 van een klein leven door Frans Koenen. Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opnames behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als scherwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Marcel Koenders. Frans Koenen van een klein leven. Hij was nu een klein oud mannetje met een groot rond hoofd. Hij sloffte in immergelijke tredvoort door de straten. Een beetje gebogen in zijn vaal de mietje. Op zijn schralen zwarte pantalonbenen en zijn lompen schuidschoenen. Het gezicht was als een oud geworden kindergezicht. In grouwe baartkrans, zoetsappig, rimpelig, bredelijk zachtzinnig, met flaugreise oogjes. Bijziend door het peuterwerk van zijn vak. Hij was horlogemaker en gedwee van opslag. Hij was eerst in de vijftig, maar scheen veel ouder, vermoeid en opgewerkt door dat stagebogen zitituren en priegelen met haar fijne instrumentjes onder het moordendschelle gaslicht. In zijn jeugd had hij sufferstil jongetje met foosbleek snoetje en leime gespraak. Al vroeg een ambacht moeten leren omdat zijn ouders hem niet onderhouden konden en daar hij zo ouelijk bedaard en stil was en niet sterk en ook niet erg snugger had men hem op horloge maken gedaan. Eerst na veel moeite en lange tijd had hij het vak geleerd, trots zijn goede wil en inspanning. En sedert van zijn dertiende tot zijn vijvenvijftigste had hij nooit iets anders gedaan, nog bedacht. Hij repareerde klokken en horloges in het werkhokje achter de schitterende winkel met spiegelruid en veel verguld en marmer van zijn baas, of liep de klanten af waar hij klokken opwond of pas herstelde terugbracht. Al het weinige geregelde denken in zijn grootswaarhoofd was bij dit werk wat echter niet belette dat soms zorgen in hem bleven zeuren die hij smorgens van zijn huis had meegebracht. Veel al geld zorgen om huisuur of dringende schulden. Zo tegen de dechtig was hij getrouwd met een scherpe magere vrouw die meer hem genomen had dan hij haar en behalve die vrij dikwijls terugkeerende geldmoeilijkheden voor het komend uitziekte en kleinselaris waren zij taamle kalm te samen. Hij voelkomen onderworpen aan haar wil en inzicht om het huishouden te doen gelijk zo goed vond, maar zij was een zuinige, heldere huishoudster en meestal leefde hij dus voort in de gelijkmoedige soes der gewoonte zijn routinewerk akkuraap doende, zich verder laatende leven naar de eenmaal aangenomen sleur waarin zijn vrouw hem leiden. Hij was al lange jaren bij dezelfde patroon en zo de steeds verergerende ongeregeldheid van betaling en daaruit volgende verlegenheden hem niet dikwijls gequeld hadden zou hij erzeer tevreden geweest zijn. Smorgens om acht uur al zat hij meest bij gaslicht in het achterhokje werkende met het uitzicht in de winkel die de zomers warm lag in diepe toon met al het innige glim op marmer en verguld van zware pendulis en rijke koeps en candelabres. Terwijl het ongelijke, scherp sprekende tikken der tallrijke klokken de binnenhuis stilte stemmig en aandachtig maakte. Buiten guldde dan de volle zomer over de straat met blinkend zonnelicht op de overstaande huizen en roeste het veelstemmig morgenverkeer maar vooral zwinters. In donkere natte gedagen kon hij zich koesteren over zijn werktafel waarop het gezellig gelend lamp ligt scheen als de winkel ruimte dofte in matte schemering. Alle dingen en vormen vervaagden met enkel hier en daar een suffig witte glimmering. Door de grote winkelkast was de straat te zien, gruw van lauwdampige zonbaarheid waarin de nat glansende regenschermen heen deinden. Voor twaalf rinkelde de winkelbel maar zelden. Een enkele jongeman bracht zijn oorloge waarvan de veer gesprongen was of een herend knecht met silver om zijn pet kwam zeggen dat de pandule op de zaal werens moest nagekeken worden. Zo