 Aqşanımız fərəz və dələli izləcilər xoş gördüyü hər birinizdir, kanalını şefirindən canlı yəmləsin qarşınızdayıq. Yeni qoşulan izləclərimizdən xaşirirəm ki, yəni mızı maksimum bəyənsinlər, paylaşsınlar və kanalımıza bu yolla öz dəsləyələrini ifadə etsinlər. Və məhli izləclərimiz an itibarı ilə saat 22.00 və biz yenidən sizin qarşınızdayıq. Uzatmadan istəyirəm ki, cihara günlərlə bağlı və son zamanlarda, xüsusən də son günlərdə ölkənin naraht eləyən, ölkənin dövlətin xalqın problemləri ilə bağlı qonağımıza suallarımızı ünvallayaq. İzləclərimizdən də xaşirirəm ki, parel olaraq şərp ölməsində öz suallarını ünvallaya bilərlər və mən imkandaqında beli işgelişatında uygun olan sualları səsləndirməyə çalışacaqam. Studiyamızın qonağı isə, müsafat partiyasının başkanı Hürmətli Arıf Bəyi hazırldı. Arıf Bəyi xoş görürdək sizi. Çox sağ olun, Uslanda. Arıf Bəyi istəyərdim bir başa mövzumuza çəşirəm. Mən ilk üçün öncə istəyərdim ki, son dönəmlərdə Azərbaycanda həyata çətirilər həpislər haqqında sizin partiyanızın mövqiyi haqqında işlimayətə və bizim kanalımızın izləcilərlər kısab-il məlumat biləsiniz və özünüzün şəhənizi bildirəsiniz ki, baxın bu abzaz mediyyənin bağlı baş verənlər xüsusilə kanal oluçun başı olsun rəhbəri əz zorcu və bildiniz ki, bu gün burada oturmalı olan açıq söz proqramının aparıcısı Rüfət Muradılının həbsi haqqında iləcə dən Azərbaycanda zaman- zaman. İllərin bu siyasi, necə diyəllər dalam edən reprisiyalarının növbətin mərhələsində bu dəfə hüçumət sizcə nə nəil olmaqsi və nə nə nə il olacaq? Bu haqqda zəhmət olmasa iftirləriniz alaq. Çox sağ olun, Ruslan bəy, mən sizi və təmaşaşlarımızı salamlayıram. Həbəl canu deyim ki, Azərbaycanda cəmiyyətində xüsusilə 44 günlük müharibədə gələbədən sonra eyni zamanda, həm də xan kəndi üzərində Azərbaycanın sütərin hüquqlarını təmin edilməsindən sonra ölkədə bir yumuşalıma siyasətinin həyata keçirdəcə ilə bağlı gözləntilər vardır. Əslində, məntiqlə, hal Azərbaycandaqilində ölkə içində hər hansı bir ciddi qarşı durumalara bir ehtiyac bir zəruyrət yoxdur. Yəni, hər hansı bir seçkilər keşirilmir, hər hansı bir hakimiyyət uğrunda amansız bir davanın getdiyi bir mərhələ deyil. Əni, zamanda 14 günlük müharibə dövründə və ondan sonraki mərhələlərdə Azərbaycanda cəmiyyətində çox ciddi bir həmrəlik qurumalaşmışdı və bu həmrəliyin hesabını aminələ gəlir ki, biz müharibədə kifayet qədər gücülü olan və gücülü havadarları olan düşməni qalip gəlməyə nəil olduk. Yəni, Azərbaycan xalbi bir yumruq kim, Azərbaycan ordusunun ətirafında bir iləşdir. Və bu da unulə dəticələndik ki, biz 30 il müddətində işxal altında olan ərazlarımızı işxaldan azad etməyə nəil oldu. Haca təhəsil ki, belə olmadı. Yəni, yumuşalma siyasərdə həyətə keçirilmədi. Yəksinə bu dövrəsində, yəni, 14 günlük müharibədən sonra həfsləl yenət davam etdiyi. Əslində biz bura həfslərin yenət dalğası adı veririk. Amma bu, sanki Azərbaycanda siyasi məhbuzların olması bir firmaniyyət xaraktivdəşir. Yəni, fasiləsiz olaraq Azərbaycanda siyasi məhbuzlar var. Kimləsə azadlığa bırakılır, kimləsə yenidən həps olunur və həpslər azadlığa bırakılma bunlar adətən bir-birini əvvəz edir. Onca son dövrlərdə doğrudan da bir dən birə söz ve ifadə azadlığı üzərində çox çiddi bir hücum oldu. Abzasnet saytının əməktaşları haqqında, süsilə bu saytın qadın əməktaşları haqqında hələ istintəq dövründə qabil edilən həpsikəti imkan tədbirləri. Bunun ardınca kanal 13-ön rəhbəri Aziz Orocavun çox gülüc bir ihtihamla həps olunması və istintək müddətində onun da haqqında həpsikəti imkan tədbiri seçilməsi. Son rağrufət muradlının həpsi və digər bu tipli həpsilər təbii ki, Azərbaycan cəmiyyətində çıki vaqqədər gərginlik əradır. Və bu məsələlər təkcə Azərbaycanın daxilində Azərbaycan cəmiyyətində çaşqınlığı xiyələtməxilə bitmir. Yəni, dələzirdə bilirsiniz ki, Azərbaycanla, Ermenistan arasında süsaz işinin bağlanması istiqamətində ciddi diplomatik qəlişmələr mövcudur və danışıqların belə bir fazasında təbii ki, Azərbaycana qarşı olan quvvələr də Azərbaycanda ulan prosesləri çox ciddi şəkildə izliyir və burada atılan hərxansı bir addımı Azərbaycana qarşı istifadə etməyə cəhd göstərirlər. Yəni, Azərbaycan hakimiyyəti heç olmasa bu amilləri nəzərə olaraq, bu məhələdə siyasi həbslərə, ölkənin tanımış şəxslərinin, tanımış jurnalislərinin həps olunmasına imkan verməyək. Məsələ, müxtəlif cinayətlər haqqında söhbət gedir, tutaq ki, həbs kətin kən tədbiri seçirməsi haqqında daxil. Məsələ, demokratik dünyada hətta çox ağır cinayət türətməkdə şüphəli bilinən şəxslər haqqında məhəkmən, hökuməm məhəkmənin qərarı olmamış həbs qərar verirmir və bir qayıda olaraq bu adamlar alternatif qərarlarla məhəmə qarşısına çıxarılır və məhəkmə bunlar haqqında alternatif qərarlar verir, alternatif hökumlər çıxarır. Yəni, pul müqabilində azadlıqda qalmaq və ya başqayıra getməmə haqqında, il dizama gol çəkmək, evdustaxlıqı alternativib var, anca təsürkədir bacağında bir qayıda olaraq. Susi ilə siyasətdə, mətbahtda çalışan şəxslər haqqında həm məsələ həbs kətin kən tədbiri seçilir. Məsələn, absasnet deməli saytının əməkləşləri haqqında, suyla ona xanım əməkləşləri haqqında, istintəq müddətində həbs kətin kən tədbirini seçilməsinin nə mənası var? Yəni, bu hansı zəhürlətdən doğur. Yəni, onlar istintəqdən yayınmırdılar. Ələ, sevici vaqif qızı həmin doğurda xaricdəydir, amazırbacana qayıddır. Yəni, istintəqdən yayınmaq niyyəti olsaydı, və azərbacana qayıtmazdır. Və intəvnət üzərindən yayılmış və əsləmalarda görüntülərdə də aydın şəkildə görünür ki, ona ilə təklif olulur ki, azərbacana qayıtmazdır. Yəni, bu qayıda cəhanı bildirir. Yəni, belə olan halda bunun haqqında niye məsələn həbs kətin kən tədbiri seçildir? Məkəmənin qərarı yoxdur, məkəməkəmi onlara bərəət verəcək. Yəni, təbii ki, bu tüm onlar, həbslərin siyasi, muativini bir daha təsdiq edir. Və ya əz zoru covaqtın da, əz zoru cov qanusuz tikili yaparmava görə həbs olunuq. Halbuki elə ilhaməliyemin özünün çıxışlarında, rəsmı şəkildə bəyan olunur ki, azərbacana çox saylı belə tikililər var və sənətsiz tikililər var. Qonganın sənəcərdəşdirilməsi istiqamətində bir neçə dəfə sərən camlar verilir və belə bir proses kedi. Yəlmiş rəsm-i məlumatə görə qanusuz tikillərin sayı, azərbacanda 400.000 nən çoxdur. Gəl 400.000 nən çox da qanusuz tikili varsa və bu qanusuz tikiliyə görə bir nəfər özü də istintəq dövründə həbs olunursa, onun evinlən həbs olunursa polisi çağrılarak yox və ya Qutay hər hansı bir məhkəmə organını çağrılarak yox, bir başa evinlən o belə bir, deyə ki, evladlarının gözü qarşısında götürülürsə, yəni buna siyasi imativdən başqa nə edmirməyə olur? Və ya məsələn, Rüfət Müradlı'nın azərbacanda hər kəsdaniyir. Yəni bu adam təcrübəliyi kifayat qədər bu məsələri bilən bir şəxtdir. Yəni onun polise tabi olma masyilə alagədər