 Deel 12 van taverelen uit Italië door Charles Dickens. Deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten, opname door Marcel Kunders. Door Verona, Mantua en Milaan, over de bergweg van de Simplon naar Zwitserland. Deel 1. Ik had half en half gearzeld naar Verona te gaan, in de vrees dat het mij de begeugeling zou ontnemen ten aanzien van Romeo en Julia. Doch, zodra ik op de oude marktplaats was aangekomen, werd de vergissing uit de weg geruimt. Het is zulk, enigillige, aardige en schilderachtige plaats, gevormd door zulk een buitengewone en rijke verschreidenheid van fantastische gebouwen dat er niets beters kon worden gevonden, zelfs in het hartje die romantische stad die het toneel is van een der meest romantische en schone geschiedenissen. Het spreekt vanzelf dat ik van de markt rechtstreeks naar het huis der Capulets ging, dat nu ontaard is in een hoogst ellendig herbergje. Luidruchtige voerlieden en bemodderde marktkarn betwisten elkander het bezit van de Hof, waar men tot over de enkels in de Velnestrad en waar zich een troep beslijkte en bespattigansen bevond. Verder was er een hond met een grimmige kop, op kwaadaardige wijze heigende bij de ingang ene deur. En die Romeo zeker bij het bing, zo hebben gepakt, zodra hij het over de muurstak, indien hij namelijk toen bestaan en losgelopen had. De boomgaard is in andere handen gevallen en is er enige jaren geleden van afgescheiden geworden, maar er was er een die bij het huis behoorde, of in alle gevallen is het mogelijk dat er een geweest zij en de hoed. Het oude wapenteken de familie kan er nog boven de deur van de Hof in steen gehouden worden gezien. De gansen, de marktkarn, de voerlieden van deze en de hond bedieven. Het moet erkend worden de geschiedenis enige mate en het zou veel aardiger zijn geweest het huis ledig te vinden en door de onbewone vertrekken te kunnen wandelen. Maar het zien van de hoed was mij onuitsprekelijk aangenaam. En de plaats waar vroeger de tuin was schier niet minder. Buitendien ziet er het huis zo wantrouwend en nijdig uit als men er een kan wensen te zien, of schoon het van zeer middelmatig gehoogde is. Ik had er daarom vrede mede als het wezenlijke huis van de oude capulet. En was dien overeenkomster er kentelijk ten aanzien van een uiterst oncentimentele vrouw van middelbare ouderdom de waardin uit het huis die werkeloos op de drempel stond en naar de gansend keek en die tenminste in het enige bijzondere opzicht naar de capulets geleek dat zij in de dagelijkse zin van het woord zwaar was. Van jullie huis naar jullie graf is de overgang voor de bezoeker zo natuurlijk als naar jullie zelfen of naar de meest trotsen jullie om wie ter enige tijd de helderen toardsen zijn ontstoken. Ik ging alzo met een gids naar een oude zeer oude tuin die eens naar ik geloof behoord had tot een oud zeer oud klooster en nadat ons ene vrouw met schitterende ogen die bezig was met het wassen van kleren door een verbrijzelde poort had binnengelaten ging ik naar enige wandeldreven waar verse planten en jonge bloemen lustig opschoten tussen brokstukken van oude muren en borstweringen. Welke met klim op waren begroeid daar werd mij een kleine vijver of water toch getoomt welke door de vrouw met glinstrum de ogen terwijl zij de armen met haar doek afdroogde la tomba di Giulietta las fortinata het graf der ongelukkige julia werd genoemd met de sterkste geneigdheid om te geloven kon ik het niet verder brengen dan te geloven dat de vrouw met de schitterende ogen zelf het geloofde zodat ik haar dat grote vertrouwen en bovendien haar gewone foy in klinkende munt schonk dat julias rustplaats vergeten was baarde veel eer genoeg hem dan teleurstelling hoe troostrijk het ook voor jorix geest mogen geweest zijn op de stenen boven zijn hoofd voetstappen en 20 malen op de dag zijn naam te horen herhalen is het echter voor julia beter buiten de treklijn der toeristen te liggen en geen andere bezoekers te krijgen dan die in voorjaarsregen zachter lucht en zonneschijn op de graven komen verona is trelemt met zijn schone oude palijzen en bekoorlijk landschap in het verschiet dat zich uit de terrasse wandelingen en uit de statelijke van hekkenvoorzienen galerijen opdoet met zijn Romeinse poorten die nog de vrije straten bespannen en in het zonnelicht van heden de schaduw erpen van 200 jaren vroeger met zijn in marmar gekleden kerken hemel hoge torens rijke bouwverzieerselen en aardige stille oude steigen waar het geschreeuw der montagus en capulets eens weergalmde en deed verona's oude burgerschaar hun graf ontvloon een passend seersel zijn voor het voeren van een helbaard met zijn snelvliegende rivier schilderachtige oude brug groot kasteel lispeelende cipressen verrukkelijk en vrolijk verschiet streelend verona tussen dit alles op de piazza dibra als een geest van de grijze al oudheid te midden van gemeensame werkelijkheid van het vluchtige dans staat het grote Romeinse amphithiater zowel bewaard en zorgvuldig onderhouden dat iedere rij zit plaatsen nog ongeschonden is op enkele der bogen kunnen de Romeinse cijfers nog gezien worden en er zijn