barış sağlanamayıp tekrar bir savaş çıktığında hatırlarsınız, 24 günlük savaşta Rusya, Ermenistan kollektif güvenlik araştırma örgütününe ne çağırdı? Ne de arasına almadı, gündeme getirmedi. Ama yarın bir savaşta bu gündeme gelirse işte Kazakistan örneğinde olduğu gibi hemen bir dakika içerisinde örgütlenip, kollektif güvenlik araştırma örgütünün askeri birliği, Kazakistan'a inerek sokak gösterilerini ortadan kaldırmıştır. Ermenistan Azerbaycan arasında bir savaş olma ihtimali. Her zaman var mı var? Bunu Pashinyan sonrası eğer Pashinyan iktidardan düşerse daha fazla gündeme gelecek ya da Ermenistan kollektif güvenlik araştırma örgütün mensubu olarak Azerbaycan'da girişmiş olduğu savaşta bu güvenlik örgütünün harekete geçirir mi? Geçirme ihtimali yüksek çünkü Moskova yani Putin, Moskova beğenmemesini imzalayarak aslında bir anlamda bunun önünü açmış oldu. Rusya beğenmemesiyle, Moskova beğenmemesini madde madde iyi karşılaştırmak gerekir. Karşlaştığında zaten bu manzara örgüze çıkacak. Mesela biz bir Moskova beğenmemelerinin ilişkinli kukusal değerlendiriler raporu diye yakında bunu yayınlayacağız, katkatsam olarak burada bütün incelikleri uluslararası kukusularla beraber çalıştık ve bu beğenmenin bu beğenmenin eksileri artıları Moskova beğenmemesinin Azerbaycan'a kattırdık katkıları ve Moskova beğenmemesinin Azerbaycan hazırlanan tuzaklarını içeren geniş bir rapor olarak hazırladık. Her ne kadar bugün hem Türkiye'de hem de Azerbaycan'da takılmışsa da fakat uluslararası kukusundan kazanımlar verişlerle ilgili herhangi bir şey değerlendirme henüz görmedik ve yine Azerbaycan basınları taramaya devam ediyorum. Uluslararası kukusundan Türk devletlerini bir zemine oturtabilmek, kuki bir alt yapısı oluşturabilmek adına bu ve buna benzer beğenmemelerini çok iyi incelemek gerekir. Madde madde hatta harf var, birgül birgül nokta nokta üzerinde analizler yapmak gerekir. Mesela Moskova zengezur koridorunun olup olmadığını hala resmi olarak ifadesi söz konusu değil. Biz üçüncü vatayı okuduğumuzdan buradan koridor anlıyoruz. Fakat Rusçasında ve Rusların anladığı kesinlikle bir koridor söz konusu değil. Bu koridorun açılmasıyla ilgili de Örbüzek günlerde ben her programda bunun altını çiziyorum. Yani her geçen gün koridorun açılma ihtimali zayıf diyor. Buna hem Rusya hem İran karşı çıktığı için ve Ermenistan'da da ciddi anlamda bu koridorun egemenlik haklarına saldırı gibi ve topraklarını böldüğü gibi bir yaklaşım her geçen gün arttığından dolayı da bu koridorun aksılması mümkün değil. İki gün önce Ermenistanlı bir yazarımız Kalkarsam da bu konuyla ilgili Rusya'nın zengezur koridoru, İran'ın zengezur koridoru, Türkiye'nin zengezur koridoru, Ermenistan'ın zengezur koridoru, Azerbaycan'ın zengezur koridoru diye beş başlık halkında konuyu inceledi ve netice Paşiyan iktidara olduğu sürece bu koridorun açılmayacağını Paşiyan devletikten sonra iktidara gelen Koçaryan, Sarkistan ekonünün de bunun açmasının mümkün olmadığını ifade ederek hatta dediğim gibi Kuwait Katar dışında hangi ülkeye gittin hatırlamıyorum Paşiyan'ın dün evesmi yapmış olduğu seyahatta anlaşmada bir koridora atıkta bulunulmadığını tek koridorsa laç koridor olduğunu ifade ederek Dağlı Karabağın Ermenistan üzerinden desteklenmesi, beslenmesi