ulan iddiya azərbaycan cəmiyyətində tamamı ilə inansız olaraq qarşılanır. Yəni təbii ki, bütün bunlar azərbaycan cəmiyyətində bir ruh düşkünlüyü, bir qərginlik yaradır. Müsələt Partiyasının bu məsələri çünki şəkildə izləyir və biz bu həbslərdən alagədər Müsələt Partiyasının hər həftə keçirilən divan toplantılarında məsələr əmin asfətimizi bildiririk. Azərbaycan ictimaiyyətinin məsələri barədə xəbərlər olması, en zamanda bu məsələrin hüüqi tərəfi, siyasi tərəfi və digər məsələri barədə daim öz fikirlərimizi ictimaiyyətə açqılırır. En zamanda bilirsiniz ki, bu yaxınlarda Müsələt Partiyasının növbədən kənar, onuncu qurultayı keçirildi. Bu qurultayı əslində yeni siyasi partilər haqqında qanu ilə bağlı keçirilən bir qurultaydı. Çünki siyasi partilər haqqında qanunda bir sürə müddiyalar var ki, bu müddiyaların hökmən partiləri nizamlanmasında programında öz aksini taqması, ədvə naziliyi tərəfindən tələb olunur və bunun üçün bizə bir müddət ayrılmışdır. Və bizələ, bu dəyişiklikləri edər kən həm də ülkədə olan bu siyasi həbslər də yeni siyasi şarayetlə ilə qədər də Müsələt Partiyası qurultayı adından bu məsələrə öz münasibətimizi bildirdik. Qurultayı Müsələt Partiyasının ən ailik organıdır və bu aili organ tərəfindən də biz qeyd etdiyiniz şəhslərin həbs olunması, ümumiyyətlə bu həbslərin Azərbaycan üçün. Yalınız bu adamların özləri, ailələri, yaxınları, təmsil etdiyi təşkilatları üçün yox. Ütövəlikdə Azərbaycan dövləti üçün hansı nəticələri verməsi barədə öz fikirlərimizi qurultayın həmin bəyanatında əks etmirmişik. Təşəkçə edirəm, Arif Bər izləricilərimizdən xaşa edirəm ki, lütfen etirimizi bəyənmədə və pələşmada olsunlar. Mən Azərbaycanı iştirma-i siyasi həyatını aktiv izləyən bir cəns çimi, Arif bəyən şəhsi çeyfiyyətlərinə özlərimdə karakterizə etmişim və təkmini bilirdim. Ona görə də ilç sualı məsəl, ümumiy həbslərinə bağlıq üçün kanalının üçün necə deyirlər rəhbələyinin və aparıcın həbsinlə bağlıdırm. Ama izləricilər bizə də məlum olduğu üçün mü? Bəşə də Azərbaycan siyasi tarixində təçbəli hallardan haldır ki, bir siyasi partiya başkanının rəhbərinin oğlu atasının siyasi fəaliyyətlərinə görə həbsi oldu və Orhan Hacılı da halbuki heç bir ciddi hadisi olmamışdı, heç üçün xəsərət almıyı və belə də orhan bəyədə hal hazırda Arif bəyən fəaliyyətindən dolayı həbslərim. Mən istəyərdim ki, son durum olaraq həbsdəki vəziyyətinlə bağlı və atılma atılmış, atılmayatı atılaca olan adımlarla bağlı Arif bəyən, Orhan bəyən durumu haqqında da iştimayətə məlumat versin və mövqini bir daha bildirsin. Yəni, bu həbsin də siyasi mativi göz önündədir ilə bu hadisə ilə alla qədar olaraq video görüntülərin hansısa şəxslərə ötürülməsi və bəzi profillər tərəfindən sosial şəbəkədə yayılması. Yəni, bu həsəli hətrafında ciddi bir siyasi az yətajın yaradılması da göstərir ki, burada siyasi mativlər göz önündədir. Əslində, bu tipli yol qəzası hadisələri bəki şəhərində hər gün baş verir. Bəzi hallarda belə hadisələr məsələn onlarla dəfə baş verir. Yəni, qısa müddətdə belə hadisələr olur. Qoşbəklikdən bu yol qədası hadisəsində xəsarat olan zələr çəkən həyatını itirəni olmuyordu. Və burada atomavillərə ziyanda ektir. Və adi halda bu cür məsələlələr haqqında ümumiyyətlə nəinki cinə açılmır? Hətta tədqiqət aparılmır. Orada ziyan çəkmiş atomavillərin sürücüləri arasında razlaşma əldə olunursa, bu suortayı darəsi və digər bu tipli məsələlər həll olunursa, məsələrlə bağlıhı hiç ümumiyyətlə tədqiqət aparılır. Yəni, məsələr o şəkildə də həll olunur. Çünki hər yol qəzası hadisəsi ilə əlaqədər cinayət çihaçılarsa, hər yol qəzası hadisəsi ilə əlaqədər hər hansı tədqiqətlər aparılarsa, ilə ümumiyyət zorqanları yalnız bu işlə məşhul olur. Çünki bir daha qeyd edirəm ki, bu tipli hadisələr, Rizbulkar hasisində, bak şəhərində, sumqayətdə, gəncədə və digər şəhərlərimizdə demək olar ki, hər gün onlarla dəfə baş verir və bu hadisələr bu şəkildə həll olunur. Eyni zamanda elə o yayılan görüntülərdən də görünür və bu, həm təcrübəli sürücülər, eyni zamanda bu sahəni bilən mütaxəssislər qeyd edirlər ki, bu hadisələ mütəxət edilməsində, baş verməsində, yəni, konkret olaraq mənim oğlum Orhan Hacılımın bir günahı yoxdur. Hətta onun günahı olmuş, olsaydı da belə bu dəyin ki, həps üçün əsas olabilərdir. Hətta inzibati hüpozumayla kimidə dərdəndirə bilməzdir. Yəni, bunun üçün cərimələr var, bunun üçün nəzərdə tutulan digər cəzan övləri var ki, bir qayıda olaraq belə hadisələr elə vücud cəzalarla, vücud cərimələrlə və digər bu tiplə məsələrdə həll olunur. Indi, həpsdədir, Kürdaqanı da, Təcrüt Khanadadır. Vaxtilə mənim həpsdə olduğum korpus dadır və mənim həpsdə olduğum kamera yanında olan, qonşuluğunda olan kameradadır. Və mənim yaşadığım həyatı indi, mənim övlədim yaşamak zorundadır. Onun vəkiləri var və bu məsələləri bir şey, müstəvidə deməli həll olunması istiqamətində gərəkən adımları atırır. Onunla görüşmüşəm, orqan, qətqədər təcrübəli adamdır. O Avrupa Dombresət bitiribdir, bir üç dört dili çox yaxşı mükəmmər olaraq bilir. Rostilini mükəmmər olaraq bilir, İngiliz dilini mükəmmər olaraq bilir. Palyak dilində qətqədər belə birliklərə malikdir və həmin üsyət qurmağında bu Palyak dilindən olan yazıları təcrübə etmək. Yəsində o dili də mənimsiyyibdir. Bundan başqa o komputer tehnologiyası üzrə mütaxəssistdir və əin zamanda o Azərbaycanda iki müddətində hərbi xidimətli olurdu. Ödə qıdərki numaribə dövründə hərbi xidimətli olurdu. Və ifadə qətdər təcrübə toqlamış bir şəxsdir. Təcrübəsi olan bir şəxsdir. Ancaq təsürk ki, o öz bəcarıqını qabiliyyətini Azərbaycın cəmiyyəti üçün sərf etmək imkanlarından indi mehrum edilibdir və həb sana əyatı yaşamaq zorundadır. Proseslər dəvam edir. Bize veriləm ilumatə görə ismin təqbaşa çətməq üzrədir. Ümid edir ki, bu məkmək prosesində bu məsələlərdə əlaqədər bütün xarqlar şubutlar ortalara qoyduqdan sonra ümid edirik, hər orda ümidimiz var ki, məkməv məsələrdən əlaqədər hər orda oğlumun həbsini dayandıran onun azadlığa çıxması ilə nəticələrinə qərar edəcək. Təşəkür edəm, Arif be. Arif be, növbəti sualın belədir. Ümumiyyətlə, bu sual sizin timsalınızda Dijər Azərbaycan'da müxalifət olan və yaxud öznü müxalifəti hesab eləyən Dijər partiyalara ve partiyasə edirlərlərə də ayrı olabır. Ama siz şəxsən özünüz burada olduğunuz üçün əlbət də müsabat partiyasından bağlı. Bu sualıcavablandırmağınızı sizdən xayiş ediləm. Siz qeyd ediliyirsiniz. İstək Dijər siyas müəhbusarından bağlı hüquq müstəvdə atlan adlıları yaxınlan izlədiyinizdir. Bildirirsiniz. Və qurul tayda eləcə də müsabat partiyasının divanında bu məsələrinə müzakirə edirlini bildirirsiniz. Ama şəxsən mən bir vətəndaş olaraq artıq illədir ki, Azərbaycan'da atlan, həyatə çesirilən bu reprihistiyalara qarışı əxis cəhbənin, yəni demokratik düşərcənin ancaq yübqi müstəvidə və müzakirə