 Deel 18 van taverelen uit Italië door Charles Dickens. Deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten, opname door Marcel Koenders. Rome deel 3, te midden van het volk op hun gemak in de Sint-Peterskerk komende, om op de grond te knielen en in stilte te bidden zijn de leerlingen van zekere scholen en seminariëms voor priesters en anderen 20 of 30 in getal. Deze jongens kniedelen altijd op een rij, de één achter de ander met een lange knorrige meester in een langzwart pak gekleed en die de achterste is, evenals een spelkaarten die gerangschikt zijn om met ene aanraking om te vallen en een verschrikkelijk grote schoppenboer aan het einde hebben. Als zij enige ogenblikken voor het hoofd al daar gelegen hebben staan zij op en gaan naar de kapeel Dermadonna of naar het sacrament en vallen daar in dezelfde orde neder, zodat indien iemand tegen de meester aan zou vallen ene algemene en plotslinge om verwerping van de gehele reeds er noodzakelijk op moet volgen. Het toneel in al de kerken is zo vreemd mogelijk. Dezelfde in tonige, zieloze, slapere gezang die altijd voortduurt, hetzelfde sombere gebouw. Welk somberheid nog sterker wordt door het schitterende van de straten buiten. Dezelfde lampen die dof branden. Hetzelfde volk, hier en daar knielende, van een of ander altaar naar u toegekeerd. Dezelfde priesterrug met hetzelfde grote kruis er opgebord duurt. Hoe verschillend in uitgebreidheid, vorm, rijkdom en bouwstel, de ene kerk van de andere mogen wezen. Het is altijd hetzelfde. Er zijn dezelfde vuile bedelaars met het binnensmonds prevelen hun gebeden, ophoudende om te bedelen, dezelfde ellendige vermingten die hun een van staltigheid aan de deuren tentoonsprijden. Dezelfde blinden die met kleine portjes als peperbossen hun aal moes bossen rammen. Dezelfde onhebbelijke zilveren kronen gesteld op het geschilderde hoofd van enkele heiligen en maagden in volgeprobde schilders stukken, zodat een klein beeldje op een berg een hoofdzieraat heeft dat groter is dan de tempel op de voorgrond of meilenomtreks van het nabijgelegen landschap. Hetzelfde geliefkoosteren liekasje of beeld, bedolven onder kleine zilveren harten en kruisen en wat iets meer zij die tevens de hoofdzakelijke voorwerpen van de handel en de uitstraling van al de juweliers zijn. Dezelfde gekke mengeling van erbiet en onwelgevoegelijkheid, van ijveren geloof en koelheid, daar zij op de stenen knielen en er met gedruis op speuren uit hun gebed opstaan om eventjes te bedelen of om zich met enige andere wereldse aangelegenheid te bemoeien en dan weer neerknielen om de demoelige smeetbeden te hervatten bij het punt waar zij ze hebben afgebroken. In ene kerk stond ene knielende dame een ogenblik uit haar gebed op om ons haar adreskaartje als onderwijzeres in de muziek te overhandigen en in ene andere brak een deftige heer met een zeer dikke wandelstok zijn de gebeden af en stond op om zijn hond te ranzelen die tegen een andere hond blafde en wiens gekkef en gejang door de kerk weergalmde. Toen zijn meester bedaard de draad zijn er vroegere bespiegelingen weer opvatten maar eventueel Tevensen oog op de hond bleef houden. Bovenal is er voor de bijdragen dergelovigen steeds ene inzamelbos in de een of andere vorm. Soms is het ene geldbos geplaatst tussen het houten, levensgrote beeld des verlossers en de aanbidder. Soms is het een kistje voor het onderhouden der heilig maagd. Soms tijdens een beroep op de meeldheid ten behoeven van een populair bambino. Soms is het een zak op het eind van een lange stok. Hier en daar tussen het volk gestoken en waarmede een wakkere Zakristijn ijver rinkelt. Maar men vindt ze er altijd en vaak in verschillende vormen in dezelfde kerk en over het algemeen goede zakenmakende. Deze ontbreekt ook niet in de vrije lucht. De straten en wegen, want zo dikwijls gewandelt en daarbij aan alles denkt, behalve aan in de blikken geldbos, springt u zulk een voorwerp uit een klein huisje aan de weg, in de ogen aan welks top is geschilderd voor de zielen in het vagenvuur. Een beroep dat meer malen wordt herhaald door hem die de bos houdt. Terwijl hij ze voor u schud, bijna evenals Jan Klazen de gebarsdenschel doet klinken waarvan zijn driftige aard een orgel maakt. Dit herinnert mij dat enige Romeinse altaren van buitengewone heiligheid het opschrift voeren, elke mis op dit alta gelezen, bevrijd energieel uit het vagenvuur. Ik ben nooit in staat geweest de kosten van zodanig een dienst te weten te komen, maar zij moeten nogal aanzienlijk wezen. Er zijn ook onderscheidend kruisen te romen die als mensen kust aflaten voor onderscheidend tijdruim te geven. Dat in het midden van het Coliseum verschaft er een van honderd dagen. En men kan er van de ochtend tot de avond mensen zien die het kussen. Het is zonderling dat enige van die kruisen ene willekeurige populariteit schijnen te verkrijgen. Het genoemde is er een van. In een ander gedeelte van het Coliseum is een kruis op ene marmere plaat met het opschrift wie dit kruiskust heeft aanspraak op 240 dagen aflaat. Maar ik zag niet dat het door iemand werd gekust of schoon ik dagen achtereen in het strijdperk zat en het door troepen op troepenboeren zag voorbij gaan op weg om het andere te kussen. Enkele bijzonderheden te kippen uit de grote dron van Romeinse kerkem zou de dolste daad der wereld zijn. Maar, sinds Tevano Rotondo, een vochtig, beschimmeld gewelf ene oude kerk in de omtrek van Rome zal mij bovenal in het geheugen zweven. Uithoofde van het afschuwelijke schilderwerk waarmede de muren ervan zijn frecieerd. Dit verbeeld de marteling van heiligen en Christenen uit de vroegste tijd. En zulk een panorama van afgrijselijkheden en slachting zou zich geen mens in zijn slaap kunnen voorstellen. Al zou hij