werkte het oude mannetje in zeldend gestoorde rust. Het lichaam stil, alleen hoofd en handen bewegend in de schelgele lichtsfeer. Het hoofd ging op en neer met kleine schokjes, wende links en rechts, met het klein beweeg de groezelvingers, die uiterst fijne instrumentjes manierden. Dan een cilindervormig loopje knijpend in de scheefgetrokken ooghoek. Bukte het rimpelig licht gelaat, zicht dieper en tuurde een ogenblik aandachtig in het staalgrijze radewerk van een oorloge. Terwijl de vingers een puntertangetje als een landset richten op iets blauws, dat opschokte, gelijk een smartelijk beroede zenuw in een openliggend organisme. En om hem stond de stil te rust, die het ongelijk gewandel, daar langzaam gaande klokken bevolkte. De patroon zag hij zelden voor de middag. Die bleef meestal nachts laat uit en sleep tot laat in de morgen, om dan op te staan met bleek betrokken gezicht. En zo grommig, zo vreed, onredelijk, dat het mannetje blij was. Na het middaguur, vrijdags en zaterdags, zijn kale jas te kunnen aanschieten, om de klanten af te lopen en zo de patroon uit de weg te zijn. Langs de kalme middaggachten ging hij naar de staterstille huizen, want zij hadden een voorname kliantijle. En, open gedaan door minachtend voorname knechts in donkere lieverij, was zijn stap bescheiden, geruchtloos, door lange schemerige gangen en langs brede trappen. En wie van de bewoners toevallig uit ging op dat uur groeten vluchter, dat vagekend, onverschillige zinmanneken, dat nederig en glimlacherig, zich terzij hield, op de brede treden met de hoed in de hand. In al die grote huizen kende hij alleen de klokken, de staande friezen, imposant als persoonlijkheden, de ouderwetse consolependules, die iets breedgoeders hadden, de stijfdeftige empires en de nieuwe wetsen van grote blokkenmarmer opgebouwd. Hij wist hun vormen en hun innerlijk, de eigenschappen en fouten der uurwerken. En het was hem een halfbewust genoegen, hen weer te zien, van week op week. In al die koele pracht, der hoge, stugzwijgende vertrekken, waren zij hem vertrouwd klein, zijn dingen in zijn macht gegeven, en gedwee of weer spannend, maar toch altijd beneden hem. Voor de rest van het huis voelde hij een schuwe bewondering. Hij begreep het niet, het stond hem ver, als de zee of als een bos. Iets waarmee voor hem nooit gemeenzaamheid kon zijn. Maar hij voelde toch vaak op de dagen dat er ging geldverdrietelijkheden waren, een vage nieuwsgierigheid naar de state gerust van die gangen en trappen en kamers. Het was hem soms als een reis in vreemdige Westen, waar hij veel wonderlijk zag, maar toch blij was wanneer hij ervan terugkwam, en zijn klokken weer voor een week verzorgd waren. Maar op regendagen, met modderige straten, of als het sneeuwde, had hij een weerzin tegen die tochten, huis in, huis uit, met doorweegde schoenen en natklevende kleren, ook om het grouwen van meiden en knechts die hem pits, heten, voetenvegen en paraplu in de bak zetten. Dit leven, met het geregeld kleinwerk, de wekelijke gangen door de stad, het dagelijk snouwen van de patroon dat hij verdroeg, kalm leidzaam, als iets onvermijdelijks in de natuur der dingen, het zoet sappig helpen der klanten in de winkel met het beuzelig praten en eindelijk het weinige, materiele leven in zijn bovenwoning met de vrouw, wie hij zoveel mogelijk van de zorgen liet, had voor hem kunnen duren tot zijn dood, als de zaak niet hoe langer, hoe meer, achter uitgegaan en zijn vooral niet zo eerst zuchtig waren geweest. Minder omdat de klanten weg liepen dan wel omdat de patroon te veel geld uit gaf, op één avond soms de verdiensten van de hele week verteerde en nu ook vaak overdag zijn winkel verwaarloosde. Hij klede zich bij peperdure kleermakers, naar de nieuwste mode, reedpaard en