müstəvisində hansıb bəyanatlar səviyyəsində müqavmət göstərilməyə çalışıdığını görürük. Ağansısa bir cikdi müqavmət hələ ki, şəxsən mən özümdə görmürəm. Sövbət cikdi müqavmət deyəcə nədən sövbət edir? Sövbət etiraz aksiyalarının təşkilindən üçləvi tədbirlərin təşkilindən cədir, Sövbət. Mən istəyərdim, bu haqda siz danışasınız. Ümumiyyətlərin müsabat partiyasının cündəmində üçləvi tədbirlərin və yaxudu etiraz aksiyalarının pücirlərin çetilməsi nə bağlı? Artıq uzun müddətdir. Bu, Azərbaycanda olmur, sanki bir ölüm səsiziydi. Və belə görünür ki, Azərbaycanda hücumətə də həpisləri daha mülətdirmək niyətindədir. Siz nə düşünürsünüz? Bakın, dedini sadaladığınız xüsusatlardan əlavə hansısa bir adımlar atmaq gündəmizdə varmı və yaxud da atılcaqsızmı? Indi Azərbaycanda kifayat qədər sərt bir rejim mövcudur və əslibdə Azərbaycan hakimiyyəti Azərbaycan müxalifətinin resuslarına onun əlinlən xeydi dərəcidə alıb. Azərbaycan müxalifət buvələrinin resusları, mətə siyasi buvələrinin resuslarından ibarət olmalıb. Bu resuslar ilk növbədə insanlardır, vətəndaşlardır, əhalidir. Yəni, müxalifət partiyalarından söhbət, gerçək müxalifət partiyalarından gedirə, həli ilə ünsiyyətinə imkan verilmir. Büyü çox allarda hətta siyasi partiyaların öz, daxılı toplantılarının keçirilməsinə ciddi müdaxilələr olur. Uzun müddəhtir ki, Azərbaycanda nən ki, yürüşlərin, mitinglərin keçirilməsinə, hətta əli nəfərli püketlərin keçirilməsinə belə qadaqa qoyulub. Amma deməzdir ki, cətlər olmuyor. Cətlər olur. Cətlər olur. İlə siyasi məhqusların müdafiəsi ilə qədərmə yən aksiyala keçirlibdir və bu aksiyalarda da xeyli sayda adamlar həbs olunur və s. Ancaq, böylə bir fikir var. Yəni, siyasət mümkün olanı həyata keçikmək elmidir. Politika iskustu va vazmojna va. Yəni, mümkün olan nə varsa, nəcəl müqahumət göstərimək mümkündürsə və bizim resurslarımıza uyğun hansı adımları atmaq mümkündürsə, hüzü adımları atırıq. Yəni, məkemələrdən istifadə edirik, Avrupa Məkəməsində müraciət edirik, bu məsələlərə münasibətimizi bildiririk, etirinə resurslar üzərindən istimayrəyə təsir göstərməyə çalışırıq və bizim kivayet qədər dilləcdərimiz, izləcdərimiz var və bizim fikrimiz Azərbaycan cəmiyyət üçün, sallar üçün nəhəmətlidir, amma indi ülkədə olan elə bir vəziyyət elə bir atmosfer yaradılır ki, bu atmosferdə təbii ki, icazəsi kütlə vaksiyaların keçililməsi, nəticə itibari elə cəmiyyətin daha da sığılmasına, daha da əzilməsinə daha çox həbsləri olmasına gətirib çıxarabilər. Yəni, islələn, adamın islələn elə siyasətçinin yüknövbədə gördüyü işə onun qarçısına qoyduğun niyyətə görəyox, onun gördüyü işin nəticəsinə görə qeymət verilməli. Elə, Məhəud ələyi salamın belə bir fikri var. Yəni, hər kəsin gördüyü işə onun məqsədinə görəyox, fikirinə görəyox, o gördüyü işin nəticəsinə görə qeymət verilmək lazımdır. Yəni, biz bu məsələrin nəticələrin düşünürük. Təbii ki, bu məsələrin heç də müxalifət quvvələrinin diyək ki, represiyalardan çəkim məsi və digər məsələlər də bağlı deyil. Yəni, biz özümüz, dəfələrdə heç dolmuşu və bizim qalil özlərimiz. Dəmiyələr ki, zaman- zaman həbsı unutlar və bu proses pirmanət xarəktərdə aşır, daimi xarəktərdə aşır, amma biz bu, bizi mübəlzəmizin qarçısına almur. Amma belə diyək ki, cəziqlə vaksiyaların keçirilməsi ölkədə daha ciddi represiyalara qətiribşirə bilər. Və hal azırda Azərbaycan cəmiyyətində diyək ki, məsələn, 90-ci illərdə olduğu kimi 10 millərdə, 100 millərdə insanın iştirak edəcəyi kütləvi aqsaları keçirilməsi də imkan vermir. Çünki rejim kifayat qədər güclənibdir. Rejim kifayat qədər zorakı usullarla Azərbaycan cəmiyyətinin müqavimətinin qarçısını alımaqa nəil olundur. Cəmiyyətin əlinlən, cəmiyyətin əlinlən müstəqil mətbaat alınıqdır. Bu xalifət mətbaatı faktiki olaraq laf ediribdir. Kütlə vaksiyaların keçirilməsənə icaz edirilmir. Siyasi partiyaların fəaliyyəti kifayat qədər məhdudlaşıq. Baxın, məsələn, 30 il ən vəliləm müqayisə edir. Məsələn, 90-ci ildə Azərbaycanda Musavat Partiyasının qərargəhı vardı, Qalçafəsi Partiyasının qərargəhı vardı, Millistiklal Partiyasının qərargəhı vardı, Yen Azərbaycan Partiyasının qərargəhı vardı, Sosial Demokrat Partiyasının qərargəhı vardı. Azərbaycan Demokrat Partiyasının qərargəhı vardı və bu qərargəhlar kifayat qədər şəhərin mərkət yerlərində yerləşirdi. Ancaq sonraki mərhələrdə ilk növbədə Musavat Partiyasının Qalçafəsinin qərargəhlar elindən alındı. Musavat Partiyasının mətbaat orqanı vardı, Qalçafəsinin mətbaat orqanı vardı. Bundan başqa Azərbaycanda onlarla müstəqil qəzid vardı ki, onlar bir başa hakimiyyətin nəzarəti altında də deyildi. Amma indi, ölkədə məsələn qəzid bir mədəniyyət növvbə kimi sıradan çıxaralıdır. Məsələn, 90-cı illərdə kim metroya düşürdürsə, kim deyək ki, bir parkda istirahat edildir, hər kəsinin alində qəzid görürdü. Yəni, hər kəs qəzid oxuyurdu. On ilə vələ kimi də var idi belə, ənini az qalmış da, on ilə vəl də var idi. Yəni, məsələn, Azərbaycanda hansı qəzid oxu malıdır Azərbaycanda. Azərbaycanda bir müstəqil qəzidin adını çəkə bilərsiniz mi? Yəni, bütün qəzidlər faktiki olaraq qəzid bir dəməli, dəyək ki, bir mədəniyyət növvbə kimi aradan qalırılırdır. Yəni, qəzid yoxdur. Hətta qəzid köşkləri nə də yığışdırdılar və etdilər? Məsələn, indi, qəzidlərdə ancaq prasport satılır. Qəzidlərdə qəzid deyər kən hakimət qəzidləri satılır ki, onları da daha çox bir çox hallarda başqa məksələrlə, yəni... Tiraş girsin istifadə biləm. Təbii, yəni, qəzidlərin tiraşı da hansı səviyyədədir. Məsələn, rəst bir dövlət qəzidə 300 tiraşdan çıxır, 500 tiraşdan çıxır. O da elə qalır köşkləri, 10 dalan yoxdur. Albi ki, məsələn, bən xatırlı İram Azadlıq qəzidinin birinci ünəmərəsi 1989-ci ildə 200 bin tiraşdan çıxmışdır. Mukhalifət qazidi o dördə, məsələn, 50 min tiraşdan çıxırdı, 70 min tiraşdan çıxırdı. 