een geheel en rouwspeenvarken tot avondmaal gebruiken. Mannen met grijzebaarden worden erg kookt, gebraaden, geroosterd, geschroeid. Door wilde dieren verscheurd. Door honden van ingereten, levend begraven, door paarden vaneen getrokken of met bijlend klein gehakt. Aan vrouwen worden de borsten met ijzeren tangen afgescheurd. De tongen uitgesneden, de oren afgedraaid, de kaken gebroken, ligamen die op de pijnbank uitgerekt of aan een paal geveeld of verpletterd worden of in het vuur frateren. Deze behoren tot de minst erger onderwerpen die zulke indruk op u maken en u de ziel doorvelijnen dat elk leider u dezelfde gelegenheid geeft u te verwonderen als toen de arme oude dukken verschen in Macbeth en de Lady verbaaspond dat hij zoveel bloed in zich had. In de Marmertijntse gevangenis is een bovenkamer, boven welke gezegd wordt en ligt mogelijk dat het al dus was de kerken van Sympetres te zijn geweest. Deze kamer is tans ingericht als een bedenhuis aan die heilige gewijt en op die blijft als ene afgescheidende plaats in mijn herinnering levendig. Zij is zeer klein en laag van verdieping en het akelig sombere der verschrikkelijke harde oude gevangenis zweeft er nog over. Als ware het er in een ene dicht nevel door de grond naar boven gekomen. Onder de massa geloften of veranden welke er aan de muur hangen zijn voorwerpen van welk het vreemd is dat zij bewaard worden en die zonderling afsteken bij de plaats. Geroeste dolken, messen, pistolen, knuppels en verschillende werktuigen van geweld en moord. Welke pas gebruikt hier gebracht en opgehangen zijn om de beledigde hemel te verzoenen als of het bloed het welk er nu op zat er af zou druipen in gewijde lucht en geen stem zou hebben tot schrijn. Het is daar alles zo stil en zo eng en zo grafachtig en de kerkers eronder zijn zo donker en zo verborgen en doods en naakt dat die kleine donkere plek tot een droom in een droom wordt en in het droom gezicht van grote kerken die langs mij heen kwamen rollen. Als ene zee vormde zij ene kleine golf op zichzelfen die in genen andere versmold en met de overige niet voortrollen. Men wordt angstig als men denkt aan de verbazende groeven waarin men uit sommige kerken toegang krijgt en die de stad onder mijnen. Vele kerken hebben krypta en onderaartse kapellen van grote omvang welke in oude tijden badvertrekken waren en geheimen kamers van tempels en wat niet al. Maar daarvan spreek ik niet. Onder de kerk van Zint, Giovanni en Simpaolo zijn de kaken van ene verschrikkelijke rijholen in de rots uitgehouden en waarvan gezegd wordt dat ze nog een uitgang onder het koliseum hebben. Verbazende duisteren ruimten van ene grote uitgebreidheid, half onder de aardebedolven en onbegaanbaar, waar de doffe vakkels in de handen der oppassers zwijende langs uitgestrekte gangen schemeren, van ver afgelegen bogen met rechts en links vertakkingen van dwarsgangen als trapten in ene stad van doden en het zichtbaar doen worden hoe de vochtigheid hier langs de muren cypelt, drip, drop, drip, drop en zich laat vermengen met waterpoolen die hier en daar liggen en geen straal der zon ooit gezien hebben of immer zullen zien. Volgens enige berichten zouden dit de bewaarplaatsen zijn geweest, der wilde dieren, welke voor het strijpijk waren bestemd. Volgens sommigen zouden het de kerkers zijn geweest. Voor veroordeelde kampvechters, volgens anderen beide. Maar de legende die de geest het meest verplet is dat in de bovenste reeks, want er zijn twee verdiepingen van deze holen, de eerste christinnen die er toepestemd waren bij de vertoningen in het Coliseum door de wilde dieren te worden verscheurd, die naar hen hongeren de wilde dieren beneden hoorde brullen, totdat na de nacht en de eenzaamheid hun een gevangenschap zich plotseling de middag en het gevoel van het kamptonneel tot aan de borstweringen volgeproppt aan hun ogen vertoonde en zij tevens hunnige vreesde naburen er in zagen springen. Onder de kerk van San Sebastiano, twee meilen buiten de poort van Dinaam, aan de Apiaanse weg, is de ingang naar de catacomben van Rome, autijds Steengroeven, maar na de hand de schelplaatsen der christinnen. Deze ijselijke plaatsen zijn 20 meilen ver uitgeholt en vormen in de keten van Dolhoven, die 60 meilen in de omtrek heeft. Een maagere Francis Canarmonic, met schitterend oog, was onze enige gids in die diep gelegen en verschrikkelijke plaats. De nouwe wegen en openingen die hier en daar zijn en daarbij de dombege en zware lucht. Wisten in ons allen ook de laatste heugenis uit van de weg langs welke wij waren gekomen en ik kon het denkbeeld niet onderdrukken. Goede hemel, als hij nu eens in een aanval van krankzinnigheid de vakkels ging uitdoven of als hij eens daar een toeval kreeg, wat zou er dan van ons worden? Wij gingen altijd voort tussen graven van martelaren en kwamen langs grote onderaardse gewelfwegen die naar alle richtingen liepen en door steenhopen verstopt waren, opdat er zich geen dieven en moordenaars verschuilen en onder Rome en een bevolking vormen zouden, erger zelfs dan die tussen haar en de zon leeft. Graven, graven en nog algraven, graven van mannen, van vrouwen, van hunne kleine kinderen, die al aansnellende hunne vervolgers toeriepen. Wij zijn Christenen, wij zijn Christenen, opdat zij met hun ouders omgebracht mochten worden. Graven met de palm van het martelaarschap, ruwerlijk gehouden in hun steenwanden en kleine nissen, gemaakt om ene vaas met de martelaarsbloed te bevatten. Graven van sommigen die jarenlang hier beneden leefden aan de overruggen tot herders strikten en waarheid en hoop en troostpredigten van de ruweraltaren die getuigenis gaven van hun neusieelskracht in dat uur nog ruimeren maar veel verschrikkelijker graven waar honderden die overvallen