speelde eindeloze partijen billiard met vrienden die hij royaal trakteerde. Maar als dan de wissels kwamen, was er geen geld in kast en moesten de sommen van alle kanten door lenen en zelfs belenen worden bijeen geschrapt. Dit kon zo niet duren. Het oude mannetje deed zijn uiterste best de verslechtering van de zaak niet naar buiten te doen blijken. Hij werkte ingespannen de ganze dag, al heel alleen in de winkel nu. Doch op de dagen dat hij uit moest, bleef deze vrijwel zonder opzicht en bediening. Een loopjongetje was er achtergelaten dat zo goed en kwaad als het ging de boodschappen aannam en de klanten te woord stond, als hij tenminste de winkel wel hoorde en niet achter op het plaatje over een schutting hing om met een buurjongen te praten. Maar het ergste voor de oude man was de slechte uitbetaling van zijn loon. De achterstand groeide aan en er waren weken dat zij gebrek leden van bakker en melkboer en kruidenier niet langer wilden borgen. Hij had dit nog kunnen verdragen want de behoeften van zijn klein uitgedroogd lichaam waren weinigen. Doch het ergste was dat de snibbige, langervrouw, hem zo heftig aanviel als hij niet met zijn volle geld thuis kwam. Zij schuld hem een laffe kerel die niet durfde optreden zelfs als het zijn recht gold die zich maar die trappen zoveel ze wilden of zij beschuldigde hem zijn centen ergens anders op te maken terwijl zijn wettige vrouw Armoedelé en of hij als schuchter zijn onschuld zijde hij kreeg urenblang enkel grouwen van haar maar toen de toestand van schale uitbetaling duren bleef en de zaak al meer verliep heelden haar woede en scheldpartijen op ze dat zij gehoord had dat schulden-wegensloon preferent waren bij een faillissement zij had een plan in het hoofd en vaak als het oude mannetje thuis kwam vond hij haar gebogen over vuile papierfortjes waar zij getallen optelde en aftrok zo bezig gehouden door dat werk dat zij nauwelijks een knik voor hem over had eindelijk bleek wat zij voor had bij de aanstaande verandering der zaak had zij onder Hans of door een faillissement zou hun ruimduizend guldenloon moeten worden uitbetaald daarmee werd het mogelijk een zaakje in de hoogstraat over te nemen als de eigenaar die garen verkopen wilde er in toestemde drie duizend gulden als hypotheek erop te laten staan maar de dikke bierman aan de overkant die aan de vrouw de zaak had aangeraden zij dat zijn kennis daartoewel genegen zou zijn als hem een hoge hypotheekremte verzekerd werd op die manier zouden ze eindelijk hun eigen baas worden niet meer afhankelijk van vuile doorbrengers die je maar trappen konden en je dan nog niet eens betaalden voor al je geploeter het oude mannetje leefde sedert in trillende onrust hij was nooit eerzuchtig geweest nooit was het idee van eigen baas zijn in hem gekomen en hij werd er duizelig van en angstig en hartbondste en zijn gedachten verwarden als hij aan de grote verantwoordelijkheid dacht aan het bestellingen doen weesels afwachten planten om betaling manen moeten optreden tegen leveranciers en bedienden misschien al die noodzakelijkheden die tot nu toe langs hem waren afgegededen op de schouders van anderen sterkeren hij was in zijn aard een goed thailasdier dat onderschoppen en slagen zijn sukkelgangetje liep de steilenberg omhoog met vrij wat vrachts op de rug daarvoor was hij geschapen daarin was hij rustig maar alleen hoog te staan om zelf te besturen ergens de verantwoordelijke man te zijn hij kromp in één als hij eraan dacht in de slaapeloze nachten en het was maar op enkele zeldende ogenblikken dat voldaanen eidelheid zijn ziel wat opklaarde eerst had hij getracht zijn vrouw van het plan af te brengen alle bezwaren samengebracht hij zijn beetje meer zakenkennis aan de hand deed toch zij die zijn wil niet achten