525-ci qazid 30 min tiraşdan 50 min tiraşdan çıxırdı. Azadlıq qazidi, Yəni Musavat qazidi, Mukhalifət qazidi, 525-ci qazid. Bundan başqa xeyli, məsələn, qazidlər vardı ki, onlar nə hakimiyyətdən, nə mukhalifətdən asılı deyildi, məsələn, xatılırsınızsa, 7 gün qazidi vardı ki, kifayat qədər popüler qazid idi. Riyalin Azərbaycan qazidi vardı ki, kifayat qədər popüler qazid idi, hər hansı bir siyasi partiya, siyasi təşkilatı bağlı olan bir qazid deyildi və s. Yəni, bütün bu mətbaat orqanları faktiki olaraq aradan qaldırılırdır. Bundan başqa Azərbaycanda, kifayat qədər müstəqib fəhliyyət göstərər, vətəndəh cəmiyyəti vardı. Yəni, təkcəsi siyasi partiyalarlıq bir məsələ deyil bu. Yəni, mətbaat sıradan çıxarılır, vətəndah cəmiyyəti, qəhitələr faktiki olaraq hakimiyyətin tam şəkildə nəzarəti altında alınırdır. Yəni, hakimiyyətin nəzarəti altında olmayan hər hansı bir qeyri-ökumət təşkilatının fəhliyyət göstərməsinə tam şəkildə faktiki olaraq, yəni, qanulla qadaqı qoydur. Yəni, elə bak, bu 30-an həpslərdə xüsusilə bu qanulla olan qadaqalarla bağlıdır. Əslində bənəxal təşkilatlardan qırant olaraq fəhliyyət göstərmək ve qeyri-ökumət təşkilatları üçün adi bir, normal bir haldırım. Azərbaycanda bu qanulla qadaqandır. Və bu qadaqalardan da indi müəyyən həpsləri üçün istifadə olunur. Bilirsiniz, məsələn, səviyyət dövründə valiyutə qadaqan idi. Məsələn, kimdə dolar təpsaydılar, o adam əpse olunurdu. Kim tutaq ki, rubli dolara dəyişirdisə, o adam əpse olunurdu. Bu cinayət səalibdir. İndi, təxminən ilə bir sürət səyhəranıb ki, məsələn, qeyri-ökumət təşkilatı ilə bənəxal təşkilatlar onun donur olmalıdır ki, qeyri-ökumət təşkilatları fəhəliyyət göstərisin, amma bu, məsələn, xəli dəricdə qadaqan olunur, hakimiyyətin nəzarəti altına alınır. Bu təşkilatın adı, ona görü qeyri-ökumət təşkilatıdır ki, bunun hökumətdən hiç bir asıllıq olmaz. Vətandaş cəmiyyətinin hakimiyyətdən, hökumətdən, müqalifətdən əransı bir siyasi qubədən asıllıq olmalıdır. Yəni, bunun misiyası bundan ibarətir. Yəni, Azərbaycanda qanuni yolu əslində qeyri-ökumət təşkilatlarını hakimiyyətdən asılı rəziyyətə gətirib çıxarıplar. Və indi də bu məsələlərdə hirdəsə qanundan yən qeyri-ökumət təşkilatları baş verəndə də, bu çox ciddi həbsilərə və az çox müstəqil fəaliyyət göstərməyə cəhd edən qeyri-ökumət təşkilatlarının fəaliyyətinə də bu şəkildə son qoyulur. Mətbaat urmanlarının fəaliyyətinə də bu şəkildə son qoyulur. Yəni, belə bir şarayddə hesab etmək ki, güya ölkədə ciddi siyasi aksiyaların olmalması, ciddi siyasi prosesin olmalması, güya hansısa siyasi qubələrin günahı ucubatından baş veribdir. Məhələ, gəlir ki, bunu iddiya etmək düzgün olmaz. Yəni, bir daha qenidirəm ki, siyasət mümkün olana həyata keçitmək incəsənət edir. Və Azərbaycanda hal-hazırda indikindən daha ciddi bir siyasi fəaliyyət göstərmək imkanları tamamilə məhdutlaşdırılıqdır. Yəni, cəmiyyətin hal-hazırda bir demokratik dəyişikliklə üçün hər hansı bir fədaqəlıq göstərmək imkanları tamamilə məhdutlaşdırılıq. Hətə ən adı şeylər, məsələn, sosiyal şəhbəkədə yazışmalar, sosiyal şəhbəkədə yazılan statuslar, sosiyal şəhbəkədə statuslara yazılan şərhlər, məsələn, həfslərə səbəb olursa, burada yani faktiki olaraq sanki elə bir vəziyyət yaranıb ki, tamamilə qeyri bərabər bir şarayet var. Əslində siyasi rəqabət şarayeti, bərabər huyunu siyasi rəqabət şarayeti olmalıdır ki, burada rəqiblərin hansının, güclü hansının zəif olduğunu məyən etmək mümkün olsun. Əgər oyun qaydaları belədir səki, bir tərəfin qeyri məhdut salahiyyətləri huyuxları var, amma digər tərəfin heç bir salahiyyəti huyuxdur və bunlar qeyri məhdut salahiyyətləri mualik olan tərəf üstün görünəcəkdir və Azərbaycında təsür ki, hal hazırda belə bir şarayet mövcudur və təbii ki, bu şarayetin dəyişdirilməsinə çalışmaq lazımdır. Çünki demokratiyanın alternativə yoxdur. Demokratiyat cəmiyyətin tələbatıdır, insanlığın tələbatıdır. Bəşəriyyət uzun illər keşdiyi yolda elə bir nəticəya gəlib ki, yalnız demokratik cəmiyyət nəticə etibari ilə inkişaf edir. Azərbayc qabət şarayeti inkişafa səbəb olur. Bizim partiyamızın adı Musavaddir. Yəni, biz bu, bərabərlik dedikdə, deyək ki, hamının bərabər səviyyədə yaşamasını tutaq ki, bu sosial demokratların xüsusi ilə, məsələn, barışeviklərin belə bir bərabərlik şuhaarı vardı. Oradayla hamını yoxsunlaşdırırlar ki, hamı bərabər olsun, belə bir xət qət ölmüşdür. Yəni, Musavad dedikdə bizim bərabərlik, kimi nəzərdə tuttuğumuz bərabərlik, imkan bərabərliyidir. Yəni, qanun qarşısında hamının bərabərliyi. İqtisadi sahədə bərabər hüvullu rəqabət şaraiti. Siyasi sahədə bərabər hüvullu rəqabət şaraiti. Və bu, belə bir rəqabət şaraitindir, təbii ki, kim daha gücdüncə, kim daha faydalıdırsa, o irəli çıxır, o qalip gəlir. Kimin tərəfdarı çoxdursa, o hakimiyyətə gəlir. Yəni, bu cür cəmiyyətdə bərabər hüvullu rəqabət şaraitinin yaratılması, zərioliyyəti ortalıqdadır. Və mən bu sözləri deyərkən, həşdə, yəni, vilasifət kəşvət bürəm. Yəni, bəşəriyət artıq kəşvədib ki, inkişaf yalnız bərabər hüvullu rəqabət şaraitində mümkündür. Azərbaycan qalstursiyasında birmənalı şəkildə göstərilir ki, ülkədə siyasi partiyalara bərabər hüvullu mübarizi şaraiti yaratılmalıdır. Yəni, Azərbaycanda bərabər hüvullu siyasi rəqabət şaraiti var mı? Yəni, yeni Azərbaycan partiyasına yaratılan şaraitlə, tutaq ki, Musavat partiyasına, Azərbaycan xalçəfəsi partiyasına yaratılan şaraiti eyni şarait yasab etmək olar mu? Yoxsa, bəsələn, deyək ki, konkret olaraq, Azərbaycan televizyalarına, yəni, hakimiyyəti təbliq edən Azərbaycan televizyalarına yaratılmış şaraitlə, tutaq ki, elə, küncdə, bucaxta, bir çox allarda xaricdə, internet vasitesi ilə Azərbaycan cəmiyyətinə informasi çaktırmağa çalışan televizyaların üçün yaratılmış şaraiti, bərabər hüvullu şarait adlandırmaq olar mu? Elbət də yox, yəni, bucaq gizlin də deyil, yəni, Azərbaycanda bərabər hüvullu əqabə şaraitinin olmaması, gizli bir məsələ də deyil, yəni, bu, legal olaraq nəyata keçirilir və, bax bir əraki, məsələn, Azərbaycan konstitusiyasında da dəşəkliklərin ədilməsində ehtiyac var və təəsir ki, konstitusiyaya qavul olunduqdan sonra keçirlən üç referendumda Azərbaycan konstitusiyası bir qədər də sərtləşdirildi və bir qədər də mürətəcələşdirildi, amma elə Azərbaycan konstitusiyasında tam şəkildə əməl olunarsa, Azərbaycanda indikindən qat-qat fərqli bir situasiya möcdolar və Azərbaycanın qanunlarına, yəni elə bu hakimiyyət tərəfindən qavul olumuş, qanunlarına, bu partiyanın çoxluq təşkil elədiyi parlament tərəfindən qavul olumuş və bu indikii hakimiyyətin rəhbərinin inzaladığı qanunlara tam şəkildə əməl olunarsa elə həmin o sərbəs toplaşma azandıq haqqında qanunla əməl olunarsa elə həmin o mətbaat haqqında qanunla tam şəkildə əməl olunarsa də Azərbaycanda çox ciddi dəyişikliklər baş verər, yəni bu islağata gətirib çıxarər. Bir daha gedirəm ki, qanunlarda qüsurlar var, yəni qanunlar qüsurluz, amma təhəsür ki, Azərbaycanda hakimiyyəti, bu qüsurluq qanunların özünə də əməl etmir. Təşəkçü edirəm, Arif bəy, izləcilərimizdən xaşa edirəm ki, yəni, məxsimum və əməli olsunlar, mən istəyirəm bir xüsusatı sindikətinizə traptıram, 13 il əvvəl biz onda daha cənzi idi və orada bəni xalq təşkilatların trainingləri olurduq, xüsusəndə təhür kəsizli istiqamətində, hansı ki, o ölkələrdə repressiv rejimlər var idi, onda da Azərbaycanda, yəni, jurnalistikaya, çifayət qədər çoxlub askılar var idi. Amma bu, o qədər də yüksəyə hətdə deyildir. Ona görə də orada verilən təhəlimlər bize bir qədər qərbə gəlirdir. Çəxil, bunu dəmən asla var, onsuz da bu talab deyək ki, hətəhət təhəri kəsizdir. Bunun gələcədə bizə nəçəm faydası olacaq? Olara deyirdilər ki, anələ deməyində burada sizdən yanaşı Özbəkistan'dan, Tüçməniistan'dan deyək, orta Asya dövlətlərindən gələn jurnalistlərdir var və onlarda situasiya tamam fərqlidir