gangen en trappen en onderaardse wegen voor de beestum en slingepaden boven en onder de grond evenals toen de trotsen duizend tallen eruit en insnelden begierig de bloedige vertoning van het strijdperk te aanschouwen tans nestelen in sommige der schaduwrijken en holle plaatsen van de muren smeden en hun werkplaatsen en enige kramers in het klein die het een en ander te koop hebben en op de borstwering is groenend omkruid en bladen en gras maar anders is er weiner veranderd toen ik alles met grote belangstelling had doorgelopen en tot de bovenste zitplaats galerij was gegaan en mij afwende van het schone panorama dat door de nabijgelegen alpen omsloten werd naar beneden zag in het gebouw scheen het voor mij te liggen als het inwendige van een schrikkelijk grote hoed van gevlochte stro met een zeer brede rand en een ondiepen bol de vlechten worden voorgesteld door de 44 rijen zitbanken de vergelijking is huiselijk en fantastisch ten minste bij herinnering en op papier maar zij kwam des niet te min ogenblikkelijk onwederstaanbaar bij mij op enige tijd te voren was hier een paartrijders troep geweest dezelfde troep denk ik die aan de oude dame in de kerk te modena verscheen en had een plaats aan het ene eind van het strijdberg opgeruimd waar zij hun kunsten vertoonden en de sporen van de poten hun opaarden nog aanwezig waren onwillekeurig stelde ik mij een handvol toeschouwers voor op een of twee van deze oude stenen zitbanken bij een en een met lovertjes voorzien ruiter die beleefd was of een grappige politinello waar de barsewallen op neerzagen bovenal dacht ik eraan hoe vreemd die Romeinse zwijgenden naar het geliefkoosde grappige toneel van de reisende Engelsen zouden staren waarin een Engels edelman Loor John met een zeer dikke buik gekleed in een blauwe rok met panden tot aan de hielen hooggele broek en een witte hoed opkomt op een stijger eenpaard zitende met ene Engelse dame Lady Betsy uitgedost met een strooje hoed een groene sluier en een roodspenser en die altijd ene reuzachtige reticule en ene opgeslagen parasol met zich voert ik wandelde het overige van de dag de stad door en kon er naar ik geloof tot nu toe gewandeld hebben op ene plaats was er een zeer aardige nieuwe wetse schouwburg waar zij toen juist de opera Romeo en Julia die in Verona altijd gernig gezien wordt opvoerden in een andere was er onder ene zuilend gang ene verzameling Griekse Romeinse en eturische overblijfselen waarbij een oud man zat die zelf wel een eturische reliek geleken want hij was niet sterk genoeg om het ijzerenhek open te duwen toen hij het ontsloten had en had geen stem genoeg om zich te doen horen toen hij de zeldzaamheden beschreef nog gezicht genoeg om ze te zien zo heel oud was hij op een andere plaats was er ene gallerij van schilderstukken zo schrikkelijk slecht dat het verrukkelijk was die te zien weg rotten maar overal in de kerken in de paleizen in de straten op de brug of beneden langs de rivier was verona altijd behagelijk en zal het in mijn geheugen altijd blijven ik las die avond Romeo en Julia in mijn eigen kamer in het logement en natuurlijk had een engelsman dat daar nooit tevoren gelezen en vertrok de volgende dag met soms ondergang naar Mantuja waar ik gezeten in de coupé van een omnibus en naast de conducteur die de mysteris de pari las bij mijzelf de regels herhaalde daar is geen wereld buiten deze muur maar quelling vagen vuur de helle zelf van hier verbannen is verjaagd van de aard en zulk een ban is dood waardoor mij werd er binnen gebracht dat wanneer men de zaak op de keper beschoudt Romeo slechts uit een omtrek van 25 meilen buiten de stad was gebannen en dit nam wel wat weg van mijn vertrouwen op zijn geest kracht en vierheid het zou mij bijster verwonderen dat de weg naar mantuja in zijn tijd zo schoon waren geweest slingerde hij toen door even groene wijden schitterende door dezelfde glans rijke stromen en geschakkeerd door frisse groepen bevallige bomen die purpuren bergen lagen erstellig toenreeds en de kleding van die boerenderen welke een grote zilveren pendrogen die van een knopje voorzien en van achteren door de haren was gestoken daarin zowel kwalijk enige verandering zijn gekomen het hoopgevend gevoel door zulk een schone ochtend en zulk een overheerlijke zonsopgang verwekt voor zo iets kan geen hart ook zelfs dat niet van een uitgebanne minnaar koel blijven en mantuja zelf moet hem in het verschiet tegen geblonken hebben met zijn torens en muren en water bijna als ene bruidoft schoets vol gasten op een openbaar plein wel ligt keerde en wende hij zich op dezelfde scherpe wijze over twee rammelende ophaal bruggen en dezelfde lange bedekte houten brug en naderde de roestige poort van het stilstaande mantuja terwijl hij het drap bruggewater daar achter verliet zo er ooit een mens heeft bestaan die goed paste voor een dergelijke woonplaats en een woonplaats die geschikt waren voor hem dan paste de magre apotheker en mantuja vol maaktgoed bijelkander wel ligt dat het toen woediger geweest zijn is dit het geval dan was de apotheker een man die zijn tijd vooruit was en voorzag wat