hareketliliği sağlanması açısından o koridorun varlığını sürdüreceğinin ama Azerbaycan ile Nahçıvan arasında herhangi bir temas olmasının mümkün olmadığını ifade etti ve bununla ilgili de zaten geçtiğimiz aylarda İran, Nahçıvan koridoru yerine kendi topraklar üzerinden Azerbaycan'ın Nahçıvan'a bağlıca bir koridor açılmasını önermişti. Böyle olunca da Moskova anlaşmasının da çok iyi yani şu heyecandan ondan sonra milli duygularından bir kenara çekilerek mümkün olduğu kadar uluslararasıkaçısından tane tane harf var birgül birgül okuyarak kazanırlarımızı ve riskleri gözlerinde bulunurarak yeniden bunları gözden geçirmek zorundayız. Bunları gözden geçirmeyip de biz Türk modunda, şarkı modunda bu hikayeleri anlatırsak yarın çok büyük riske karşı karşıya kalacağız. Onun için ben Azerbaycan politioklarına da Türkiye'deki Türk politioklarına da aynı şeyi söylüyorum. Hamasiyetle duygusallığı bir kenara bırakın. Evet Türk milliyeççisiyiz. Vatanseveriz. Turancıyız. Bunun psikolojik ve hukuki, uluslararası hukuki altyapısını hazırlamak zorundayız. Böyle, Hamasiyiz duygularla, Hamasiyiz tutlarla ne Turan'ı gerçekleştirebiliriz. Ne dağlı karaba problemini çözebiliriz. Ne de iki devlet bir millet sözün içinde doldurabiliriz. Bakın Azerbaycan halkıyla Türkiye Cumhuriyeti devleti halka arasında hiç problem yok. Ama yarın Azerbaycan devleti ile Türkiye Cumhuriyeti devleti arasında problemler çıkabilir. Bakın çok iddialı konuşuyorum. Ama maalesef diyerek söylüyorum. Mesela biz şunu hiç unutmadık. Şuşa fethedildiği zaman devlet bahçeli suçaya bir okul yaptırmak istedi. Bu okulun tüm milliyetçilerin beyninde bir soru işaretlidir. Her ne kadar bugün milliyetçi hareket parsinin temsilende orada üç vekilimiz şuşa da bunu Boskut resmini çekinerek Boskut işareti yaparak resim çekilmiş lertse de. Ama biz şuşa da devlet bahçeli okulun açıl mayışını not etmiş durumdayız. Bunun bir izah olması lazım. Her ne kadar devlet bahçeli BFT Azerbaycan'da da bu meseleyi tepkiler oldu hükümetin kararına. Yani orada niye bir milliyetçi partinin ya Türkiye'nin istenilen bir partiyasının Azerbaycan'ın arazi bir dövlüğünü destekleyen partiyanın desteklediği bir okulun olum. Bizler de buna itiraz ettik ama bellidir ki burada kremil faktörü var. Ben istiyordum veileşimizin devamında izleyicilerin de yola çıkara. Mesela Terlan Bey soruşur ki biraz kirlenip ben sizin için okuyacağım onu. Karaba problemi olduğu halde maskom kabilesi bağlamamıştı. Canaverdoğan'la mesleğe leşmeler olmuştu mu. Ben bunu niye göre okudum. Bayıkları siz marahlı bir megam dediniz. Biraz da üzücü megandı. Niye göre üzücü megandı? Çünkü biz zaman zaman demokratisi dövlet yapsı bizim olan daha tecrübeli olan. Herhalde bir Türkiye Cumhuriyeti'nin 100 yaşı var. Bizim Cumhuriyet Cemi 2 yaşıyı. Ve o tecrübe var. Türkiye'de demokrasi enanesi var. Türkiye'de cumhuriyetçili enanesi var. Ve o cumhuriyetçili enanesinde olan insanlar nansı çığarlara görese Azerbaycan toplumuna gelişeyleri değil. Öt çığarlarından yola çıkara bazı açılamalar verirler. Bakın bu neden kaynaklanır? Bunun esası nedir? Türkiye toplumu mesela Azerbaycan'da hakimiyet bir tatmin ve ya da razı salmakta müeyyem meseleleri niye Türkiye bu meselede Azerbaycan hakimiyetinin müvgeini destekleyecek müvge