waren ingesloten en ingemetzeld voor het sterfurbegraven en gedoot werden door langzamen hongerdood. De zegenpralen van het geloof zijn niet bovende grond in onze prachtige kerken, zeiden de monnik, in de ronte en op ontsiende toen wij stil hielden om te rusten in één van de lage gangen terwijl beenderen en stof ons overal omringden. Zij zijn hier, ten midden van de graven der martelaren. Hij was een aardig ernstig man en zijde het van harte maar als ik bedacht hoe christenen met Elkander hebben gehandeld hoe zij onze hoogst liefderijke godsdienst bedervende Elkander hebben gejaagd en gepijnigd en verbrand en onthoofd verwoord, geslacht en onderdrukt dan schilderde ik mij een doodsangst die veel erger was dan die welke doorgestaan werd door dit stof toen er nog adem in was en hoe zeer die grote en standvastige harten geschokt zouden zijn geworden hoe zij zouden hebben gekwijnt en genokt indien een voorgevoel van de daden welke door erkende christenen bedreven zouden worden in de grote naam voor welke zij stierven hen met de eigen onuitsprekelijke smart zou hebben verscheurd op het vreselijke rat en het bittere kruis en het verschrikkelijke vuur dit zijn de plekken en strepen in mijn droom van kerken die afzonderlijk staan en haren afgescheiden één zelfigheid bewaren soms heb ik een flauweren herinnering aan de reliquen van het fragment de spilaars van de tempel die in tweeëns geurde van het stuk der tafel waarop het laatste avondmaal is gehouden van de put uit welken de vrouwen van samaria de heilandwatergaven van twee kolommen van het huis van pontius pilatus van de steen aan welke de heilige handen werden gebonden toen de geeseling werd verricht van de rooster van synclorenties en de steen eronder waarop de merk tekens van het braden van zijn vet en bloed dit alles gaf aan sommige hoofdkerken iets schaduwachters het welk geleek naar ene oude geschiedenis of ene fabel en ze een ogenblik tegenhilden toen zij voor mij weggesnelden het overige is een uitgestrekte woesternij van gewijde gebouwen van alle vormen en smaak en die met alkander vermengd zijn gebroken zuilen van de heilense tempels uit de grond gegraven en als waren het gevangen reuzen gedwongen tot het dragen der daken van christelijke kerken van schilderstukken slechte en verwonderlijke en goddelose en bespotterlijke van knielend volk van wierokdampen die onder het opstijgen in een doorlkander krullen van luidende klokken en soms maar niet dikwijls van een spelend orgel van maadonnen weer borst bestoken is met zwaarden in een halve cirkel geschikt als een nieuwe wetse waaier van nog bestaande geraamten van dode heiligen op afschuwelijke wijzen opgetooid met zwierige zatijne zeilen en fluvelen stoffen met goud versiert en weer uitgebleekte schedel versiert is met kostbare juwelen of met kransen van verwelkte bloemen van het volk dat soms was vergaderd rondom de kansel en een monnik erin die het kruisbeeld uitstrekte en op stouten wijzen prikte van de zon die juist door een hoogvenster binnenstroomt op het zeil dat boven hem en dwars over de kerk is gespannen om te voorkomen dat zij naar vorste stem zich verliezen in de gallen der zoldering dan bestijgt mijn vermoeidgeheugen in het trap waar hopen mensen liggen te slapen of zich in de zon koesteren en dwalt rond tussen de vonden die uitwaasmingen en paleisen en hutten een Italiaanse straat op een zaterdag ochtend de 8 maart werd hier een man onthoofd negen of tien maanden tevoren had hij ene bijerse gravin aangevallen die als bedenvaart gangster naar Rome reisde alleen en natuurlijk te voet en naar mijn zicht dit frome werk ten vierde malen verrichtende hij zag haar te fitterbo waar hij woonde een goud stuk wisselen volgde haar hield haar meer dan 40 meiden ver op haar reisgezelschap onder het verradelijk voorwensel haar te beschermen vervulde zijn onafgebroken voornemen door haar op de campagne op een kleine afstand van Rome aan te vallen in de nabijheid van het geen het graf van Nero wordt genoemd maar het niet is beroofde haar en snoeg haar met haar eigen pelgimst af dood hij was kortelingsgehuwd en schonk iets van haar sieraden aan zijn vrouw aan wie hij zeiden dat hij het op ene kermis had gekocht zijn nochtans die de terbedenvaart gaande gravin harenstad had zien doortrekken herkende ene kleinigheid als haar hebben de toegehoord toen vertelde de man haar wat hij had gedaan zij verhaalde het in de biegt aan een priester en binnen vier dagen na het bedrijfend van de moord was de man gevangen genomen in dit onbegrijpelijk land zijn geen bepaalde tijden voor de bedeling of de uitvoering desrechts en hij was na die tijd aanhoudend in de gevangenis gebleven des vrijdag toen hij desmiddags met de andere gevangenen ad kwamen ze hem zeggen dat hij de andere dag zou worden onthoofd en namen hem mede het is zeer ongewoond dood straffen in de vaste ten uitvoer te leggen maar daar deze misdaad zeer erg was achter men het raadzaam door hem op die tijd ter dood te brengen een voorbeeld te stellen de wel er als dan een groot aantal pelgrims uit alles treken naar Rome komen om de heilige week ik hoorde het vrijdagavond en zachte plakaten aan de kerken die het volk vermaanden voor de ziel van de misdadiger te bidden ik besloot daar heen te gaan om hem ter dood te zien brengen het onthoofden was bepaald ten veertien en een half uur Romeinse tijdrekening of kwartier voor negenen desochtends ik had twee vrienden bij mij en daar wij niet anders dachten dan dat er een overgrote menigde mensen zou zijn waren wij reeds ten half acht ter plaatse de plaats waar de straf zou worden uitgevoerd was in de nabijheid der kerk van san Giovanni de collato sind Johannes de onthoofde een twijfelachtig compliment aan sind Johannes den doper in ene van de