mantuja in 1844 zou wezen hij vast te veel en dit hielp hem in zijn ne voorwetenschap ik stapte af aan het logement de gouden deel en was in mijn kamer met de courier bezig plannen te maken toen er een bescheiden tikje aan de deur werd gedaan welke op ene buitengalerij uitkwam die om ene binnenplaats liep een zeer havenloos mannetje komt naar binnen om te vragen of meneer ook een cisarone begeerde om hem de stad te toonen zijn gelaad zag er zo ernstig en ijverig uit toen hij daar zo in de geopende deur stond en er sprak zoveel armoede uit zijn kale kleding en gedeukte hoed en uit zijn afgesleten handschoenen waarmede hij die vast hield en dat er niet te minder in uitgedrukt lach of schoon het blijkbaar zijn haastig aangetrokken zondagse kleren waren dat ik even graag hem zou vertreden als afgewezen hebben ik nam hem op staande voet aan en hij kwam dadelijk binnen terwijl ik de redekaverling eindigde met welke ik juist bezig was stond hij stralende van vreugd in een hoek en maakte eneloze vertoning als of hij mijn hoed met zijn arm op vreef had zijn loon zoveel napoleons bedragen als het nu franken bedroeg dan had er over de schemering zijn er haveloosheid niet silk en zonnestraal kunnen schitteren als het tans op de manglom nu hij aangenomen was wel zeiden ik toen ik gereed was willen wij nu uitgaan als het meneer belieft het is in een schone dag wel wat koeltjes maar toch aangenaam recht lief geliefd meneer dat ik de deur open dit is de plaats van het logement de hof van de gouden leeuw meneer moet oppassen dat hij op de trap niet uitgelijkt wij stonden nu op straat dit is de straat van de gouden leeuw dit is de buitenzijde van de gouden leeuw het belangwekkende raam daar boven op de eerste verdieping waar hij uitgebroken is is het raam van meneers kamer nadat ik al die opmerkelijke voorwerpen had bekeken vraagde ik over te mantuja veel te zien was wel meneer inderdaad niet niet veel zozo zeiden hij zijn schouders bij wijze van verantwoording ophalende veelkerken nee bijna allen zijn door de fransen afgeschapt kloosters nee alweer door de fransen bijna allen zijn door napodion afgeschapt is er veel handel zeer weinig handel veel vreemdelingen oog hemel ik dacht dat hij in flauwe zou vallen wat zullen wij zeiden ik dan doen als we gins de twee grote kerken hebben bezichtigd hij keek de straat op en af en vreef op de este wijze zijn de kin en zijde toen terwijl hij mij in het aangezicht keek als of er een lichtstraal in zijn geest was gevallen en tevens met een nederig volslagen en onweerstaanbaar beroep op mijn toegevelijkheid signoren wij kunnen een kleine wandeling in de omstreken der stad doen zie puofar een piccolo giro de lassita die voorslag kon mij slechts aangenaamwezen en wij gingen te samen zeer opgeruimd uit in zijn ver genoegdheid opende hij zijn hart en pakte zoveel van manduya uit als een cisarone kan doen men moet eten zijde hij maar pa het is ongetwijfeld een aakelige plaats hij maakte zoveel hij maar kon van de hoofdkerk van sint andreas in een statige kerk en van een afgesloten gedeelte van het plafijsel om het welk was kaarsen branden en enigen knielden en onder welke naar men zegt de sangriaal der oude romansen is bewaard toen wij deze kerk en nog ene andere de hoofdkerk van san pietro hadden bezichtigt gingen wij naar het museum dat gesloten was dat betekende niet veel zijde hij bah er binnen is niet veel te zien toen gingen wij het piazza del dia volo het duivelsplein zien dat door de duivel met geen bijzonder doel in een enkele nacht was gebouwd vervolgens het piazza ver gilana daarna het standbeeld van figilius onze dichter zoals mijn kleine vriend zij een ogenblik zijn geest ene waard doen de nemen en zijn hoed een weinig je schuin opzettende toen gingen wij naar een aakelige soort van werf en nog hoeven langs welke mem toegang verkreeg tot ene schilderij verzameling op het ogenblik dat de poort van dit verblijf werd geopend kwamen er ene grote 500 gansen om ons heen wachtelen en strekten haar halzen uit en kwaakten op de aakeligste wijze als of ze riepen oh daar is volk om de schilderijen te kijken ga niet naar boven ga niet naar boven ter wel wij opklommen wachtende zij tot een hoop samengesgold heel stil bij de deur en kakelden daar eens de hooi en ter gras op half luide toon maar op het ogenblik dat voor ons weer vertoomden kwamen hun halzen weer vooruitsteken als kleine verrekijkers en begonnen ze een groot rimoer te maken dat ongetwijfeld moet betekenen hoe wilt ge alweer heen gaan wat zegt ge ervan hoe vindt ge het zij wachten ons af aan het buitenhek en vervolgden ons spottend tot aan mantuja de gansen die het kapitol hebben gered waren in vergelijking met deze niet meer dan zijn vlees in verhouding tot een geleerd speenvarken welk ene gallerij ten aanzien van een onderwerp van kunst zou ik hun nemening zelfs hoger stellen dan de redenvoeringen van zeer Joshua Reynolds nu weer op straat stonden nadat we op schandvolle wijze daarin waren geescorteerd was mijn kleine vriend volstrekt bepaald bij de picologiro of kleine wandeling door de stad welke hij vroeger had voorgeslagen