sergileri ney ki Türkiye dövletinin öz göğe olmak mevezine. Ben bir de soğalımı karektiyle mi isteyeceğim çok uzatmadan. Azerbaycan hakimiyeti mesela şu beyanlaması da iffali mi kabilesinin bağlanmasına mezvurdu. Ama Türkiye niye bu meseleyi almalı? Türkiye'den gelip niye göre bugün Şad'a pazitin mesajlar vermeliler ben istiyordum ki bu meselenin bir gelişelerini sizden eşidek. Özellikle Sayın Binali Yıldırım'ın Yıldırım'ın da ismini çektiğiniz bak, bu neden kaynaklarını burada esas sebeb nedir? Bizim için Türkiye'den gözdentiler tam bambaşkadır mesela size çok teşekkür ederim ki gelişeler bizimle büyüksüz. Eğnen sizin kimi gelişeleri diyen bir Türkiye'ye ihtiyacımız var. Evet, Türk dünyasının geleceği açısından eğer bir Türk dünyası geleceği arcu ediyorsak tasavvur ediyorsak. Ama yok söz üzerinden kendimize matlit çıkar işte efendim güzel toplantılara davet edilip işte Baku'nun bulvarında tur atmak çok özledik oraları ve hatta Şuşa'da şekil çekinmek istiyorsak o zaman hiçbir şey konuşmamamız lazım. Ama bu bizim Turan'a ihanetimiz olur. Turan'ı kurmak arzusundaysak bu illa toprak bütünlüğü bağlamında değil gönül coğrafyası bağlamında değerlendirmek istiyorsak Türk dünyasının meselelerini en açık bir şekilde konuşmak zorundayız. Bu bağlamda Türkiye Cumhuriyeti devletini güzelli yıllık demokrasi tecrübesi 1923'de bu tarafa 100 yıldır cumhuriyet tecrübesi parlamenter sistem tecrübesi bunlar göz önünde bulundurulduğunda bunları Türk dünyasına bir model orap sunmaktan ziyade Türk dünyasıyla beraber bir model tartışması yapılırken bu bilgilerden de istifade etmek noktasında bir fikir hareketine ihtiyacımız var. Eğer bunu gerçekleştirmeyip de şu anda Türk dünyasının biz sovyasorası Rusya bile değişmiş olmasına rağmen Türk dünyasında sovyasorası yapının karakteristik bir şekilde devam etmesini göz ardı etmemizi isteniyorsa bu mümkün değil. Ama bu mevcut statikoyu da göz önünde bulundurmak zorundayız. Maalesef ve maalesef şu anda Türk dünyasında demokrasi insan hakları hukukun üstünlüğü konusunda çok ciddi problemlerle karşı karşıyayız. Ben her programında şunu söylüyorum Dünya devlet felsefesi bağlamında ilk örnek olan orun abidelerinde bilgika çıpla kalkımı giydirdim aç halkımı doyurdum diyor. Bu şu demek Türk devlet yönettiğim felsefesinin en önemli unsuru yani yöneticinin en önemli görevi hukuku tesletmek zorunluluğu var. Biz Türk devlet felsefesine göre hâkimiyete gelenin hâkimiyete Allah'tan aldığına yani buna kut diyoruz yani bayramınız kutlu olsun kelimesinin kut kavramı yönetim, hakkı ve erkenin tanrı tarafından yöneticiye verildiği anlamı tanrıdan bu yetkiyi alan tanrının yaratıklarına karşı en iyi şekilde davranmak zorunda sana bugün bu yetkiyi veren tanrı yani seni tepe taklak eder anlayışından hareketle bizim yöneticilerimizin yanında sürekli aksarçlılar meclisi olmuş ve sürekli kurultaylar oluşmuş ve hâkâna, hâna, yöneticiye padişah, cumhurbaşkan ne derseniz değil Türk devlet felsefesi yönettiğim mantığı ve felsefesi içerisinde hareket etmesi konusunda sürekli uyanılmıştır bu uyarılara uya başarılı hân ve hâkân olarak uyanmıştır zamanla nefs-i arzularının aklının önüne, törenin önüne çıkartanlar da tarihte bir sürü hânın ve hâkânın devrilme hikayeleriyle dolu ve büyük olup tek işlerdir