 Salam. Bu dəfə güzgüdən dənşəzəq. Gönlə haqqında söz aslıqımız bu güzgü, baxdığımızda bizə nəyi, nələri, kimləri göstərəcək? Dinləyək. Güzgüya bax. Elə bil səliyəsandı, 5-10 saniyəli yox. Rahat otur, dəyqələrlə bax. Güzgüdə əks 10-una bax. Poz veriyib, gülümsəyib, xoşuna gələcək isfətlər alma. Nəcə varsan, eləcədə bax. Soyun güzgünün qabağında. Lüm lüt soyun, təslim ol, güzgüya təslim ol. Güzgünün verəcəyi hükmü gözlə, sonra da müəticəsində dinlə bu hükmü. Nəzə ki, Tarkovski dinlədi. Nizə ki, Tarkovski təkimmədik güzgünün qabağında soyunmaktan. Hər şey ondan başladı ki, yaşlanmış anasının ölməyindən qormağa başladı. Qorku hər şey yadınız aldı. Birdən hissettik ki, həftələrlə, aylarla hal əhva unutmadığı anası, həyatını o və badısı marina üçün qurban verib. Hissetti ki, anasının sevdiyi birinci arvadı irma ilə boşanandan sonra, Allahım mə iblisin mi göndərdi ikinci həyat yollaşıları isə illə həc uyuşmadılar. Nə anası, nə badısı, nə də şairatası. İkinci həyat yollaşıları isə nə qurduq adada təksə dostlarından yox. Anasından da uzaklaşdı. Uşaklığı, ailəsi, böyüdüyü ev üçün, ada böyük torpaq üçün nezə həsrət səkirsə, Andrei elə həsrət səkdi. Anasını itirməy qorxusu. Adada həpsli olan adamın uşaklı qadandan böyük torpaq həsrətindən doğdu bu film. Təsadüfi deyil ki, ilç adı ehtiraf idi. İç versiyada ana filmin əsas obrazı idi. İç versiyada Tarkovskin anası Mari Ivanovna filmin qəhrimanı idi. Film anasıyla müsahibə əsasında qurulmalı idi. Həkim psixiyatörlə. Müsahibə gizli səkirməli idi. Amma Tarkovskinin kinorehistoriç informalaşmasında mühim rolo inanmış sənət yoldaşı kinapirator Vadim Yusof onun öz anasını təzürbə doqşanı kimi istifadə etməsini qəbul etmədi və filmdən imdənə etdi. Diplom işini, Ivanov uşaklığı Andrei Rublyov kimi dünyaya çünu tarixində izbraxmış hədə biləri bir yerə çəkti operatorun bu həddimini Tarkovski xəyanət kimi qeymətləndirdi. Dahil filmə gədən bu yolda, bu ilk sətinlik oldu. Amma sonunuzu olmadı. Əvvəl-evvəl müsahibələrdən tarixi xronikadan və real hadisələrim bərapası olan və deyi səhnələrdən ibarat olacaqı düşünülmüş film son versiyaya qədər çox yol qəldi. Asan gelməsin size güzgü karşısına dayanmaq. Fərdin təaliyeni göstərməklə nəslin, millətin, dövlətin təaliyeni güzgü tutmaq Tarkovski'nin sevimli fəndidir. Ivanov uşaklığımda Andrei Rublyov da da bu var. Güzgüdə də bu fənd öz kədib irhəlini tapıb filmin baş qəhramanı müəlləfi nözüdür. Hətta filmə daxılı olmayan final səhnəsində Tarkovski qəhramanını özü ifa edib, son mantaş versiyasında bu qadrlardan imtınə edib. Beləzə filmdə təmaşaqsı baş qəhramanın indi nəkənti smaktnovski tərəfindən ifa edilən səsinəşidir. Tarkovski altım ışınzılardan idi, müharib uşağı idi. Stale nifrət edib, layın haqda illu uzyalardan, kurtulmayanlardan, ateizm diktaturasında Allah axtarı zıla qapılıb, provasalalıqın, estetik dəyələrini ekspultasi edələrdən idi. Amma Tarkovski ənənəvi altım ışınzılar stihiyasında qalmadı. İvan uşaqlığından sonra öz yolu ilə getdi. Güzgü ilə öz nəslinin altım ışınzıların talə sanlamasını yaradıb, mühasirlərin aktual, amma əbədirlikdən xalil problemlərinə əlvidat dedi. Sufi Terimnovuqəsə dəsək, güzgüdə müəllif şəriyyət tərikətdən kurtulub, həqiqət, mərifətə qədəm qoydu. Çəkilişlər zamanı sənari çox dəyişdi. Anaylə müsahibədən imtınə edildi, əlavı epsiyodlar çəkildi. Filmin ilk montaj olunmamış materiyalları studio rəhbəlliyini diqqətə gətirir. Amma xoş günlər nəmri uzun olmur. Montaj mərhələsi reisuru dalana dirayır. Filin bir bütün organismu olaraq montaj olunmurdu. Ayrılıqdı epsiyodlar şədə bir səviyəsindeydi. Film isə yox idi. Bütün bunları Andrei filmin hazırlıq mərhələsində artı hiss edirdi. 