onbegaanbare straten zonder voetpad waaruit een groot gedeelte van Rome bestaat ene straat van vergane huizen die niemand schijnen te behoren en nooit bewoond te zijn geweest en welke voorzeker nooit naar enig plan of met enig doel werden gebouwd en geen schuifraamen hebben en er eniger maten uitzien als verlaten broerijen en magazerne konden wezen als er maar iets in waren tegenover een van deze een withuis was het schaft opgeslagen een onzindelijk ongeschilderd misselijk ding dat er natuurlijk heel gek uitzag het was zowat zeven voethoog met een hoog galgvormig raam er opstaande waarin het mes hing dat bevracht met een schriklijke massa ijzer geheel gereed was neer te vallen een helderblonk in de morgensom als die nu en dan eens van achter ene wolk uitkeek er was niet veel volk in de nabijheid en dit werd door troepen pauzelijke draagonders op een aanmerkelijke afstand van het schafot gehouden er waren twee of driehonderd invanteristen onder de wapens op hun gemak hier en daar in groepen bij één staande en officieren wandelden bij tweeen en drieen op en neer en snapten metelkander en rookten sigaren aan het einde der straat was een open ruimte waar stellig een vuilnis hoop was en stapels gebroken aardewerk en hopen van groenteafval daar zulke dingen in romen door ieder overal worden neergeworpen en geen bijzondere plek mee wordt begunstigd wij kwamen binnen een soort van washuis dat behoorde tot een woning op die plaats gelegen en daar staande op ene oude kar en op een hoop karrenwielen die er tegen de muur waren opgestapeld hadden wij door een groot getralied fenster het uitzicht op het schafot en de straat die er achter lag tot door het plotselijk linkswendend van deze ons perspectief eensklapps afbrak en gesloten werd door een dikke officier met een steek op het hoofd het sloeg negen het sloeg tien uur en er gebeurde niets al de kerklokken luiden als naar gewoonte een klein parlement van honden kwam op de open plaats bij een en jaagde el canderna binnen en buiten de kring der soldaten trots zien de romijnen de gemeenste klassen in blauwe mantels en rosse mantels en onder mantel de lompen gingen af en aan en praten met al cander vrouwen en kinderen scharrelden aan de zijden van de smeren gemenigde ene grote modrige ruimte was geheel onbezet gelaten gelijk in een kale plek op een mensenhoofd een cigaren verkoper met een aarde pot met glimmende houtskolen in de ene hand ging op en neer terwijl hij zijn waar uit venten een pastijverkoper verdeelde zijn aandacht tussen het schafot en zijn klanten jongens beproefden de muren te beklimmen en buiten weer naar omlaag priesters en monneken maakten zich tussen het volk met de ellenbogen ruimte en stonden op de tenen om een kijkje van het mest te kunnen nemen en gingen toen weer heen kunstenaars met alle zonder links de hoeden uit de middeleven en waarden de hemel zij dank uit geen eeuw hoogenaamd weer op een schilder achter geblikken rondom zich en heer ik denk dat hij met de schone kunsten in betrekking stond ging op en neer in een paar rijlaarzen en een rode baard die op zijn borst neering en zijn lang en schitterend rood haar in twee vlechten gestrengeld waarvan er aan de voorzijde langs elke schouder eemt tot aan de middel neering was met zorg gevlochten en geschikt het sloeg 11 uur en nog al gebeurde er niets onder de menigte liep het gerucht dat de misdaardiger niet wilde bichten in welk geval de priester bij hem bleef tot het av. Maria luiden zonsondergang want het is hunne liefde rijke gewoonte nimmer het kruisbeeld voor dat ogenblik voor goed weg te wenden van iemand die in zulke toestand zijn weiger te bichten en dus een zonder is die de heiland verlaten heeft het volk begon af te zakken de officieren haalden hun schouders op en schemen te twijfelen de dragonders die elk ogenblik tot onder ons raam kwamen rijden om een ongelukkige huurkoets of kar weg te jagen zodra zij zich makkelijk had geplaatst en bedekt was met vrolijk volk maar nooit vroeger werden trots en driftig de kale plek had geen enkel hartje gekregen en de dikke officier die het perspectief sloot verbruikte ene schrikkelijke hoeveelheid snuif einde van deel 18 deel 19 van taverelen uit itali door Charles Dickens deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten opname door Marcel Koenders Rome deel vier plotseling klonken trompetgeschal geef acht luiden het dadelijk onder de infanterie zij trokken op naar het schafot en werden er rondom geschaard ook de dragonders galoppeerden naar hun stand plaatsen meer in de nabijheid de guillotine werd het middelpunt van een bos van glinsterende bayonetten en blinkende sabels het volk drong naar erbij tot naast de soldaten een lange slingende strom van mannen en knapen die de optocht van de gevangenis af had vergezeld kwam naar de open plaats toevloeien de kale plek was nauwelijks van het overige te onderkennen de sigaren en pastijverkopers lieten alle gedachten van handel voor het oogelijk varen en zich geheel aan het genoegen overgevende zochten zij naar een goed plaatje tussen de menigte nu eindigde het perspectief in een troep dragonders en de dikke officier die de degen had getrokken zag strak naar ene kerk in zijn nabijheid welke hij kon zien maar die voor ons de menigte onzichtbaar was na een korte poos zag men enige monneken uit die kerk en het schaft naar bijkomen en boven hun hoofden uit het beeld van christus aan het kruis onder een zwart verhemelte langzaam en treurig naderen dit werd rondom het schaft gedragen naar de voorzijde en toen naar de misdade gekeerd opdat hij het tot zijn de laatste ogenblikken zou kunnen zien het was nauwelijks geplaatst of hij versching barrenvoets op het plat zijn de handen waren gebonden en de boord en het hals gedeelte van