bu bağlamda Türk devletlerin en önemli özelliği sosyal adaleti hukukun üstünlüğünü tesis etmektir buna bugünkü kavramı deklediğimizde demokrasi kurallar içerisinde hareket etmek mecbur eti söz konusundur özbekistan için de Türkmenistan için de geçerdir buna uyan Türk devletleri varlığını sürdürür buna uyamayan devletlerde yarın her türlü kargaşayla karşı karşıya kalması önü açılır mesela geçtiğimiz günlerde Amerikalılar, Azerbaycan'ın demokrasi nasihat tavsiyesinde bulunuyor aslında bunu Türkiye için yaptıklarında ben utanıyorum niye benim insanım hakçe ve hakikatçe birinci sınıf insan gibi yaşamak özgürlüğüne ve hatta hakkına sahip bunu benim yöneticim bana vermiyorsan benim yöneticimi Amerikalılar'ın tedip etmesi, terbiye etmesi benim ağrıma gider ama maalesef ve maalesef şu anda Türk devlet yöneticileri buna Türkiye'de dahil bu kuralları çok riayet etmiyorlar zenginliklerine zenginlik katmak konusunda halkı ihmal etme konusunda oldukça bonker ve bolca davranıyorlar bunun olumsuz anlamda hepimiz yakında görürüz o zaman Hasan Hoca dediydi derler ama işisten geçmiş olur onun için Türkiye'nin demokrasi tecrübesini Azerbaycan'a, Özvekistan'a, Kırılistan'a, Kazakistan'a yavaş yavaş tedice yayınması gerekir bu Türkiye'de demokrasinin çok iyi olduğu anlamında düşünmemek lazım bizim de birçok eksiklerimiz var bizim de birçok problemlerimiz var bunları konuşarak ihtiyarlar meclisi aksarıştılar bunları konuşarak konuşarak devlet felsefesi oluşturulur ve o zaman Türk Devletler Birliği o zaman Türk Ordusu Turan Ordusu'nu kurma söz konusu olur bugün siz 24 Türk savaşta Türkiye Azerbaycan'a destek oldu Ertesi gün Moskova beğenmemesiyle Rusya diyor ki Azerbaycan ordusu, Rus ordusuyla beraber hareketmek zorunda der senin hareket kabiliyetini sıfırlar onun için hukuk çok önemli bunları gerçekleştirdiğimizde Türk Devlet Felsefesi'ne göre hareket edildiğinde buna demokrasi teammüllerde uygulandığında süper bir güç olur önümüzdeki 5 yılda Rusya'da İran'da ve Çin'de sistem değişikliği olacak Türk dünyasını bunu hazırlamak zorundayız günlük gaylelerle, günlük dedikodularla uğraştığımızda geleceği görüne konusunda at gözlüğü derler bir bakış açımız olur bu da bizi yanlışa gider biz dünyayı 360 derece 180 derece görebilecek açılarla bakmak zorundayız ve bu açının ana noktasına Türklük ruhu olmak zorunda yani Pergen düşünün sabit bir ayarı var çeviriyorsunuz büyük bir daire oluşturur onun gibi düşünün ana hareket noktası Türk kültürü, Türk medeniyeti, Türk Devlet Felsefesi olacak ve bunun etrafında açabildiğimiz kadar Pergeni açık dünyaya biz huzur ve mutluluk getirmek zorundayız buna kızı verma diyoruz, buna mizam alem diyoruz, buna Türklük Felsefesi diyoruz, bunu içini dolduramazsa yarın Amerika gelir biz yönetir yarın Hüseyin'e gelir biz yönetir yarın Çin'den medet umar hale geliriz ve bağımsızlığımız kaybederiz biz Türkiye, Kıbrıs, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan hatta ben buna Türkmenistan'ın tarzını satıyorum buralarla beraber bir gelecek kura uğramı hazırlamamız gerekirken maalesef bunu yapmıyoruz önümüzdeki günlerde İran Türklüğü, Rusya'daki yirmi Ulyon Türklük Çin'deki elli Ulyon Türklüğün de geleceğini buna katarak yeni bir medeniyet tasavvuru kurgulamak zorundayız bunun için