voelde zich tegen zijn zaken inzicht nu ook sterk door raadgevingen van de dikke bierman en van een neef van haar die klerk was bij een commissionair het kon alles heel goed zo als het plan was en de zaak gaf een goede broodwinning de neef had er de boeken op nagezien als deskundige en de bierman als goede kennis van de horlogemaker de duurste edend gezwooren dat zijn vringt het altijd in die zaak goed en zelfs rijk had gehad wat konden ze dus voor kwaad het was alleen de lamlende gelaksheid die zijn staat niet verbeteren wel als het in het redelijk mogelijk was en als hij nu niet toegreep zou hij altijd de oude knecht moeten blijven het mannetje had niets meer te zeggen zeker was de speculatie dan ook wel goed en het lag alleen aan hem als hij er niet aan durfde overorgens bezorgde zijn vrouw met de neef het voornaamste van de onderhandeling hij zelf had alleen maar vele boodschappen te doen in zijn vrije tijd nu de zakemd van zijn patron onderhands geliquideerd werden hij moest trachten zoveel mogelijk van de klanten voor zichzelf te krijgen en dat werk was hem pijnlijk genoeg hij trof het bijna altijd dat de mensen uit of ambassonde waren een enkele antwoorde ervriendelijk maar velen beten hem bits af of behandelden hem uit de hoogte zei dat hij niet meer om de klokken alleen kwam waren die grote huizen hem vol neerdrukkende koelheid en angstigende plechtigheid en z'avonds nog beefde hij bij het herdenken hoe hij hier en daar had aangetikt en onder koud onder vragende ogen maar hakkelend zijn woord had kunnen doen maar eindelijk was alles geregeld en zaten ze in het klein hokkerig winkeltje schamel gemurbeld op de klanten te wachten weer als vroeger zat hij stil te werken nu voor zijn eigen werktafel en het benouden winkeltje dofschemerig in de vale winterdag en waar de klokken nadrukkelijk praten was zijn eigen maar zijn hart was vol onrust telkens in een hartkloppende angst moest hij aan de hoge huur denken en aan de gasrekening en de renteaflossing en aan zoveel daar hij vroeger geen zorg voor had wat hij toen zo genoot die kalmte het niet gestoord worden door klanten gantse uren lang dreef hij nu in onhoudbare ongedurengheid op van zijn kruk on het zuffende winkeltje door aan de opendeur in het donkere straatje te gaan zien het was of hij zo de mensen kon lokken maar vaak kwam de kijfstem van zijn vrouw hem terug roepen of hij dacht dat de mensen het voor een drukbeklante winkel zouden houden als hem altijd aan zijn deur zagen staan luieren beschaamd deed hij de deur weer dicht waarop het mager rijtje horloosjes rammelde sloop zwaar moedig naar zijn werktafel terug rillend van keelte en angstige voorgevoelens en de klokken praten dan uitrukkelijker markeerden scherp en vreed elke seconde die verliep en waarin de winkel leeg stond terwijl de schuldbetaling naderde soms op eenzame middagen als zijn vrouw uit was en het straatje al donkerde in de tragenuren met een enkele zeldzame stap die voorbijging steeg zijn onrust tot radeloze angst hij had wel willen uitlopen als hij maar gedurft had voor zijn vrouw klantend kwamen er toch niet waarop hij moest wachten en de donkere stilte en eenzaamheid benouden hem om zijn hoofd het klokken tikken klonk al harder en dreigender viel en ze stil zetten één voor één maar dan werd het nog erger want als in een groot graf vol schemer grouwheid viel de stilte op hem het zwarezwijgen van overal en zijn hoed neemend liep hij toch naar buiten naar de uitgang van het straatje waar het jagende verkeersgedruis hem rustigde en afleide telkens omkijkend naar zijn huis bleef hij daar hunkeren schuw onder de blikken der voorbijgangers soms terug snelend als hij meende een klant te zien aankomen maar het was nooit zo een pijnlijk zich voelend onder het spotgek