het hemd was bijna tot aan de schouders weggesneden het was een jong man 26 jaren sterk gebouwd en welgevormd bleek aangesicht kleine donkere knevels en donkerbruine harem het bleek dat hij had geweigerd te biechten alvorens men hem zijn een vrouw zo hebben het gebracht om hem te bezoeken men had een escorte naar deze gezonden waardoor de vertraging veroorzaakt was geworden hij knielde dadelijk onder het mes zijn nek plaatsende in een holte daarvoor gemaakt in een dwarsplank welke holte gesloten werd door een en andere daarop passende plank geheelgelijk aan de pilorie onmiddellijk onder hem was een ledige zak en daarin rolde zijn hoofd dadelijk de scherprechter vatten het bij de haren wandelde er het schaafot mede rond en toomde het aan het volk voor iemand goed wist dat het mes zwaar en ratelend was neergevallen toen het de vierzijden van het schaafot was rondgedragen werd het op een paal aan de voorzijde geplaatst een kleine streep zwart en wit opdat er de lange straat op mocht staren en de vliegen zich erop konden neerzetten de ogen waren naar boven gekeerd als vermeden zij het gezicht van de ledige zak en waren naar het kruisbeeld gericht elke blos en kleur van leven was er op dat ogenblik uitvervlogen het was dof koud lijk kleurig als was het lichaam evenzeer er was veel bloed toen wij het raam verlieten en dicht bij het schaafot kwamen was het zeer morsig een van de beide mannen die er water overheen groten zich omkerende om de andere behulpzaam te zijn het lijk in ene kist te lichten trepelde naar hem toe als ging hij door de modder vreemd was het de schijnbare vernietiging van de hals na te gaan het hoofd was zo glad afgesneden dat het schijn als of het mes rake links langs de kaak was gegaan en die bijna beschadigd of het oor afgeschaafd had en het lijk zag er uit als waren er niets boven de schouder gelaten niemand bekruinde er zich om of was in het minst aangedaan men zag geen blijken van walging of medelijden of verontwaardiging of droevrijd mijn ledige zakken werden onmiddellijk onder het schaafot enige malen in het gedrang onderzocht toen het lijk in de kist werd gelegd het was een lelijk morsig slordig toneel dat misselijk maakte en alleen slachting vertoonde uitgezonderd het belang van het ogenblik voor de ongelukkigen handelende persoon ja zulke aan gezicht bevat een betekenis en een waarschuwing die ik niet wil vergeten zij die in de loterij speculeren plaatsen zich op gunstige punten om de bloedroppels te tellen die ja hier en daar uitspatten en bezetten dat getal men acht zich tamelijk zeker een prijs daarop te krijgen ten behoorlijke tijden werd het lichaam weggereden het mes schoongemaakt het schaafot afgebroken en de gehele afschuwelijke toestel wegenomen de scherprechter ex officio buiten de wet gesteld welk een schotschrift op de straf die op doodstraf de brug van sind angelo niet mag overgaan behalve om zijn werk te verrichten keerde naar zijn hol terug en de vertoning was uit aan het hoofd de verzamelingen in de paleisen van rome staat natuurlijk het faticaan met zijn kunstchatten zijn een verbazende galerijen en trappen en reeksen op reeksen van onmetelijke kamers in de hoogste en eerste rang er zijn veel edelijke standbeelden en overheerlijke schilderijen maar het is geen ketterij wanneer men zegt dat er ene grote menigte prul werk ook is vindt enig oud stuk beeldhouw werk dat opgedolven werd plaats in ene galerij omdat het oud is en zonder de inwendige verdiensten in aanmerking te nemen en vindt het honderden bewonderaars omdat het daar is en om geen andere reden ter wereld daar zal er ook geen gebrek wezen aan voorwerpen die geheel onverschillig zijn in het eenvoudige gezicht van hem die zulk een alledaars eigendom bezichtigt als het hem zo weinig zou kosten door de bril van anderen te zien en zich alleen door de kleine moeite van na praten als een man van smaak voor te doen ik voor mij erkend volmondig dat ik mij natuurlijk gevoel van vatbaarheid voor het ging natuurlijk en waar is in italië of elders niet kan achterlaten zoals ik met mijn schoenen zou doen als ik in het oosten reisde ik kan niet vergeten dat er zekere uitdrukkingen des gelaads bestaan die eigen aan zekere hartstochten en zo onveranderlijk van aard zijn als de gang van een neeuw of de vlucht van een arend zaken zo algemeen bekend als de gewone evenredigheden van mensenarmen en benen en hoofden kan ik uit mijn stelige wetenschap niet wegwissen en als ik voorstellingen voor ogen krijg die deze ondervinding en herinneringen geweld aan doen dan kan ik het mogen wezen waar het wil zijn niet met een eerlijk gemoet bewonderen en achter het best dit te zeggen in speit van een verhevend kritische raad dat wij soms bewondering moeten aan de dagleggen of schoon wij zijn niet gevoelen daarom bekend ik als ik een jonge vrolijke kadraaier een serubijntje zie voorstellen of de sleeper ener bierbrouwerij als een even gelist zie geschilderd dan zie ik in de voorstelling hoe groot de beroemde schilder er ook van zij niets te prijzen of te bewonderen even weinig ben ik vooringenomen met schendige engelen die op violen en bassen spelen ter stichting van monneken die op sterven liggen en er uitzien als tonden zij op spiritus nog met sinds franciscussen en sinds sebastian's die vriemelen in gallerijen welke beide zo denk ik erover als kunstwerken zeer ongemenen zeldzame verdiensten moeten bezitten om hunne vermenervuldiging op allerlei wijze door italiaanse schilders te rechtvaardigen het schijnt mij ook toe dat de verwaarde en bepaalde verrukkingen waarin sommige kunstrechters vervallen niet is overeen te brengen met de wezenlijke waardering van werken die inderdaad groot en uitmuntend zijn ik kan mij bij voorbeeld niet voorbeelden hoe de vastberadend