maar mijn inval het palazzo thee te bezoeken waarvan ik veel had gehoord als van een vreemd en wild gebouw schonk hem nieuw leven en we gingen heen het geheim van de lengte der oren van middags zou nog meer algemeen zijn bekend geworden in geval zijn bediende die het tussen het riet uitverluisterde in mantuja had gewoond waar riet en biezen genoeg zijn om het aan geheelde wereld te verkondigen het palazzo thee staat op een veemachtigen grond te midden van dergelijke plantgewassen en is voor zeker een van de zondelings te plaatsen welke ik ooit heb gezien niet om zijn treurigheid of schoon het roever genoeg is nog om zijn vochtigheid of schoon het zeer vochtig is nog om zijn beroeide toestand of schoon die zo berooit en verontachtzaam is als een huis het kan wezen maar hoeft zakelijk om de ontelbare nachtmerrien waar mede het inwendige onder andere voorwerpen van een en meer maalse behandeling is verseerd door julio romano daar is een glurende reus boven zekere schoorsteen mantel en er zijn reuzen bij dozijnen titans die tegen jupiter strijden op de muren van een ander vertrek die zo onbegrijpelijk lelijk en grotesk zijn dat men er over verwonderd staat hoe enig mens zich zulke schepsel kan hebben voorgesteld in de kamer waarin men er een overvloed van vind zijn die gedrochten met opgezwollen aangesichten en bolle wangen en alle soort van verdrijde blikken en ledematen afgemaald als wankelende onder de zwaarte van neerstortende gebouwen en onder de pijnhopen bedolven en rotsmassa's oplichtende en zich er onderbegravende terwijl zij te vergeefspogen de zuilen in stand te houden van zware zolderdaken die op hun hoofd neervallen en in één woord hoe zij alle soort van uitzinnige en duivelachtige vernieeling ondergaan en uitvoeren de beelden zijn van ene verbazende grote en overdreven tot de hoogste graad van onhebbelijkheid het coloriet is hard en onaan genaam en het effect van het geheel doet naar ik meen veel meer dan enig werkelijk tafereel door de hand eens kunstenaars voor ogen gesteld het bloed op geweldige wijze naar het hoofd der aanschouwers opstijgen deze taferelen waarvan men kippenvel krijgt werden vertoond door een ziekelijk schijnende vrouw wie er voorkomen naar ik het waag te zeggen het gevolg is van de schadelijke uitwaasmingen der morassen het was echter moeilijk zich vrij te houden van de gedachte of zij niet al te zeer werd op en nagejaagd door de reuzen die haar door verschikking den dood op het lijfjochem haar die geheel alleen was in dat paleis dat als een uitgedroogde regenbak stond tussen riet en biezen met al de nevel die er buiten omheen hing en er zich aanhoudend omheen bewoog onze wandeling door mantuja vertoonde ons in bijna elke straat enige buiten dienstgestelde kerk nu eens voor een magazijn van koop waren dan eens voor niemand al gebruikt alle op de hoogst mogelijke graad gebrekker en verwaarloosd en op het punt van in te vallen de morassige stad was zo dof en in tonig dat de morsegheid die ook opzat daar niet scheen gekomen te zijn op de gewone wijze maar op haar oppervlakte te zijn bezonken en aangeslipt als in stilstaand water en echter ging er nogal wat handel om en werd er nog wat voordeel verkregen want er waren bogen waaronder vele isra-eliten aan de buitenzijde hun winkel zaten en hun stapelstoffen en volle goederen en schitterende zakdoeken en snuis te rijen tentoonsprijden en er in alle opzichten zo spraakzaam en druk bezig uitzagen als hun oegelovensbroeders in Hangsditch te londen toen ik een veturino had gekozen uit te nabij zijn de christinnen die aan nam ons in de halve dag waarmee laat te brengen en de volgende ochtend met het openen der poorten te vertrekken keerde ik naar de gouden leeuw terug en gebruikte een lekker middagmaal op mijn kamer in een enge doorgang tussen twee bedsteden waarover een rookend vuur en aan de andere zijde een laat tafel was op de volgende ochtend ten zes uur rinkelden wij in het donker door de natte koude mist die de stad bedekte en voor het middag uur begon de voorman een inbordeling van mantuja en omstreek 60 jaren oud de weg naar milaan te vragen einde van deel 12 deel 13 van taverelen uit italië door Charles Dickens deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten opname door Marcel Koenders door verona mantuja en milaan over de bergweg van den simplon naar zwitserland deel 2 deze leiden door Bozolo voorheen ene kleine republiek en tans een van de meest verlaten en met armoede bezochte steden waar de kastelijn uit het ellendige logement het was zijn wekelijkse gewoonte god zegen hem daarvoor zeer kleine munstukjes uitdeelden onder een luidruchtige troep vrouwen en kinderen weer lompen vladderden in de wind en de regen buiten de deur waar zij te hoop gelopen waren om zijn almoes te ontvangen de weg leiden die dag en de gehele volgende door mist en slijk en regen en wijnstokken die laag bij de grond waren de eerste rustplaats was Cremona gedenkwaardig om haren sombere kerken van tigelstenen gebouwd en haren verbazend hoge torens de toratso om van haren violen te zwijgen van welke zij in deze ontaarde tijden ging enkele