van een meid die stond te strijken in een achterkamer en van de groenteboer die op een omgekeerde mant gezeten koffie lurkte schokte hij toch weer heen waar de mensen en de gezelligheid waren tot zijn vrouw thuis kwam en hem bekeef de eerste maanden konden ze nog gulden en kwartjes moeizaam bij een schrapende de huishuur en rente betalen maar tegen de derde maand scheen er geen kans op er ging bijna niets om in het winkeltje en dan nog waren de chauvelu klantjes schaars in betaling de verzekeringen van de vroegere eigenaar waren groot en deels bedrog geweest en het leek wel of dit doorgestoken werk was met de kennis de dikke bierman die de zaak had aangeraden terwijl de commissionair bediende een bluffer en opsnijder zich had laten bedotten door de onderdanige vleierijen van beiden en niet durfden bekennen dat hij uit de boeken niet wijs kon worden maar de vrouw verdedigde nog die twee en deed of het haar man schuld voornamelijk was dat er niet gewonnen werd zo maakte zij hem dag op dag het leven ondraaglijk hij was altijd onder het bereik van die scherp en de stem die in zijn overspannen trillende onrust stemming hem zelfs fysiek pijn deed hij voelde zich als de eng gevangenen van zijn vrouw en van onvermijdelijk ongeluk en schande al twee maal was hij op haar last naar de hypotheekhouder geweest de man die hem bedrogen had om uitstel te vragen maar tegenover die bullebak met grote rode drankkop en grove stem voelde hij zich klein worden en schuldig of hij het was die het bedrog pleegde en hij verkreeg niets hij werd zelfs met deurwaarder een uitzetting bedreigd toen nu de vervalldagen van allerlei, grotere en kleinere schulden aanstaande waren de vrouw ruzieg, zenewachtig rondging hij zelf radeloos dof neer zat heten hem zijn vrouw tegen de avond nog een laatste poging te doen om uitstel te krijgen en zij wond zich heftig op dat het recht aan hun zijde was en dat alleen zijn lafheid schuld kon zijn als hij geen concessies verkreeg zij zou zelf maar liever gaan maar daarna bedacht zij zich daar was altijd nog tijd genoeg voor eerst moest hij nog maar eens gaan vragen zo sloffte hij de deur uit en ging in het straalend stadsdonker zijn hart werd als zwaarder naarmate hij het huis naderde hij voelde zich zo op en nutteloos hij was tot niets nut de vrouw had gelijk en de schande was toch niet meer te vermijden wat vroeger of later zij zouden uit het huisje gezet en hij wist zich niet te bedenken waar dan heen te gaan mensen die helpend konden waren er ook niet waarom ging hij dan die nodeloze tocht waarom was hij in het geheel nog in leven zijn vrouw had niets meer aan hem in tegendeel mensen misschien medeleidend stemmen en kinderen waren er immers niet wat deed hij dan nog hier hij voelde zich zijn hoofd zo zwak door al het denken en kijfpraten der laatste dagen weken hoelang was het al als hij zich zacht in het water glijden liet niemand zou het hinderen en hij was uit zijn lijn even terwijl hij voort sreed onder het schaduwig bongendonker der el gelmende lange krachten kwam hem de herinnering aan de rustige ochtend uren bij zijn laatste patroon dat was zijn gelukstijd geweest zo iets kon nooit weer komen hij voelde zich klagelijk klein had veel medeleiden met zichzelf en dat verzachte zijn laatste ogenblikken op de valkant zat hij een poos suffend stil trachtend zich op allerlei gezinnen ook of hij zijn vrouw de huis sleutel niet moest doen terugbrengen maar dat verstoof alles onder een vlaag van nieuw opsnerpende angst toen zijn toestand hem weer te binnen kwam en met een ruwe afstoot gleed hij het water in hij voelde hij scout het nat hem omsluiten proosten een ogenblik in verbijsterde benauwdheid plomp spartelend en toen was het voorbij einde van een klein leven van Frans Koenen