kampioen van schilderijen zonder verdiensten het kan uitschreven bij de bewonderen zwaardige schoonheid van titiaans grote schilderij van de hemelvaart de heidegemaagde de venezia of hoe hij die wezenlijk aangedaan wordt door het verhevene van dit keurig kunstvoorbrengsel of die waarlijk de schoonheid gevoeld van tintoretto's grote schilderij van de vergadering der zaligen derzelfde plaatsen in miguel angeloos laatste oordeel in de ziksteense kapel enige algemene gedachte of een doorlopend denkbeeld kan onderscheiden in overeenstemming met het verheven onderwerp hij die rave als meester stuk de transfiguratie zal beschouwen en in een andere kamer van hetzelfde faticaan zal gaan en een andere tekening van rave el beziet die als ene ongelooflijke karikatuur het miraculeus blussen van een grote brand door leo den vierden voorstelt en dan zal zeggen dat hij ze beiden als werken van een buitengewoon genie bewondert moet naar het mij voorkomt in één der beide gevallen en waarschijnlijk in het hoge en verhevene van zijn opmerkingsvermogen zijn beroft het is gemakkelijk een twijfel op te werpen maar ik twijfel inderdaad zeer of somtijds de regels der kunst niet altijd alkeurig worden gevolgd en of het wel geheel goed en aangenaam is dat wij tevoren weten waar dit beeld zal ondraaien en waar dat beeld zal neer liggen en waar de draperien en de ploien zullen zijn en veel van dienaard meer wanneer ik in schulderijen van verdiensten in italiaanse gallerijen koppen gadesla die het onderwerp onwaardig zijn verwijt ik dit de schilder niet want het komt mij voor dat deze grote mannen die uit nood zeer vaak in de handen van monneken en priesters vervielen ook wat altijd dikwijls monneken en priesters schilderden ik zie meer malen in wezenlijk schone schilderijen koppen die het onderwerp en de schilder onwaardig zijn en ik heb steeds opgemerkt dat deze koppen er altijd zeer kloosterachtig uitzien en totheden toe nog hunsgelijke onder de bewoners van een klooster hebben daarom ben ik het met mij zelf een eens geworden dat in dergelijke gevallen de schuld niet aan de schilder lag maar aan de eidelheid en onwetendheid van enigen zijn er begunstigers die apostelen willen zijn tenminste opdoek de keurige bevalligheid en schoonheid der standbeelden van kanova de wonderlijke ernst en rust van velen de oude beeldhouw werken zowel in het kapitol als het faticaan en de kracht en het vuur van vele anderen kunnen in hun verscheidenheid doorgene woorden beschreven worden zij zijn vooral vol uitdrukking en behagelijk voor het oog nadat men de werken van berini en zijn leerlingen aan schout heeft waarvan de kerken van Rome van die van Sint-Peters af overvloeien en die zowel ik zeker geloof de erbarmerlijkste voortbrengselen van de gehele wereld zijn ik zou oneindig liever als zuiveren kunstwerken de drie godheden van het verleden het tegenwoordige en het toekomende in de chinesen verzameling beschouwen dan de beste van deze opgeblazen verdwaazen in welke werken elke draperieploi het binnenste buiten is gedraaid de kleinste aader of slagader zo groot als een gewone wijsvinger het haar evenals een nest vol schuifelende slangenis en de houding van elk beeld alle andere buitensporigheden beschaamt daarom geloof ik waarlijk dat er geen plaats ter wereld is waar dergelijke ondragelijke misgeboorten door des beeldhouwers bijtel voortgebracht in zo grote overvloed gevonden worden als in Rome er is ene vrije verzameling egyptische oudheden op het faticaan en de zolderingen de kamers waarin zij zijn gerang schikt zijn in die voegen beschilderd dat zij een met stern bezeiden hemel in de woestijn voorstellen het mag een zonderling denkbeeld schijnen maar het maakt een vreemde effect de grijnsende half menselijke monsters de tempels zien er nog bozer en monster achteruit onder het hart donkerblauw het welk aan alles een vreemde onzekere sombre toon mededeeld enige heimzinnigheid die welpast bij de voorwerpen en geivelaat ze zo als geizen gevonden hebt in een statige nachtgehult in enkele paleisen zijn de schilderijen in het gunsters de licht geplaatst er zijn zelden zoveel op ene plaats dat er de aandacht voor afgetrokken of het gezicht meneveld wordt gij ziet ze zeer op uw gemak en wordt zelden door veel mensen gestoord er zijn tallozen portretten van titsiaan rembrandt en van dijk hoofden van guido domenicino en carlo dolci verschillende onderwerpen van correggio murillo rafael salvator rosa en spagnoletto velen van deze zouden inderdaad moeilijk te hoog of genoeg geprezent kunnen worden zo teer en bevallig zoveel edelen zilsverheffing zuiverheid en schoonheid zijn ze het afbeeldsel van beatrice die sensie in het paleis berberini is een schilderij die bijna onmogelijk is te vergeten van onder de uitmuntende zachtheid en schoonheid van het gelaat schijnt er iets uit dat mij bezield ik zie het nu nog zo als ik dit papier of mijn pensie het hoofd is los in wit linnige hult terwijl het blonde haar onder de plooien uitkomt zij heeft zich plotseling naar u toegedraaid en er flickert in de uitdrukking in haar ogen hoewel zij zeer teer en lievelijk zijn als of zij zich tegen de woestheid van een plotseling een schrik of verstrooiing verzetten en op hetzelfde ogenblik de zegen had behaald en er niets dan ene himmelse hoop ene elende smart en ene eenzame aardse hulpeloosheid overbleef enige overleveringen verhalen dat gido het geschilderd heeft in de nacht voor de voortrekking der doodstraf enige anderen beweren dat hij haar portret uit het geheuren schilderde nadat hij haar op weg naar het schaft gezien had ik wil garne geloven dat zij juist als zij haar op zijn doek geschilderd ziet het hoofd bij het eerste gezicht van de bel te midden van het gedrang naar hem wende en in zijn geest een