voortbrengt en de tweede lodi toen gingen wij voort door nog meer slijk mist en regen en morassige gronden en door zulk een dikke nevel dat de engelsen die sterk zijn in het geloof aan hun eigen grieven geneigd zijn te geloven dat zij een dergelijke in hun eigen land alleen aantreffen dit duurde tot wij de geplafijde straten van milaan binnenreden de nevel was daar zo dik dat men evenveel van de torenspits der wijtvermaar de hoofdkerk kon zien als stond zij te bombeer maar daar wij er enige dagen bleven om ons te verversen en tegen de volgende zomer er weder terugkeerden had ik ruimer gelegenheid de heerlijke bouwstel ervan in al zijn majestijd en schoonheid te aanschouwen elk christen behoort hulde te doen aan de heiligen die er in rust er mogen vele goede en echte heiligen in de almanak staan maar san carlo boromeo bezit als ik bij zulke onderwerp je vrouw primrose mag aanhalen mijn warm hart hij was een liefderrijk geneesheer voor de zieken en wel dadig vriend voor de armen en dit alles niet door een geest van blind bijgeloof maar als de vieren tegenstander van geweldige gebruiken in de kerk van roben zijn ne nagedachtenis vereer ik ik vereer ze er niet te minder om de wel hij bijna werd omgebracht door een priester door priesters omgekocht om hem voor het altijd te vermoorden ter vergelding zijn er pogingen ter hervorming van ene false en huigelachtige boederschap van monneken de hemel beschermen alle na volgers van san carlo boromeo zoals hij hem beschutte een hervormings gezin de paus zou zelfs nu wel een weinig je bescherming nodig hebben de onderaardse kapel in welke het lichaam van san carlo boromeo wordt bewaard vertoond een contrast zo treffend en aaklig als er in enige plaats kan worden gezien de was kaarsen welke daar beneden branden blikkeren en glimmen tegen hout reliefs verheven beeldwerk in goud en zilver op kunstige wijzer bewerkt door bekwame handen en de voortnaamste gebeurtenissen voorstellende uit het leven van de heilige edelgesteenten en edele metalen blinken en glinstren aan alle zijden door een wind als wordt de voorzijde des altaars langzaam op zijde geschoven en daar binnen in een prachtige kist van goud en zilver ziekmen door albast heen de gerimpelde mummy van een man de priesterlijke gewaarden die het versieren schitterend als zij zijn van diamanten smaragden robijnen en alle soorten van kostbare en prachtige stenen de in één geschrompelde hoop ellendige aarde te midden de grote schittering werkt meer meedeleiden dan indien het op een mest hoop lach er is geen straal vanwege kaatslicht in al de schittering en het vuur der juwelen of hij schijnt te spotten met de donkere holten die eens ogen hebben bevat elke draad zijde in de rijke klederen schijnt slechts voorraad van wormen die spinnen tentgerieven van wormen die in graven voortelen in de oude eetzaaf van het vervallen klooster van santa maria delen gratia is het kunstwerk wel ligt meer dan enig ander ter wereld bekend het avondmaal door leonard davinci waarin de sneugere dominikaner monneken ene deur hebben gemaakt om de bezigheden van de maaltijd met meer gemak te kunnen volbrengen met het praktische gedeelte der schilderkunst ben ik niet bekend en heb geen andere middelen om over ene schilderij te oordelen dan wanneer zij de natuur gelijkt en vervraaid en bevallige samenstellingen van vormen en kleuren aanbiedt daarom behoeft men mij niet te geloven wat de behandeling van deze of geen meester betreft hoewel ik zeer wel weet zoals iedereen wetend kan die over de zaak nadenkt dat zeer weinig voorname meesters met enige mogelijkheid in hun leeftijd de helft van de schilderijen kunnen vervaardigd hebben die hun naam dragen en die door vele mensen aanspraakmakende op een goede smaak als ontwijfelbaar oorspronkelijke werken erkend worden maar dit tussen twee haakjes over het laatste avondmaal tumilaan zal ik alleen opmerken dat zij wat compositie en ordonantie aangaat ene wonderschone schilderij is maar dat zij het niet is om haren oorspronkelijke kleur of haren eigen aardige uitdrukking van ene gezicht of van gelaatstrekken behalve de schade welke zij door de vochtigheid het verval en verzuim geleden heeft is het zo als Barry aantoont zo bij en overgeschilderd en nog wel zo ellendig dat verschijnen er koppens volstrek mismaakt zijn met strepenverf en kalk smetten die er aan hangen evenals wennen en de uitdrukking geheel vervingen daar waar de oorspronkelijke kunstenaar de indruk zoals van zijn genie aangelaat mede deelde dat hem door ene enkele lijn of toets van mindere schilders onderscheiden en hij maakte wat hij was volgden broedelaars hem op scheuren en spleten opvullende en beschilderende en die buiten staat waren zijn manier na te boodsen en zij hebben er strepen en wenkbrouw fronzingen en rimpels van hun eigen maaksel bijgevoegd en het meesterstuk beklat en bedorven dit is ene zo geschietkundige daadzaak dat ik haar niet zou herhalen en daardoor de kans lopen van vervelend te worden had ik niet een engelse heer voor de schilderij opgemerkt die zich grote moeite gaf in zachte stuip trekkingen zo zou ik ze tenminste