de bölgesel problemleri kısal zamanda çözmeliyiz mesela Azerbaycan, Ermenistan problemi çözülmesi gereken bir problem Türk dünyası açısının Turan için derhal çözülmesi gereken bir problem Ermenistan'ın etrafında yüz yirmi milyon Türk dünyası var bakın seksen hatta Toplayalım Türkiye Kırk İran Türklüğü ne yaptı yüz yirmi on Azerbaycan yüz otuz bir milyon Gürristan Türklüğü yüz kırk milyon Türk coğraflasının içerisinde iki buçuk milyon Ermeni'yi bir sorun olarak görüp onun üzerinden Turan'dan bahsetmeyelim arkadaşlar biz Ermenistan problemini en kısa zamanda çözmek zorundayız nasıl çözülse çözülsün bu belki yarın savaş açarak bütün Ermenistan'ı yok ederek olur belki yarın barışarak Ermenistan'ı koridona çevirerek olur ama bölgede Rusya'nın kalma şartlarına oluşturduğumuz takdirde o zaman Turan'dan Turan hayalinden vazgeçersiniz çünkü Ruslar bin sekiz bir de Tif Seynip bin sekiz yirmi yirmi sekiz Türkmençe anlaşması imzaladıklarında Türkiye ile Türk dünyası arasındaki bağı kopardı bakın iki Türk imparatorluğu imparatorluklarını kaybetti İran Türklüğü Osmanlı Türklüğü anlaşamadıkları için Rusya bu ihtirafı değerlendirdi ve bin sekiz yirmi sekiz Osmanlı Rus savaşı, İran savaşı imzalanan Türkmençe anlaşması neticesinde İran Türklüğü imparatorluğunu kaybetti İran'ı farslara teslim etmek zorunda kaldı Türkiye Osmanlı İmparatorluğu yıkıldı canına İran Şor şartlarda bir Türkiye Cumhuriyeti Devletini kurdu. Bunun hareket noktası bin sekiz yüz bir de bin sekiz yirmi sekiz arasındaki Rusya'nın Güney Kafkası'ndaki faaliyetlerine göremeyen Türklerin yanlışlığından kaynaklandı ve Rusya geldi oraya çöktü. Şimdi aynı risk ile tekrar tarih tekerle diyor karşı karşıyayız. Güney Kafkası'na Rusya'nın sulu ve barış yolla çekilmesini sağlamak zorundayız. Rusya dağlık karabağı oturdu. Problem üzerinden bölgede kendinin ürettiği stratejilerle bölgeyi kontrol ediyor. Biz Rusya'nın bölgeyi kontrol etmesini önüne geçmek için evet Ermeni, Azerbaycan'ın düşmanı. Türk tasavvurunu Ermeni seviyesine düşürdük. Ermeni kendimize düşman olarak gördüğümüz zaman biz hükmen dünya liginden çekilmiş oluruz. İki buçuk milyon Ermeni üzerinden kendimize bir düşmanlık öteki edebiyatı yaparsak bu taraftaki Türkler bir ara gelerek bırakın savaş açmayı çok özür diliyorum. Tükürseler Ermenistan'ı sel götürecek. 140 milyon insanın tüküründe boğulur Ermenistan. Ama biz Ermenistan sorun üzerinden kendimize bir korku oluşturduk. Ve bu korku üzerinden Türk dünyasının geleceğini karanlık bulutlara mahkumu mecbur ediyoruz. Evet Zengezur Koridor açılmayacak. Ama yarın Türkiye, Azerbaycan, Ermenistan barış sağlanabilir mi? Evet bunun imkanı söz konusu. Rusya bunu istemiyorum. İşte Lavrov'un geçtiğimiz hafta Ervan seyahat, önümüzdeki günlerde Baku seyahatında bunlar zaten konuşulacak. Ama biz ne Amerika'ya, ne Rusya'ya muhtaç olmadan kendi ayakların üzerinde Güney Kalkarsal'daki barış testetli imkanında sahibiz. Biz Ermeniz, Nahçivan'ı birleştiren Zengezur Koridoru değil bütün Ermenistan koridoru yapabilme imkanında sahibiz. Bütün savaşlar barış için yapılır. Uzun yıllar süren hiçbir savaşa olmamıştır. Uzun süren Avrupa'da 100 yıl savaşlarıdır. Bugün Avrupa Birliği'nde sınırlar ortadan kalkmıştır. Dolayısıyla Türkiye'yle Azerbaycan arasında Güney