və onların buna ihtiyacı var. Biz o zaman təhəsil verətməkdir ki, gələcədə bu jurnalism bizim də ihtiyacımız olacaq bir məsələ edir. Biz düşünürdük ki, bəşədə hər şey daha yaxşıya doğru gələcək. Mənim size bir əvvəl verdiyim sualın etras aksiyalarından bağlısı sualın elbək də başa düşləmdir sizin cəvabınız ki, Azərbaycandaşı son mühitlə bağlı demokratik çəsmii buna görə cünahlandırmaq bir o qədəvdə ədalət naminə düzcün olmazdır. Amma mən teqə artıcılığı bu cürmən cətirmək istəyirdim ki, ölkə başçısı bu cünləri və cünəvvəl də çıxışında üzünü siyasi olaraq ortaasiya xöngrafiyasına yönəldi və bir diri çərtıq bu cünləri rəsməm də edir ki, biz Avrupa etifagın üzvi deyili, yəni daha doğrusu biz Avrupa etifagın üzvi olmaq üçün bir hədəfimiz yoxdur və daha evvəldi ortaasiya ilə bağlı çavruşlar eləmişdir. Sizin dediniz bu xüsusatlar. Xüsusil, Azərbaycanın iştima siyasi həyatında vətəndaş cəmiyyətlər, jurnalistikəyə, siyasi partiya olan baskılar, son repressiyalar Azərbaycan cəmiyyətin demək olar ki, tamamı ilə stürməsi istəqamətində atılan bu attımlar tam aciz bir durma salınması size elə cəmiyyətlər ölçə başlısının dediyi hədətində tam çatmasıdır, artıq cəmiyyətlər süsusurlar və indi də biz Şimali-Karaya'nın bir adımlılığımdir və Tüksmenistan yolunda artıq belə dədiyətlər, bəşəli ondan bərabər yürüyürük. Bunda BNHK hesabatlarda da rətting cədvələrində də qonşuluğumuzda olan dövdəklərə baxsaq, çifayət qədər subut kimi görmüş olaraq, bu istəqamətdə istəyələm ki, sizin fikirlərinizi alaq. Azərbaycan hədəfləri kimin olmasına nəslə olmayaraq bir nəfəlin iradesi ilə dəşdirilə bilməz. Azərbaycanın hədəfləri, Azərbaycanın konstitusiyasında öz əksini təbəktir. Bilirsiniz ki, Azərbaycan rəspulikası bizim də istərakimizla 1991-ci ildə bərpə olunarken, biz yeni bir dövlətin yaranmasına ilan etməmişik. Azərbaycan rəspulikası yeni bir dövlət deyilmə. Azərbaycan rəspulikası 1918-20-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan halk cümhüriyyətinin davamıdır. Və bunu Azərbaycan hakimiyyəti də qabur edir. Dəki, məsələn, 18 oktiyabırı Azərbaycanın istiqlal günü kimi dövlət bayramı ilan olunması, qalsa da onun qeyri 3 gün olması aradan qaldırıldı. Və bildirildik ki, Azərbaycan dövləti 1918-ci ildə 28 mayda yaratılıbdır. Və indi əsas rəspulika günü kimi, əsas dövlətin yaranması günü kimi qeyd olunan günümüz 28 maydır. Yəni, bu dövlət də demokratik dövlət idi. Sövhbət Avropa itifagı olaraq konkret hər hansı bir strukturaya, bu gün mövcud olan bir itifagı daxıl olmaktan getmək, ümumiyyətlə Avrointiqrasiya siyasətindən gelirsə, elə 18-20-ci ildə mövcud olmuş bizim dövlətimiz cümhüriyyət tipli bir dövlət idi. Azad bir dövlət idi, elə dəfələrlə Azərbaycan hakimiyyətinin numayəndələri də, bu dövlətin demokratik olması ilə öyünürlər, həmin dövlətin hələ o dövrdə qadınlara seçmək və seçilmək hüququnu verməsi və digər bu tipli demokratik islahatları həyata keşilməsi, çox partyalı parlamentin mövcudluğu bu dövlətin parlament tipli bir dövlət olması təbii ki, bizim görürmənbəyimizdir, bizim fəxlimizdir, biz bununla fəxl edirik və biz həmin dövləti ihbərfa etmişik. Və Azərbaycanın konstuziyasında 1991-ci ilyn oktiyab rayının 18-i dində qabıl olunmuş, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi haqqında konstuziya aktı olduğunu kimi öz aksini təbəktir? Yəni, bu konstuziya aktında da Azərbaycanın avrointiqrasi istiqamətində hədəf müəyyənləşdirən bir dövlət olduğu demokratik bir cümriyyət tipli bir dövlət olduğu göstərilir və bu konstuziya ilə bugünkü hakimiyyətin dövründə mühaqq səs verməsi yolu ilə qabıl olunudur və hidər elif tərəfindən təsdiq olunudur. Bundan başqa 2007-ci ildə Azərbaycanın milli təhlükəsizlik konsepsiyası qabıl olunudur. O çox ciddi bir hüüqi sənətdir. Bu sənət Azərbaycan parlamentində qabıl olunudur və bu sənət ilham elif tərəfindən imzalanıptır və orada da açıq şəkildə göstərilir ki, Azərbaycanın hədəfi avrointiqrasiyadır. NATO ilə məktaşlıqdır, yəni Azərbaycan asiyaya doğru deyil, şərqə doğru deyil, qərbə doğrudır. Bunlar Azərbaycanın milli təhlükəsizliyi haqqında konsepsiyasında bir daha qeynədirəm ki, yəni Azərbaycan Partiyasının çoxluq təşkilətdiyi parlamentdə qabıl olunudur və ilham elif tərəfindən imzalanmış milli təhlükəsizlik konsepsiyasında bu məsələrin üzaksini təbərtir. Yəni bu baxımdan Azərbaycanın hədəfləri bir daha qeynədirəm ki, qanunlarla, konstitusiya ilə referendum yoluyla müəyyənləşir və bu artıq müəyyənləşir və bunların dəyişdirilməsi üçün heç bir əsas yoxdur. Bu məsələnin bir tərəfindir. Məsələnin digər tərəfində gəldikdə isə. Azərbaycanı nə Afgan istana çevirmək, nə Suriyaya çevirmək, nə Türkmə istana çevirmək mümkün deyir. Azərbaycan cəmiyyəti öz inkişaf səviyyəsində görə, təxminən Gürcistan cəmiyyəti ilə, təxminən Şərqi Avropa ölkələrin də olan xaqların səviyyəsində olan bir cəmiyyətdir. Yəni bu cəmiyyəti bir daha qeynədirəm ki, məsələrin Türkmə istana çevirmək. Üzülü sülə, marihbəyət, amma son statistikalar etkəmir. Təxsil səviyyəsində görə, bir 86-u ölkə arasında 51-ci yeri tutunuş ol. Yəni orada nə Gürcistan var, üzülü süləm də Şərqi Avropa. Yəni bu təxsil siyasətinin, yəni bir cəmiyyətin səviyyəsində nə qədə cədəcə aşaq düşdikini görəsətir. Yəni resməkdir üçün deyiləm. Mə bilmirə, bohansı indekslə ölçülüp deyilir. Azərbaycanda hala azırda 10 millərdə şəxs var ki, dünyanın bir çox prestijli universitetlərini bitiriblər və onlar hala azırda onların bir çoxu Azərbaycandadır. Yəni, Azərbaycan kifarətlər təhsilli adamlar, savadlı adamlar ölkəsidir. Mən, məsələn, elə konkret olaraq hali təhsil sistemini gəlmək istəyirəm. Mən əminliklə deyiləm. Azərbaycanda 1992-ci ildə tədbiq olumuş test sistemin əticəsində. Məsələn, Azərbaycanda ali təhsil səviyyəsi, yəni ali məktəblərə dəxil olmaq, ali məktəblərdə təhsil almaq üçün o testlərdən keçmək imkanları orada hətta rüşvet, horduq və karupsiyan səviyyəsi. Məsələn, Gürcustan'da, Ukrayna'da olduqundan daha rüşvet bir vəziyyətdədir. Məsələn, Ukrayna da həsi universitetə getmədən universitet diploma almaq mümkündür. Azərbaycanda ali məktəblərə dəxil olabilməyənlər, Gürcustan'da gedirlər orada hansı sabir ali məktəb adını yazdırırlar. Yə, Rusya da hansı sabir ali məktəb adını yazdırırlar. Sonra oradan Azərbaycanda dəyişiklikləli olurlar və s. Yəni, mən bilmirəm hansı indəksinə bu müəyyənləşləri deyibdir. Ancaq mən əsabə etmirəm ki, Azərbaycanda məsələn, təhsilin səviyyəsi Türk-Mənistan'da olduğu səviyyədədir. Yəni, cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi təkcət təhsilinlər ölçülbür. İnsanların azadlıq səvərliyi, insanların demokratiyaya örəyəşməsi, demokratik inistutlara, vərdişləri, bunlar çox vacib məsələlərdir. Nəsələn, Türkiyə cəmiyyətik fəyət qədər mühvumatçı bir cəmiyyətindir. Yəni, ancaq Atatürk Mustafa Kemal'ın