beschrijven te vallen op het zien van enige fijne bijzonderheden van uitdrukking die er niet meer in aanwezig zijn waarom het voor reizigers zowel als voor beoordelaars aangenaam en niet meer dan billig zou zijn om eindelijk te begrijpen dat het volstrekt eens een werk van grote verdiensten moet geweest zijn wanneer bij zo weinig van haar overgebleven oorspronkelijke schoonheden het grootste van de oorspronkelijke tekening dan nog voldoende is om haar naam op te houden als ene schilderij vol belangstelling en waardigheid wij beschouden natuurlijk ook al het andere bezinswaardige in milaan en het is een vrije stad hoewel niet zo onbedriegelijk italiaans dat men dit op het eerste gezicht zien zou even min bezit zij de eigenaardige hoedanigheden van vele steden die op zichzelf minder belangrijk zijn het korzo waar de milaanese rijke in hun het koetsen op en neerijden en liever dan dit niet te doen binnen huis half van honger zouden willen sterven is een allerstatigste publieke wandelweg door lange lanen van bomen over schaduw in de prachtige schouwburg van la scala werd naar de opera een helden ballet opgevoerd pro-meethuis genaamd waar bij de aanvang ervan een paar honderd mannen en vrouwen onstervelijk ras voorstelden zo als het was voordat de vervijningen der kunsten en wetenschappen der liefde en der bevalligheden op aarde kwamen om het te beschaven ik heb nooit iets gezien dat meer effect maakte in het algemeen is de gebarentaal der italianen opmerkelijker wegens haar plotselingen en ontstuimige aard dan wegens haar keurige uitdrukking maar in dat geval werden de kwijnende in tonigheid het matten ellendige lusteloze vatse geleven dus schaap zuchtige hartstochten en begeerden van menselijke schepsels berooft van die geest verheffenden invloed waar aan wij zoveel verschuldigd zijn en aan welke voorstanders wij zo weinig ervoor in de plaatsgeven op ene inderdaad krachtige en aan doenlijke wijze uitgedrukt ik zou het bijna onmogelijk geacht hebben een zodanig denkbeeld zo krachtig op het toneel voor te stellen zonder behulp der spraak 10 vijf uur desochtends hadden wij milaan reeds verlaten en voordat het vergulde beeld op de top van de spits der hoofdkerk met de blauwe hemel in één smelt vertonen zich de alpen voor onze ogen als een verwarde hoop van bergtoppen en kruinen door wolken en sneeuw omgeven even wel vervolgden wij onze koers daarheen tot het donker werd en de gehele dag namen de bergtoppen wanneer de weg ze ons van verschillende kanten deed beschouwen vreemd zortige veranderlijke vormen aan de schone dag spoederjuist ten einde toen wij het lago majore grote meer met zijn bekoorlijke eilanden bereikten want hoe grillig en fantastisch het isola bella schone eiland ook zijn mogen het is nog tans schoon alles wat uit dit blauwe water opduikt omringt door zulke landschap moet schoon zijn ten tien uur des avonds kwamen wij tot domo door zola aan de voet der berg engte van de simplon maar daar de maan helder scheen en er geen wolkje in de met sternbezijde lucht zweefde was het geen tijd om naar bed te gaan of iets anders te doen dan voor te reizen na dus een weinig uitgerust te hebben kregen wij een klein rijdtuigje en begonnen wij naar boven te rijden het was op het einde van november en de sneeuw lag 4 of 5 voet hoog op de gebaan de weg op de bergtop op andere gedeelten was de nieuwe laag al reeds dik de lucht was doordringend koud maar de helderheid van de nacht en het grootste uitzicht op de weg met zijn onderdringbare schaduum en dikke duisternis en zijn de plotseling wendingen bij het maan ligt en het onhoorlijk geraas van het neerstortend water maakten de reis bij iedere srede meer en meer verheven de weg begon na van de kalme Italiaanse dorpen die onder ons in het maan ligt sluimerden te zijn afgeweken tussen de sombere bomen te lopen en kwam na enige tijd in ene barren stijlen en moeilijk te genaken streek waar het maan ligt helder en schitterend scheen trapsgewijzen werd het geraas van het vallend water luider en het wonderbare spoor na de stroop op ene brug te zijn overgestoken schoot tussen twee hechten stijlen rotsmuren die het schijn zal der maan geheel uitsloten en alleen enige weinige stern lieten schijnen in de nauwe streep van de hemel erboven maar ook dit ging te lor in de diepe duisternis van een hol in de rots waardoor de weg gegraven was daar de verschrikkelijke waterval er vlak onderklaterde en donderde met zijn schuim en zijn wateren die als een nevel voor de ingang hangen uit dit hol opnieuw in het maan ligt komende en over ene vreemd soortige brug gaande kruipt en wend de weg zich opwaarts door de berg enkte van gondo woest en groots boven enige beschrijving verheven met bevallige uitziende afgronden die aan beide zijden in de hoogte rezen en al kan er bijna boven onze hoofden ontmoeten zo trokken wij de gehele nacht langs de ruwe weg al hoger en hoger zonder onze ogenblik vermoeite gevoelen verloren als wij waren in de beschouwing der donkerrotsen der verschrikkelijke hoogten en diepten der zachte sneeuwvelden die tans tussen spleeten en holen lagen en de trotsen stromen