blik drukte die hij de mijne heeft wedergegeven als had ik te midden der menigte aan zijn de zijde gestaan het paleis der schuldige sensie dat enige hele wijk ter stad bederft zo als het daar staat en bij stukken in puin valt bezat in mijn verbeelding diezelfde uitdrukking welke in zijn aakelige poort en in zijn donkere dichtgemuurde vensterslag en zijn doodse trappen op een neder zweefde en uit de duisternis van zijn spookachtige galerijen groeiden de geschiedenis staat door de hand de natuur zelf geschreven op het gelaat van het stervende meisje in de schilderij te lezen en al wat jaagt zij door die enkele toets de zwakke wereld op de vlucht in plaats van zich met haar te vermageschappen die voorwend dat zij krachtensarmzalige tevoren afgesproken bedriegerijen met haar verbonden is ik zag in het palazzo spada het standbeeld van pompeius het standbeeld aan welks voet cesaviel een ernstig ontzegelijk beeld ik verbeelde mij er een dat uitvoerige was van de hoogste vervijning volkeuren getoetsen en zich minder duidelijk voordoemde in de benevelde ogen van iemand winstbloed juist daarvoor wegvloeiden zich vormde tot zulke ene strenge majestijd als dit beeld bezapt toen de dood zijn opwaarts gewend gelaad kwam bekruipen de uitstapjes in de naarmuurschap van Rome zijn betoverend en zou de hoogst belangrijk zijn al waren het maar door de veranderende gezichten die zij van de woesten campagne opleveren maar edere duim gronds en elke richting is belangrijk door historische gebeurtenissen en natuurlijke schoonheden daar ligt al bano met het lievelijke meer en de met bossen bedekte oever en met zijn wijngaarden die zekerlijk seedat de dagen van Horatius niet verbeterd zijn en tans ter nauwere nood zijn de lofreden rechtvaardigen daar ligt het vuil tyfolie met de rivier anio die hier haar loop veranderd en van ene hoogte van 80 voeten naar beneden stort met zijn schilderachtige tempo der siebille boven op een rotspunt met zijn kleine water vallen die in de zon schitteren en flickeren en een groot hol dat u somber aangaapt waar de rivier een vreselijke sprong neemt en naar beneden onder sommere rotsen voortschiet daar is ook de villa dest verlaten en vervallen te midden van bosjes van droevgeestig uitzien de pijn en cipressenbomen waar het lusthuis in statie schijnt te liggen vervolgens is er frascati en op de stijl te er boven zijn de bouw vallen van tesculum waar Cicero leefde en schreef en zijn geliefkoosthuis verseerde enige brocks tukken ervan kunnen tans nog daar gezien worden en waar kato werd geboren wij zagen het in puinhopen liggen de amphitheater op een groo-achtigen nare dag toen de schralen maartse wind woei en de verspreiders tenen de oude stad om de eenzame heuvel verspreid lagen even verwoest als de as van een reeds lang uitgedoofd vuur op zekere dag wandelden wij met ons drieën naar albano 14 meilen ervandaan vuurig verlangend erheen te gaan langs de oude Apiaanse weg cedert lang vervallen en met gras begroeid wij vertrokken ten half acht uur in het open veld campania gedurende 12 meilen gingen wij klimmen de voort over ene onafgebroken reeks heuveltjes en hoopjes tenen graftomben en tempels die onvergenworpen en verovergevallen waren kleine brocks tukken van kolommen vriezen en voetstukken grote blokken graniet en marmer in puinstortende bogen met gras begroeid en vervallen bouw vallen genoeg om er een grote stad van te bouwen lagen rondom ons verspreid somtijds zagen wij losstaande muren van deze brocks tukken door de schaapherders op de weg opgericht somtijds werden wij verhinderd onze koers te volgen door een dijk tussen twee hopen van gebroken stenen somtijds bemoeilupten de brocks tukken zelfen die van onder onze voeten voortrolden ons het voortkomen maar het waren altijd bouw vallen nu eens volgden wij het spoor van een stuk van de oude weg boven de grond dan weder door gras bedekt als of dat zijn graf waren maar de gehele weg bestond uit bouw vallen in de verte richten vervallen waterleidingen haar reuze schreden door de velden en iedere windvlaag die naar ons toe kwam bracht gelijk tijdig vroeg ontlokend bloemen en grassoorten op meidenlange hopen puin in beweging de ongezienen leder rikken boven ons die alleen deze aakelige stilte verstoorden hadden hun nesten tussen puinhoopen en de trotsen herders in schapenvellige kleed die nu en dan uit hun slaapholen zuur naar ons zagen huizen te midden de puinhoopen het gezicht van de verwoeste kampagne aan ene zijde waar zij het vlakst was bracht mij een amerikaanse prairie in het geheugen maar wat is de eenzaamheid van ene streek waar nooit mensen gewoond hebben vergelaken bij die ene woesternij waren machte geslacht de indruksel zijn voetstappen heeft achtergelaten op de aarde van waar het verdwenen is waar de rust plaatsen hun er doden evenals hun er dode zelfen in puin gevallen zijn en waar het gebroken uurglas van de tijd slechts een hoop nietig stof is toen wij langs die weg tegen zonsondergang terugkeerden en uit de verte naar de weg zagen die wij in de ochtend waren gegaan had ik bijna een gevoel evenals zag ik haar op dit uur voor het eerst als of de zon niet meer weder zou opgaan maar dat zij die avond voor de laatste maal haar stralen schoot op een in puin gevallen wereld naar Rome mijn maan ligt terug te keren eerst zilke dag naar behoren te eindigen de nauwe straten zonder voetpaden en waar in iedere donkere hoek hopen vuilnis en mest gestopt zijn vertonen in zo sterke tegenstelling in haar nauwe ruimten en in haar morsigheid en duisternis met het ruime plein voor enige trotsen kerk op welk midden een obelisk met hieroog lieven bedekt ten tijden der keizers uit Egypte aangevoerd vreemd rond ziet op het zonderling het tafril en rondom of soms een oude pilar waar