rəhbərliyi altında, qısa müddətdə orada cumhuriyyət yaratıldıq. Qısa müddətdə mühvumatçı bir cəmiyyətdən, cumhuriyyətçi bir cəmiyyət formalaşdı. Və sonraki dövrlərdə dəfələr və cəhd olundu. Çocatlar davam edir ki, Türkiyədə, Türkiyəni məsələn, yəki, təxminən digər bu tüplü tutaq ki, məsələn, ərəb ölkələrində olan sistəmə çevirərək oranın idarətçilini, o istəqəmədə yönərsindir. Amma o alım, robaş tutmur. Yenə də orada seçkilər keçirili, bütün təbliğatı təziqlərə baxmayara, seçkilərdə iktidarlı müqalifətin aldığı səslər aşağı yukarı bir-birnə yaxındır. Və eyni zamanda orada, məsələn, nə qədər pozuntular olması barədə fikirləri yayılsa da, hər haldə ülkanin ən iri şəhərlərinin bənədiyə seçkilərində müqalifət quvvələri, qələbət çolma qənail olullar, hətta məsələn sonuncu İstanbul veri seçkilərini xatırlıyor. Rəcəb Təyyib Bərdogan birbaşı seççi kampanyasında iştirak edirdi və binalı yıldırımın özünün ən yaxın adamının və bundan əvvəl Türkiyə hökumətinin rəhbəllik etmiş şəslərdə verinin orada, İstanbul veri olmasına çalışırdı və ahçıq təbliğə təparırdı, ancaq mümkün olmadı. Hər oda, imam Oğlu İstanbulın veri seçildi və dövrət bunu rəsmi şəkildə qabul etdi və bugün də İmam Oğlu İstanbulın veridir. Yəni, bu Türkiyə cəmiyyətində qoyulmuş, zamanında qoyulmuş və sonradan bəyən dövrlərdə müdafiə edilmiş demokratik ənlələrin nəticəsidir. Yəni, cəmiyyət artır demokratiyanın nə olduğunu görüptür. Böyük mənmədə mərəh suzada deyir ki, 18-20-ci illər deməli hakimiyyətə haqqında danışar kən deyir ki, biz Azərbaycan xalqına demokratiyana dağdızdırdır. Yəni, onun ifadəsidir. 90-93-ci illərdə biz de Azərbaycan cəmiyyətə demokratiyana dağdızdırmışır. Nəticət yetirsəngiz? Nəticə illərdir? Qanunlar dəyişdirilir, siyasi partilər haqqında qanun, məhvad haqqında qanun, sonradan bəsələn başqa qanunlarda dəyişikliklər edilir, bürtəcələşdirilir. Bu qanunların hamsı təxminən o illərdə qabılı olulmuş qanunlar. İmdi, məsələn, fəaliyyat göstərən əsas siyasi partiyalar. Nə qədər sıradan şartma çalışsalar da, həmin dövrdə xorbalaşmış siyasi partiyalardır. Həmin dövrdə qeydiyətə alınmış siyasi partiyasının özü də. 90-u üçüncündür. Örbət də, həmin dövrdə çox bir sə müddətdə olsa da, həaldə müəyyən demokratik enüstutlar yaladılıqdır və 30 il keçməsi nə baxmayaraq bu demokratik enüstutlar hələ də tam şəkildə məhvəd edirip sanadalar çıxarlıq kurtar məyəm. Yəni bu yadaş, bu vərdişlər insanların beynində qalmaxtadır və bugün də Azərbaycan'da demokratiya uğrunda mübarizə aparan adamların sayı 10 millələdir. Yəni onlar bu fədəkəl mübarizanı dayandırmayıqlar, mübarizanı bugün də davam etdirirlər. Yəni cəmiyyətin gücü, cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi bu məsələrdə ölcünür. Yəni Azərbaycan cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi edə bir haldadır ki, məsələn Azərbaycan'ı Suriyaya çeviribək mümkün deyim. Tesliz deyirlər ki, Azərbaycan'da əgər, tutaqya Rusya ilə münasibətlərdə gərginlik yaransa, Azərbaycan'ı Suriyanın taliəyi gözləyər və ya Azərbaycan'ı Afganistanın taliəyi gözləyərə gəlbiz gəlbə yönəvli siyasət ölürsən. Əslə bu mümkün deyir, çünki Azərbaycan cəmiyyəti ilə Afganistan cəmiyyətin inkişaf səviyyəsini müqahisə etmək olmaz. Biz Azərbaycan cəmiyyəti əslində Türk dünyasında, mən tam məsuliyyətimlə deyirəm, hətta Türkiyədə dəxil olmaqla, kifayat qədər öz dünya görüşünə görə demokratiyaya yaxın olan azadlıqları mənin isəmək qabiliyyətində malik olan, bu iktidərdə olan bir cəmiyyətdir. Yəni, bizim demokratiyaya keçildi, bizim qarşısının dalınması yalnız hakimiyyətin görüktüğü siyasətlə bağlıdır. Azərbaycan cəmiyyətini, Azərbaycanı Türk dünyasına çevirmək mümkün deyir. Yəni, Azərbaycan xalbı buna heç vaxt imkan verməz. Mən ilə qəkimiyyətli olanlar da bunu bilirlər. Təbii ki, maksimum çalışacaqlar ki, burada ilə bir sistem bursunlar ki, ümumətləyə, yəni bunu açık deyirlər. Ümumətlə müxalifət olmasın, müxalifət fikr-i səslendirilməsi mümkün olmasın, azad mətbaat olmasın və s. Mən nəsəb edirəm ki, bəlkə də Azərbaycan cəmiyyəti üçün ən ağır olan dövrlər indiki dövrlərdir. Mənə də gəldik ki, vəziyyət pisləşməyə doğru yox. Azərbaycan cəmiyyətinin tələblərinə uyğun olaraq, tələbatına uyğun olaraq, istəklərinə uyğun olaraq yaxşılaşmaya doğru gedirik. Təşəkçü də müharif və qısa baya onu əlav edəmək istəyirdim ki, yəni sırf Türkmenistan olacaq dedikdə və yaxud da Afganistan olacaq dedikdə, əlbət də orda ki, vətəndəş müharibəsindir və sosial quruplar arasında ki, qarşıdırmanı yox. Orda idara etməm mekanizmin nəzərə tutulur. Məsələn, mən orda argın mühətcimi səslendirmək istəyəldim ki, nolsun, məsələn, Sabit İmperiasında da çox u alimlər və edir. Sabadlıq dərəcəsi çox yüksəydi. Amma principi etibari ilə tiranlıq idi. Yəni, mən deyiləm ki, olsun ki, Azərbaycanda çoxlu sabadlı olsun, təhsil indeksini də yalanlamış, hesab olunsa belə, ancaq Azərbaycanda idara etmək sistemi orda kiçimi, Türkmenistanlaşçimi, İçimali, Qaraylalçimi, Qaranlıq, Tiranlıq, nəbəm, diktatura hər adna nə dəsək, o tipli bir şey olmaq istə qamətini nə gedir. Mən onu demək istəyirəm ki, yəni, burada müqavmətin necə təşşi olunmasından asılı olmayaraq hal hazırda kiq durumda, sizin bayaq dediniz kimi. Artı onu göstədik ki, biz, yəni, tam çaresiz vəziyyətdə o istə qamətdə gedir. Yəni, onu demək istəyirdim sizinlə. Yaxışçıdə devam edədir. Bəzi, yox çox maqamlara da ayrılmaq cəldi. Buna da sonu olaraq, fikirlinizi bildirsiz, minnətlar olaraq. Yəni, mən, yəni, onu gedirəm ki, olabilər ki, istəklər bundan ibarət. Yəni, nəticələr elə olmayacaq. Nəticələr elə olması mümkün deyil. Yəni, mən Azərbaycana cəmiyyətinin gücünə inanırəm. Azərbaycana xalqın iradesinə inanırəm. Elə qaraba müharibəsi ilə əlaqədərdə qatırlayırsınızsa, bu, ərazlarımız ışqal altında olduğu dövrdə, bizim birinci qaraba müharibəsindəki mevlu birətimiz, ondan sonraki dövrlərdə uzun illər, ərazlarımızı ışqaldan azad edə bilməməkimizdə ala qədər bəyən bir ruh düşkünləyə olan təbəqə var. Yəni, şuşa ışvaq qayetməyəcəq, ərazlarımızı ışvaq azad edə bilməyəcək, Rusya ışvaq bura imkər verməyəcək və s. biri təsəbirlədə bilə fikirlər varədir. Bizim qalqımız dövüşə bilmir, yüksək dövlət tərəfləri tərəfindən 93. ildə səsləndirilmiş fikirdi və deyildik ki, bizim qalqımız vuruşa bilmir, biz ordu yara da bilmirik, biz Rus ordusunu köməyə çarmalıyıq və s. Yəni, bu fikirlər yüksək dövlət rəhbərdəyində olan şəxs tərəfindən Azərbaycan televizyasında səsləndirilən fikirlərdir. Amma elə olmadı, yəni biz o vaxtı da deyildik ki, Azərbaycan xalqı özündə güç tapacaq, təbər tapacaq indi, böhrəm dövlədir, geriləmə dövlədir. Amma və ziyət dəyişəcək və Azərbaycan xalqı özündə güç tapacaq və ərazlərinin işxaldan azad edəcək. Biz buna da nəil olduk yəni, Azərbaycan xalqı öz iradesini toparladı və baxıq mərha ki, kifat qədə