die eens klaps in de diepe afgrond neerstorten met het aanbreken van de dag bereikten wij de sneeuwvelden waar een scherpe wind winnig woei na met enige moeite de bewoners opgeklopt te hebben van een houtenhuis dat in deze eenzame plaats stond en waar de wind aakelijk omheen helden en de sneeuw wegblies en deed rond warlen kregen wij een soort van ontbijt in ene kamer vervaarderd van ongeschafde planken maar goed verwarmd door middel van ene kachel en goed ingericht zo als het ook nodig was om de zware stormen er buiten te houden nadat er eenesleden gereed was en vier paarden ervoor gespannen waren trokken wij verder de sneeuw doorploegende steeds opwaarts maar nu in de koude morgenlucht die door de grote witte woestijn waar wij doorreisden duidelijk en helder werd wij waren op de top van de berg voor ons was het ruwehoutend kruis dat zijn de grootste hoogte boven de oppervlakte der zee aanduid toen de straalen der opkomende zon plotseling op de smeltende sneeuwvielen en haar een donkerrode kleur deden aannemen het grootste van dit eenzame toneel vertoonde zich toen ten top zijn verhevenheid toen wij zo voor het geleden kwam er uit het godshuis door naar podium gesticht een troep reisende land lieden met stokken en knapszakken die je hadden overnacht zij werden vergezeld door een paar mondaken hunnigast vrije verzorgers die langzaam met hen voortstapten om hun gezelschap te houden het was prettig hun een goede morgen te wensen en aardig ze een goedeind werk na te staren ten einde te zien hoe ze naar ons omkeken en als een van onze paarden struikelde of viel dadelijk wijvelden of zij al of niet zouden terugkeren om ons te helpen maar het was dan weder spoedig op de been door de hulp van een ruwe voorman winstpan hier ook was blijvend vastzitten en toen wij hem tot vergelding uit die tegen spoed hallend geholpen verlieten wij hem daar hij langzaam naar hen heen zwoegde en ging een gemakkelijk en snel voort langs de zon van een stijlen afgrond tussen de pijnbomen die op de berg groeiden toen wij kort daarop weder in het rijtage waren begonnen wij snel de berg af te rijden onder eeuwige eisbergen komen die de vormhannen van boogvormige galerijen van welke ene menigte ijs kegels neeringen boven en onder schuimende water vallen in de nabijheid van scheldplaatsen en galerijen om er opkomende gevaren te ontgaan door holen over welker boogvormige zolderingen de sneeuw vallen in de lente heen geleiden en zich in de niet door zocht de kloof daar beneden begraven naar beneden over hoge bruggen en door schrikbare ravijnen ene kleine afgescheide plek in de uitgestrekte en woeste tonelen van ijs en sneeuw en monsterachtige gaan niet rotsen naar omlaag door de diep bergpas van saltine waar men verdoofd wordt door de stroom die tussen de naak de rots blokken in het vlakke land naar ver omlaag voedend naar beneden valt naar omlaag langsheen en weerslingerende wegen en liggende tussen een hoger en een lager gelegen afgrond naar warmer weder kalmer lucht en liefdelijker landschap totwijde kerken en kerktoorns van ene zwitserse stad met metaal gedekt met rode groene en gele kleuren als goud en zilver voor ons in de dauw en de zonnenschijn zagen glinsteren daar de onderwerpelijke herinneringen alleen italië betreffen en het dus mijn zaak is zo snel als mogelijk is daarheen terug te holen wil ik hoewel ik degelijk de verzoeking er toe gevoel niet vermelden hoe de zwitserse dorpen groepsgewijzen liggende aan de voet van reusachtige bergen er uitzien als speelgoed en hoe verwart de huizen op een gehoopt en opgestapeld zijn of hoe de straten er nou zijn om de huilende winters geen te grote toegang te verschaffen en hoe de gebroken bruggen door de woedende stromen in de lente plotseling van banden onslagen waren mede gesleurd of hoe daar boerinnen waren met grote ronde bontenkappen die al zij het venster uitkeken en alleen het hoofd deden zien het voorkomen hadden ener bevolking van zwaard dragers van de lord meaer te londen of hoe schoon de stad vv zich voor deed aan het bekoorlijke meer van genave gelegen of hoe het standbeeld van sin pieter in de straat van vrijburg de grootste sleutel in de vuist klemmt die er ooit is gezien of dat vrijburg meroemd is om de twee hangbruggen en het grote orgel der hoofdkerk of hoe tussen die stad en basel de weg als een dolhof loopt tussen welvarende dorpen van houten hutten met overhangende ritendaken en lagen vooruitstekende vensters beglaasd met kleine ronde vensterruiten als drie gulden stukken of hoe er in elk klein zwitsers erf met de kar of wagen zorgvuldig naast het huis onderdak geplaatst en het tuintje pluimgedierte en de groepen van kinderen met blozende wangen een voorkomen van welvaart heerste dat naar italië te hebben gezien zeer nieuw en zeer streelend was hoe de kleding der vrouwen weder veranderde en er geen zwaard dragers meer waren om te zien maar in plaats daarvan zich helderwitte borstlappen en grote zwarte wajervormige gaasachtige kappen in menigde vertoonden of hoe bekoorlijk de streek was in de nabijheid van het dure a gebergte met sneeuw besprengelt door de maan