het vereerde beeld is om ver geworpen en die een christenheilige onderschraagd marcus aurelius die plaats maakte voor paulus en trajanus voor synpeters vervolgens zijn er de grote gebouwen opgericht van de roof uit het coliseum die de straalendermaan evenals bergen onderscheppen terwijl zij hier en daar vrijelijk door gebroken bogen en gescheurde wallen schijnt evenals het leven uit ene wond ontvliegt de kleine stad van de lendige huizen door muren omringt en gesloten door porten met hekkens voorzien is de wijk waarin de joden elke avond worden opgesloten zodra de klok 8 uur slaat ene ellendige plaats dicht bevolkt en met on aangname uitwasemingen gevuld maar waar het volk ijverig is en geld verdient wanneer hij overdag door de nauwe straten gaat ziet hij zijn allen aan het werk op het voetpad nog vaker dan in hun het donkere en smerige winkels oude klederen opknappende en handeldrijvende toen wij uit deze dikke duisternis in het helderen lichtermaan kwamen zagen wij de fontein van trevi die een honderd talstralen opspoot over nageboodste rotsen rolden en zich voor oog en oor zilverachtig voordeedt in de kleine nauwe doorgang der straat achter ene hut met flickerende lampen en boomtacken versiert bemerk men ene groep somberziende romijnen gezeten om hunne kopere ketels met heete soep en gestoofde bloemkool moten gebakken vis en flesse wijn wanneer hij de scherp voor uitstekende hoek omzijt hoort hij een zwaar moedige raas de voerman houdt plotseling op en neemt zijn hoed af op het zien van een wagen die langzaam voortrijdt vooraf gegaan door een man die een groot kruis draagt door een vakkeldrager en een priester die al zingende voortstrijdt het is de lijkwagen met de lichamen der armen om ze in het kerkhof buiten de muren te begraven waar mensen in ene soort van put werpt welke deze avond met een steen zal bedekt worden en gedurende een jaar gesloten blijven maar het zij geop uw tocht langs de obelisken, kolommen, oude tempels, schaalburgen, huizen, partieken of vormschaat het is vreemd te zien hoe ieder brokstuk zo vaak het mogelijk was in ene ander nieuw gebouw is gemengd geworden en geschikt gemaakt om tot enig nieuw boel te dienen een muur, een woonhuis, een korenschuur, een stal, een gebruik waarvoor het nummer bestemd was en waarmede het allererländerst overeenstemd wanneer het ermeden verbonden is het is nog vreender te zien hoeveel puinhopen der oude fabeleer, hoeveel brocken van verouderde legenden en eredienst hier vermengd zijn met de dienst der christelijke altaren en hoe rijk in vele opzichten het ware en valse geloof in ene monsterachtige vereniging zijn samengesmolten van ene zijde der stad van waar men het uitzicht heeft over de wallen vormt ene gedrukte ingedroone piramide de begraafplaats van kajes zestius een ondorscheinende driehoek in het maan ligt maar voor een engelse reiziger dient zij ook om het graf aan te duiden van celli winst als hier in de nabijheid in een klein tuintje rust nog dicht erbij bijna door haar overschaduwd ligt het gebeenten van kiez winst naam op het water is geschreven dat op een kalme Italiaanse avond schitterend in het landschap glinstert men voor onderstelt dat de heilige week in Rome voor alle bezoekers zeer aanlokkelijk is maar behalve het geen er is te zien op pa sondag zou ik diegene welke naar Rome gaan in hun eigen belang aanraden op die tijd er vandaam te blijven de plechtigheden zijn over het algemeen van de vervelendste en lastigste soort de hitte en de volksmenigde bij elke van deze drukt u op pijnlijke wijze het geraas het gevoel onder de verwarring maken u geheel verstrooid wij hielden op deze vertoningen na te jagen toen ze nog pas in de aanvang waren en zochten weer onze toevlucht bij de puinhopen maar wij mengden ons in het gevoel om ons deel te hebben van het voornaamste dat het te zien was en wat wij zagen wil ik u beschrijven des woensdags zagen wij weinig in de Siksteense Kapell want toen wij hieraan kwamen had de menigte die ze belegerde haar tot de deur toegevuld en stromde tot in de naast bijgelegenhallen waar de mensen worstelden en alkander verdrukten en wederkerig uitscholden en telkens als er een bezwijmde dame uitgedragen werd grote oploop maakte als of tenminste vijftig mensen haar ledige standplaats konden in nemen in het portaal de Kapell hing in het dikke gordijn en aan die gordijn waren een twintig tallieden welke er het dichtst bij stonden en verlangde het misereren te horen zingen voordurend elk van zijn zijde bezig haar heen en weder te trekken opdat zij niet naar beneden zouden vallen en de klang der stemmen doven het gevolg ervan was dat zij de grootste verwarring veroorzaakte en zich als een de slang om de onbedachtzame scheen te winden dan eens werd in de dame erin gehuld en kon er niet uit loskomen dan weder werd de stem van een half gesmoorde heer er van binnen uitgehoord die verzocht dat met hem er uit zou laten nu eens worstelden er evenals in een zak twee in één gesträngelde armen zonder dat iemand kon zeggen aan welke slag die behoorden dan weder werd ze met een oploop geheel binnen de Kapell gevoerd evenals een uitgespreid zeil nu kwam zij de andere weg uit en sloeg in de ogen van één der zwitserse garde van de paus die juist op dat ogenblik was aangekomen om orde te houden daar wij er niet ver vandaan zaten tussen twee of drie heren uit het gevolg van de paus die zeer verdrietig waren en de minuten telden zoals misschien zijn de heiligheid ook deed hadden wij beter gelegenheid om dit zonderlingenvermaak te beschouwen dan om het misereren te horen somtijds horen wij in een verheffing van klagende stemmen die zeer roerend en trurrig klonken en weg stierven in ene reeks van diepe tonen maar dit was ook alles wat wij hoorden einde van deel 19