ciddi hava darları olan bir düşmənlə qarşı qarşıya dayanmışdır. Hətta bəzi hallarda dünyanın ən gücdü, ən ciddi ordularından birini yarattıqlarını iddia edən, ən ciddi, ən gücdü müdafəq həttini, qurduqlarını iddia edən bir düşmənlə üzücə dayanmışdır. Onlar Sövvət dövründə yetirdikləri marşallarla öynürdülər. Amma qaraba müalibəsində real situasiya vardı. Yəni, Bagramyan Zhukovun yaxın adamı idi və ona daim dəstək verildiyi üçün eləz Zhukovun prakteksiyasıyla gəlmişti, marşal olmuştu. Amma burada artıq dövüş meydanında nəsə göstərmək lazım olan da bugün hətta Azərbaycan xalqına adı məalum olmayan hərbiçilərimiz, generallarımız, albaylarımız, digər zabitlərimiz, əskərlərimiz, qarabaqı ışqaldan azad etdilər və en zamanda ərimənlərin belə dedikləri o müdafəq hətti ki, onu dünyanın ən gücdü müdafəq hətlərinə biri adlandırırlar. O Hanyan Səddə adı vermişdilər ona bir qəhrəmalı səllamələrinə yazmışlar özlərin bir niçə gün ərzində o məsələnib Azərbaycan ordusu həldə etdir. Azərbaycan cəmiyyətinə ilginamın böyüktür. Azərbaycan cəmiyyətinin Türkmenistan vəziyyətinə gəlməsi orta asir resulüqalarının vəziyyətinə gəlməsinə gətirib çıxarə bilməz. Orta asir resulüqaların dairmaq lazımdır. Məsələn, ensa bədərəyəm ki, orta asir resulüqalar sırasında və s. Qırğızistan'da siyasi vəziyyət tamamı da fərqlidir. Yəni, Qırğızistan öz inkişəp səviyyəsində görə, orda olan demokratik abhavaya görə elə Azərbaycanın iğrəli də olan və indiki şərayətdə Azərbaycanın iğrəli də olan bədə bilətdir. Məyən, gərginliklər, kataqilizmləri mövcudur. Qırğızistanın Taciqistanla münaqi şəsi var və təbii ki, Rusya burada bu iki xalqı qarşı qarşıya qoyaraq bundan istifadə edərək həm Taciqistanı, həm Qırğızistanın nəzalət altında səqdurmaqsət davam edir. Yəni, bununla bilə orda müəyyən demokratik islahatlar, keçirilir, parlament seçkilərində müəyyən demokrati eləmətləri mövcudur. Mətbaatda müəyyən azandıqlar var, parlamentdə müqalifət quvələri açıq şəkildə özüklərini ifadə edə bilirlər. İl zamanda Qazaxistan'da müəyyən fərqli situasiya mövcudur. Yəni, Qazaxistanın özündə, məsələn, iqtisadiyyatın bütün sahələri nəzalət altında deyilir. Iqtisadiyyatın təxminən yarısı manakolyadadır, yarısı nəzalət altındadır. Iqtisadiyyatın bir çox sahəlarında sərbəslik var. Azad-Bazar şəraiti belə deyə ki, bərabər yolduraya qəbər şəraiti mövcudur. Yəni, Qazaxistanın son dövrlərdə inkişaf etməsi, məsələn, Qazaxistanın bir çox ölkələrə investisiya qoymaq imkanları, nümunə üçün deyib ki, məsələn, Gürcustan'da Qazaxistanın çox ciddi investisiyaları var. Yəni, zamanda məsələn, qət yətirirsinizsə, Qazaxistan dövrlərdə Qazaxistanın Rusiyyələ davranışları da xeyli dərəcidə müstəqildir. Yəni, bu təsəlfi deyir. Qazaxistan, qət qədər, həm karupsiyanın səviyyəsində görə, deyə ki, bir çox deyigərf, belə karupsiya dövrlətlərinə fəqləninir, orada karupsiyanın səviyyəsi var, amma xeyli dərəcidə aşaq edir, yəni, yüklək səviyyədə deyir. Yəni, zamanda orada məsələn, xalbi miradəsilə hesaqlaşmaq alamətləri mövcudur. Orada deyirəm, kusul ektisadi sahədə məyən azadlıqlar var, ki, bu da Qazaxistan inkişafına səbəb olur. Yəni, baxımdan ortaasiyaya da yalnız Türkmenistan kimi baxmaq lazım deyir. Ortaasiyada da, və vələk Özbəkistanın özündə məyən, son dövrlərdə məyən islahatların, islahatlar istiqamətində iş gedir. Bəsələn, Özbəkistan'da əvvəllər daim, bədə deyək ki, Rusiyanın mütəliyi, Özbəkxalqının bütün xoşbəqliyinin Rusiya ilə, Kremlilə, Mosqva ilə bağlı olduğu barədə təbliqa təparılırdısa. Son dövrlərdə məsələn, orada Özbəkxalqının böyük Türk aylasının bir üzvü olduğu barədə, Özbəkxalqının özünün ciddi bir tariqı, böyük bir tariqı barədə fikirlər səsləndirilir, təbliqa təparılır, dəstiklərə dəxil edilir. Özbək dilinin şafi istiqamətində çox ciddi işlər görülür. Yəni, orta Asya da İreliyyə doğru gedir. Yəni, biz geriyə doğru getməni deyirik. Biz İreliyyə doğru getməliyik. İreliyyə doğru gədən yolu sə azanlıqa demokratiyaya gədən yoludur. Bilisiniz? Burada indi avrointegraasiya, Avropa ənələri, Avropalılaşmaq bunlar şərtə olaraq deyilən fikirlərdir. Yəni, Sövbət demokratiyadan cümrət dələrindən gedir. Ola qalaca olsa elə götürək Japonyanı. Japonya dünyanın ən şərqində yerləşər bir şər görkəsidir. Ama Japonya öz demokratiyasına görə, kifat qədər seçilən, kifat qədər inkşaf etmiş azad rəqabət şarayetinə əməl edən bir dövlətdir. Canıbı Qarayan özündə, məsələn, çox ciddi bir azad rəqabət şarayeti var və təsadüfə də deyil ki, inkşaf etmiş şər görkələri sırasında ən çox inkşaf edən dövlətlər azad rəqabət şarayetinin olduğu Canıbı Qaraya'dır. Qususilə, iqtisadiyyətdə azad rəqabət şarayeti olan Singapurdu, demokratik bir dövlət olan Japonya'dır. Məsələn, bu dövlətlər şərqdə də inkşaf edidir. Yəni, demokratiyanın şərqi qərbi yoxdur biz Azərbaycanda. Hətta öz ənələrimizi sadik qalarak, öz davranışlarımızı dəyişmiyəriqdə demokratik ənələrə yamil edə bilərik. Mən bunu bir dəfə də demişəm. Məsələn, Japon qalqı, Japon cəmiyyətik fətqələr konservativ cəmiyyətdir. Japonya da ilə qədim dövlərdə mövcud olmuş ənələr bugün də davam etməkdədir. Orada Azad seçkilərin keçiliməsinə mane olmur. Orada Azad Məhqəmə Sisteminin qurulmasına mane olmur. Azad mətbaatın söz və ifade azaldığının təmin edilməsinə mane olmur. Bunlar başqa-başqa məsələri. Yəni, biz tamamı ilə öz milli xüsusiyyətlərimi qoruyub, saxlı yara, heç bir bu məsələdə deformasiya uğram yara, belə bir konservativ düşüncədə qalara, amma demokratik cəmiyyət qorabilərik, azad cəmiyyət qorabilərik. Demokratik cəmiyyət azad seçkilərin olduğu cəmiyyətdir. Rəhbə şəxslərin zaman-zaman seçki prosedurlarıyla xalqil iradəsi ilə dəyişdirilməsi imkanları deməkdir. Azad mətbaat deməkdir, ifade azaldığı deməkdir, sərbəst oplaşma azaldığı deməkdir, yerlözlüyü dar etmə sistemi deməkdir, azad məhqəmələr deməkdir, azad iqtisadiya münasibətlər deməkdir, iqtisadiyət üzərində manakolyanın olmaması deməkdir, hüquq-i dövlət deməkdir. Yəni, biz bunları tələb edirik və bunların Avropaya, Amerikaya dəxili yoxdur. Sədəcə olaraq bu dəyərlərə, Amerika Birləş Müşdatları, Avrop ölkələri, əsləsən, iələlim də. Azad cəb biz buna iələmməm ki, ona görə, bunlar Avropa dəyərləri kimi, təqdim olunur. Bunlar Avropa dəyərləri deyir, bunlar qərb dəyərləri deyir. Bunlar bəşəri dəyərləridir. Və qərb də şərqdə harada olmasından asılı olmayara, demokratik dəyərlərə əməl edən cəmiyyət vurmaq mümkündür. Böyük Məhəmədəmdir Rasul-Uzadəni rəhbəriliyi Musavat Partiyasının təşkilatçılığı və Azərbaycan xalqının iradəsi ilə hələ ötə nəsrün əvvəllərində, 18-20-ci idlər dövründə, Azərbaycanda məz demokratik bir cümhüriyyət yaratılmışdır. Yəni, bundan 100 il əvvəl demokratik cümhüriyyət yaratmaya nail olan bir xal, üzərindən 100 il keçdikdən sonra doğrda mı demokratik cəmiyyət vurabilməz? Yəni, bu xalqa qarşı