1978-2013 artında cündəliyində yazırdı. Son zamanlar mənimlə nəsə baş verir. Mən hiss edirəm ki, həyatımın ən böyük əsərini yaratmağa hazıram. Əminliyimin əsas səbəbi istifadə edəcək materiyalın sadəliyi və sonsuz dərinliyində adiliyi və anə məqsətdən yayındırmayacaq qədər bayaqılıqındadır. Hiss etdiyim, bildiyyim, dərk etdiyim qədəri ilə mən bu materiyalı əsər üçün ideal sayram. Bizdə problem var. Almacaq mı? Konalacaq konstruksiya yətcam verməyi bazaracaq mı? Aylarla uzanan montaj günlərinin birində hipnoz vasitəsi ilə pəltəkliyi möacələni həkim aqda məlumat verilir. Senar müəlifimi Şarimə Tarkovski bunu ilahi bir şans kimi gemətləndirib əpsodu səkirlər və montajlar Feginova bu əpsodu filmin əvvəlində montaj etməyi təklif edirlər. Əpizodda hipnoz altında olan pəltək çəns nitküsurundan azad olur və deyir. Mən danışə bilirəm və film doğulur. Onlarla montaj versiyalarından sonra film dünyaya gəlir. Sonralar Kancilovski yazırdı, nəzə montaj olunmasının dəxli yoxdu. Sünçü kərpizilər, yəni filmin əpsodları, qızıldandı. Miharbə iştirakçıları bir qayda olaraq dövüşün ilk şoku zamanı baş verən psikoloji halı təs-təsəsil edirlər. Rəyal ölüm təhürkəsi ilə ilk rəslaşan zaman bütün həyatın bir çınol enti kimi gözünün qarısından kezir. Önzə və azıb hadisələr yox, üstəlikdə çox xırdı detallarla. Uşraq vaxtı yediğin sayıq boşqabın üstündəki naxışlar, orta məktəbdə adi dəs günlərindən biri və məktəb çantanın aşlanmış dərisi, dadıqın müxtərif tağınların dadı və s. Tarkovski güzgədə bu psixoloji fenomeni Rəyal-Cinobrasla ilə canlandırıb. Final öncəsi səhnədə qadr arxasında qalın baş qəhraman müəlifin müayinədən həkimin mətnində gözlənilməz, Ağır-Diyanoza e-iham edilir. Dövüşdə olan əskəlin ilk ölüm təhvəkəs səbəbindən və aslaştığı psixoloji halı filmin baş qəhramanı ağlılıq həstəliyic, filmin müəlifi Andrey Tarkovski isə anasını itirimək və onu olan borcunu ödəyə bilməmək qoruxu səhəbindən yaşayır. Filmin limaşından sonra filmini haqda yedi sualınacağa verməyə sətinlik səkəcəksiz. Filmin düz xət düzreyin şəhbidən sücəti yoxdaqı, mazayik primsiplə toqlanmış qadrələr. Qəhramanı uşaq vaxtı yayarlarında çəttə yaşayırken, siski yağış altını daxmanın yandığını şahillik etməsi. Əlinlə süd grafinlən dağılması, çayda üzərkən o biri sahildə anasının paltar yuması. Anasının qoşu kəndə gedib, uzak tanışılarına yecane zinət əşrası olan sırqalarını satmaqa cəhd etməsi, atasının zəpədən mazuniyyətə gəlməsi, hər bir hazırlıq dərsində kantuzialı müəllemin səhvən işlək bildiyi qumburanı bədənil ürtməsi. Başqa tərəfdən isə, əlav əzrət tarix. İspanya da diktaturadan qaçıb mühadir edəm arələrin fadiyası, Sövvət əskərlənin sivaç çayından kezidi, Sövvət çin sərhədində gəlcindiklər, atom bombası partlarışı, bir-biri ilə səbəb nətcə bağlıxı olmayan qadr və əpsotların, ağı qarə və rəngli çəkilmiş planların, bədiyi və xronikal qadrların sintəz nəzərinləm, güzgüdə tarqılız ki, sırf çinometa grafikcə hətdən, fevqalada nətcəldə edib. Sanki ısınmış güzgü hissələrin də əks olunmuş ha qeygət gəlcəklik təsivirlərinizi alayıb onların arasında ki, sirli bağlıqı tapıb. Filmin numayişlərindən biri, masqvanın elit elmi mərkəzlərindən birində olur. Müzağaçirələr gezə birə qədər səkir, artıq xadrmə müzağaçirələrin bitməsini gözləmədən öz işinə başlayır. Çürbəcür müəllifin ağılına belə gəlməyən traktofqaların isə sonu görünmür. Aqrıda xadrmə dözmür və deyir. Nəsələnliyirsiz? Qahramın cönu həliyi vizdan dönazab verirdə, Tarkovski Həmin Bağışın diskusiasında onlarla traktofqadan məz xadrmənin versiyasını bəyəndiyini yazırdı. Vizdan azabı. Azabın səni saldıqıxal və bu şox halın sənin yataşında uyattığı asosasiyalardan yıxulardan ibarətdir, güzgü, güzgəyə bax.