Kalkarsal'da oluşturulan sunni bir yapı olan Ermenistan'ı biz normalleştirmek zorundayız. Yöntemini siz belirleyin. Ben süreci söyleyeyim. Bu gerçekleştiğinde Güney Kalkarsal'da, İran'da da değişim olacak, Rusya'da da değişim olacak ve bu değişim ister istemez. Çin'i de etkilecek. Bakın önümüzdeki önümüzdeki günlerde yine bir Türk dünyası modeline karşı karşıya kalacağız. Ve buna hazır olmak zorundayız. Biz istesek de istemesek de bu olacak. Ama biz isteyerek bunu bilimsel altı yapısına oluşturursak daha sağlıklı bir zemini oturur. Ama biz bir zemini oluşturursak daha sağlıklı bir zemini oluşturursak daha sağlıklı bir zemini oturur. Ama biz buna hazır olmayıp da abuk suruk kavgalarla birbirimize düşer, birbirimize üzersek, o zaman Türk dünyasını Amerikalı'lar mı yönetsin, Çinler mi yönetsin Ruslar mı yönetsin, hatta İran mı yönetsin gibi bir sömürgeci zihniyete mecburen mahkub oluruz. Onun için kendi hakanımızın, kendi devlet felsefemizin, kendi medeniyet tasarrufumuzun etrafında huzur içinde yaşamak istiyorsak bu problemleri bilimsel yöntemlerle tek tek çalışıp hazırlayıp Türk dünyasının geleceğini kurgulamak zorundayız. Huzam, çok teşekkür ederiz. İzleyiciler de size teşekkür ederiz. Telsiz ki verileşiniz yeni bir suala geçebilir miydik? Ama benim için şahsen sizinle nöbeti görüşe yeni mevzular ortaya çıktı. Özellikle önümüzdeki beş yıl erzinde değişiklikleri bu çok önemli mevzudu. Çünkü menteke, neyinki menteke dünya yeniden şekillenecek ve bu dünyanın yeni şekillenen formasında bizim Türklerin yerine olacak bu Azerbaycan olabilir, Türkiye olabilir diğer Türk Cumhuriyetleri. Türk Cumhuriyetleri bu yeni şekillenmeyi, aptalitarizmle mi gelecegiler yoksa edalaklı siyasi sistemler de gidecegiler. Nöbeti verileşimizin mevzusu mütlak bu olacak. Size teşekkür edilen çok önemli meseleler açıkladınız. Var olun hocam, minnettaram sondeger bir deyigemiz var fikiriniz varsa eşi değilsin. Ben teşekkür ediyorum. Yani Türk dünyasının meselelerini hep kendi meselemizi kabul edip çözüm önerileri geliştirmek zorundayız. Demokrasi, adalet, insan hakları kukun üstünlüğü yeni Türk dünyasını şiara olacak. Bunu ben söylemiyorum, bilge kanı söylüyor. Aç halkımı doyurdum sıplak halkımı giydirdim, sözlerim ne anlamı geldiğini bütün Türkler bilmeli, bütün Türk devlet öncesi bilmeli ve ona göre bir sistem kurgulamak zorundayız. Bu da demokrasi ile olur. İnsan hakları kukun üstünlüğü olur. Evet, soğuturuz. Bizde azalık, sıplak ifadesi çok seslenir. Bizde severi devletçiliğimizi. Ama en büyük devletçilik o halkının az olmadığı demeli sıplak olmadığı o devletçiliği ayıptır. Bütün devlet sün. Millet üzerinde üst yapı devletler olur. Yani o milletin eğer orada huyguları taplanırsa, o devletlerde adalet yoktursa, o devletlerin sonu dolmaz. Bunu ben demirem sizi METE Hakan'la demeli misal getirdik. Soğut, teşekkürler hocam. Bizim kanalı çevirinde söz programının 15 üyünü olan canlı bağlantısının burada nökteli iyilik. Velişimizin konağı Ankara'da fayet gösteren gafka strateji araştırmalar merkezden rehberi, profesör, doktor hasan oktaydı, hasan hocamıza ve bizim hüküreyiyle canlı yayımızı bir daha şehrim ki imkanı dağında paylaşın, beğenin. Sağ olun, sağ ol hagalın. Tanrı vetemizi korusun. Tanrı ucağı korusun. Allah'ım.