bu qədər inamsızlıq, əksusi ilə qaraba müharibəsində qalib gəlmiş qalqa qarşı, bu inamsızlıq hardan doğur. Yəni, bu inamsızlıq və nələ gəlir ki, təmami ilə yəsizdir. Bəzən, Səviyyət dövrə ilə Azərbaycanda müqahis edirlər, və siz. Və yəni, oxşarlıqlar olsa da ciddi fəqdər var. Yəni, Səviyyət iktifaklı, biz o dövrədə yaşamış, o qapalı bir cəmiyyət idi. Yəni, dəmirpərdə mövcud idi. Məşhur bütün dünyada, o fikir tərcimi olunmadan, jeləz, nəzani vəskimi bütün dünyanın deyikətini çahtırılır. Yəni, qərb Azərbaycana bağlı idi, əsseriye bağlı idi. Bələ bir, məsələn, Azərbaycanda, tövlükdə, əsseri məkanında, bələ bir təbliğə təparılırdı ki, güya, məsələn, hətta o dərəcidə təbliğə təparılırdı ki, gəyə, məsələn, bu elektrik ışığı ancaq barışeviklərlə bağlı. Elektrik lampasına il iş lampası deyirdilər. Yəni, güya, bu elektrik ışığı nürləyənin kəşv edibdir və ancaq əsseri də bu elektrik ışığı var. Yəni, dələ də bağlı, ciddi fəqdər də bizdə var, nəvruha bizdə nasıldır. Məsələn, bələ, güya Türkiye agrar bir dəvlətdir. Oradan, əbəlim, öküz aravalarından istifadə olunur. İranın haqqında bu təbliğət gedirdi. Avrop ölkələr haqqında. Amerika Bilişmiş Ratlarında güya azılıqdır, dilənçilikdir. İnsanlar azınacaqlı vəziyyətdə yaşayırlar və s. Yəni, bələ bir təbliğət təparılırdı və xaricə getibəq mümkün deyildi, dəfərəl və insanları yoxluyurdular. Xaricə televizyolara baxmaq mümkün deyildi. Nə qədər belə deyək ki, aftarətər sistem mövcud olsa da Azərbaycan tam qapanıca müyət deyildi. Azərbaycanda kifayat qədər ahçıq müzakirələr aparımaq imkanları var. Məsələn, internetdən istifadə etmək imkanları var. Bu ciddi bir hadisədir. En zamanda, məsələn, biz dünyada nə baş verdiyindən xəbərdir. Bizim dünyanın bütün ölkələrinin televizyolarına baxmaq imkanımız var. Məsələn, xarici dili öyrənməyimiz əslalında öyründə olduğu kimi aftamatik olaraq həmin ölkənin agenti olmağımız anlamına gəlmir. Düzdü bir yenilik kəşvolundu indi, məlum oldu ki, xarici dili təhsil alanlar həmin ölkənin ölkəninlə gətləridir, belə bir fikir hakimətə yaxın mətbaat orqanlarında səçləndir. Məsələn, Azərbaycanda Rus dilindən başqa, İngiliz dilini bilən, Fransız dilini bilən, başqa, xarici dilleri bilən, həkimlərimiz var və onların sayı durmadan artmaqdadır. Bundan başqa, məsələn, Türkiye nin, Avropa nin, Amerika nin universitetlərində təhsil almış tələbələrimiz var, onların sayı bəlkə de on millərlədir. Məsələn, Azərbaycan səhiyyəsinin bütün qüsurlarına baxmayaraq, Azərbaycanda indi, kifat qədər ən ciddi əmələtlər həyətə keçitbək imkanına malik olan bacarıqı olan qabiliyatı olan həkimlərimiz mövcudur. Azərbaycan dəyək ki, tamami ilə belə dəyək Türk-Bənistan vəzgətinə düşmüş, Afganistan vəzgətinə düşmüş və ya prispektivdə düşməsi mümkün olan bir cəmiyyət deyir. Azərbaycanda kifat qədər inkişaf üçün resurslar mövcudur. Və bu resurslardan maksyum dərəcədə istifadə etmək lazımdır. Mənələ gəlir ki, bu çatindiklər müvəqqətidir. Sərdəcə olaraq çox təhəsir ki, hakimiyyətdə olan quvvələr yəni, əgər onlar belə dərinlə bu məsələrə yanaşsala, Azərbaycanda cəmiyyətinin inkişafı onların da mənafələrində uyudur. Onların ahirə elə düşünürlər ki, Azərbaycanda bir hansısa bir cəmiyyətin inkişaf şəra eti baş verəcəksə, onlar üçün hansısa bir facelərə gətirib çıxaracaq. Yəni deyir. Azərbaycanda qaldı istəllən məsələri unutmağa hazır olan bir qardır. Kim hakimiyyətin əlehinə bir kelimə deyirdi? Kim hakimiyyətin əpardığı siyasətin əlehinə bir kelimə danışırdır? Eləb, Azərbaycanda səs müqalifəti olaraq, müqalifət partiyası olaraq, Musaad partisi ilk gündən bu məsələrlə nəla qədər vətanda şəvrəliyini, zəvruliliyindən danışdır. Və indi də biz, nə istəyirik? Biz istəyirik ölkədə islaatlar olsun, demokratik islaatlar olsun. Biz istəyirik ki, Azərbaycanda biləcək bir cəmiyyət yaransın. Amma, Azərbaycanda məncə, heç qəsözünü xoşbəh, təsəbətmir. Çünki heç qəsin sabaha tələkəslik təminatı yoxdur. Mən bu sözü dəfələrdən deyilən birisiniz, insan azad olmalıdır. İnsan tələkəsizlikinə təminat verildiğini dərk etməlidir. Azərbaycanda məsələn elə bir nazir var mı ki, hesab etsin ki, onun qədəcəyə üçün hər hansı bir tələkəyə yoxdur. Bu proseslər, bunun fəaliyyəti, onun həyatı həb sana da bitməyəcək. Buna əmin olan bir nazir, quracuror, polis reisi, icra hakimiyyəti başçısı var mı? Yoxdur. Onlar də hər bir ifkilləşir ki, istələn al da, əgər hadsələrin hansı inkişafı şəraitində onlar elə bu hakimiyyətin döğün də cəzaladırılabilərlər, vəzifəsindən götürülə bilərlər, onlar namlaki əllərindən alınabilər, onlar həbsə gədə bilərlər. Ən lazımsız, ən belə deyə ki, insanı xöşbəxt dolmağa qoymayan məsələlər də bu məsələlər. Yəni belə bir şarayet yaratmaq mümkündür ki, hər kəs özünü xöşbəxt hesab etsin. Hər kəs darmal insan kimi yaşamaq barədə düşünürsün. Mən New York şəhərində bir söydaşımızla rəslaşdım. Onun təhsini var, hatırlamarım, deyəsən belə alitəsirli mühəndistdir filan, amma orada o bərbər işdir. Mən ona sual verdim ki, sizin burada diplominizi təsdiq etmədilərmi, burada iş yeri tapabilməziniz mühəndis kimi? Dirkim, mən baxdım, gördüm ki, məsələn, burada mühəndis kimi işləmək üçün, həm o biraz çətindir, o iş biraz çoxdur, məcburi orada işlər var. Yeni zamanda, mən baxdım ki, bu bərbər olaraq işləsən daha çox maaşqə alacağım, daha həyatımı vura biləcəm, nəyən ki, mühəndis işləsən, ona görə bunu seçdir. Yəni, orada fərqi yoxdur, bu mühəndisdir, ya bərbərdir, ya sönücüdür. Yəni, orada insan özü üçün, normal bir şarayət yaratmaq imkanlarda maharikdir, həyat insan özünü xoşbaqdir isədir, azal isədir. Yəni, Azərbaycanda da belə bir cəmiyyatın qurulması mümkündür. Bunun üçün, Azərbaycan bütün resursları var və biz də ümü dəlilik və onun üçün çalışırıq, onun üçün barzəmizi davam edirir ki, Azərbaycanın məsbəli edir cəmiyyatdır olsun. Uğurlar ağızlıdır yox size bu yolda, Arif bə və minnət darıq, sizəki güymətli vaxtınızdan ayırdınız, e, efirmizə cəlbiniz, bizim soğalarımızı və cəmiyyatın naməhid edən pardonlar haqqında danıştınız. Bir daha minnət darıq bəy, təşəşçür edir, cəcəniz xeyrə qansın. Ürmətli izləcilər, dərili kanal uç tamaşları, sonda yenidən size xatılatmağı özmər borç bilirəm ki, kanal onun üçə öz dəstəyinizi durmadan, dayanmadan ifadə edin üçün ki, baxın, əziz bəy və rüfət bəy, bizim xalqımız üçün mübaizəp oran insanlarlar, bax, kanal onun üç efirində ayar zində yüzlərlə, bəkə zama olup, çi şəxsən mən deştirakının minnəyaxın, Azərbaycan haqının problemləri şıqlanıb, və əksəriyyəti də öz həllini tavıldı. Ona görə də bax indi zəman o zamandı əziz oru çabun və rüfət murad olun timsalında, ölkədə haqsız yeri həbisi olunan şəxdənə bütün siyər simiyapusların azı doğunmasını tələb edirik. Və hürmətli tamaş açılarımız, növbəti ifirvaqlarında görüşəli, inşallah çalışın, sağlam qalasız. Özür də yaxşı baxın.