verlicht en met de muziek van het neer stortende water of hoe onder de vensters van het groot hotel de drie koningen te basel de gezwolle rijn met snelle loop en groene kleur voortstroomde of hoe hij de straatsboerk even snel maar minder groen en naar men zegt lage af mistig was en dat hij zo laat in het jaar een veel minder zeker reisbaan opleverde dan de grote weg naar parijs of hoe straatsboerk zelf met zijn prachtige oude grotische hoofdkerk en ouderwetse huizen met hun spitsendaken en gevels in een kleine gallerij van vreemde en belangwekkende gezichten opleverde of hoe er binnen in de hoofdkerk tegen de middag enenmenigde mensen verzameld waren om het beroemde uurwerk in beweging te zien bij het slaan van het middag uur hoe bij het slaan daarvan een geheel lege van poppen enenmenigde vernuftig bedachte bewegingen verrichten en hoe onder deze een grote kunstmatige haam die op de top stond twaalf maal duit en helder kraaide of welk een wonderlijk gezicht het opleverde hoe die haam grote moeite deed om te klapweeken en zijn hals uit te rekken maar blijkbaar geen verband had met zijn eigen stem die een groot eind lager uit de klok voortkwam of hoe de weg naar parijs een enkele zee van slijk was en vandaar naar de kust door ene in geval harde vorst een weinig beter werd of hoe dovers duinen een behagelijk gezicht opleverden en engeland zo verwonderlijk liever uitzag of schoon het dit ding erkent op een winterdag donker en kleurloos is of hoe het een paar dagen na de hand koud was bij het weder oversteken van het kanaal met ijs op het dek en tamelijk veel sneeuw in Frankrijk of hoe de postcoets door de sneeuw krabbelde in de heuvelachtige streken door een aantal moedige paarden op een klein gelopje voortgetrokken of hoe er voren dag was buiten het plein van het postkantoorten parijs zonderlingen avonturias in hopen lompen met kleine harken in de besneeuwde straten rakelden om naar prullen en vonden te zoeken of hoe tussen Parijs en Marseille terwijl de sneeuw er zeer hoog lag dooi in viel en dat de meel de volgende 300 mijnen of daarom trend meer waarde dan reed. Hoor de zondagsavonds de veren van braken en zij haren twee passagiers uitzetten opdat deze zich middelerwel zij hersteld werd, konden verwarmen en verversen in ellendige biljardkamers, waar een haarig gezelschap om de kachel vergaard zat en kaart speelde. Welke kaarten zeer veel naar hunzelfige leken, daar ze uiter slap en morseg waren. Of hoe wij te Marseille werden opgehouden door stormweer en stoomboten aankondigden dat ze zouden vertrekken en het toch niet deden. Of hoe de goede stoompakket Charlemagne, Karol de Grote, eindelijk uitvoer. En zulk weer trof dat ze nu eens dreigde binnen te lopen in Toulon, dan eens in Niza, doch doordat de wind ging liggen, geen van beide deed, maar in plaats ervan de haven van Genuwa binnenliep, waar mij de bekende klokken zoet in de oren klonken, of hoe er een reisgezelschap aan boord was waarvan hun lid zeer ziek lag in het vertrekje dat naast het mijne was. En door zijn ziekte korselige woorden weigerde het woordenboek te geven dat hij onder zijn paleu bewaarde en daardoor zijn reisgezelschap noodzaakte elk ogenblik bij hem naar beneden te komen om te vragen hoe men een klontje suiker, een glas brandewijn en water. Hoe laat is het enzovoorts in het Italiaan zijde, het welk hij altijd met zijn eigen zieke ogen wilde opzoeken, daar hij weigerde het boek aan enige levende ziel toe te vertrouwen. Evenals grumio had ik u dit en nog iets meer kunnen vertellen, maar het zou weinig hebben gebaat. Waren ik er niet in belet door de herinnering dat ik mij met Italië moet bezighouden, dus zal het, zoals grumio's geschiedenis in de vergetelheid sterven. Einde van deel 13. Deel 14, van taverreden uit Italië door Charles Dickens. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Krunders. Na Rome door Pisa and Siena, deel 1. Voor mij bestaat er in Italië niet schooners dan de kustweg tussen Genua en Spezia. Aan de ene zijde ziet men soms ver af, soms nabij en gelijk met de grond en vaak omzoomd door gebroken rotsen van veel soortige vorm. Daar de blauwe zee, met hier en daar ene schilderachtige Veluka, een soort vaartuig die zachtkens voortgelijkt. Op de andere zijde hoge heuvels, bergloven met witte stulpjes, bestrooid plekken van donkere olijfbossen, dorpskerken met haren ranken, opengewerkte torens en vrolijk geschilderde landhuizen. Op alle heuveltjes en dijken langs de weg, de wilde cactus en de aloe in kwistige overvloed bloeiende en de tuinen, de schone dorpen langs de weg, de somers gloeiende van groepen de belladonna, terwijl zij in de herfst en de winter een rieken van de oranje en citroenbomen. Enige van de dorpen zijn bijna uitsluitend door vissers bewond en het is aardig hunne grote boten op het strand gehaald te zien. En enige ringen oppervlakte beschaduwden, waar zij liggend te slapen of waar de vrouwen en kinderen zitten te snateren en naar de zee te zien terwijl zij hun netten op de oever herstellen. Daar is ene stad, Camoglia, met haar kleine haven honderde voeten lager dan de weg aan de zee gelegen waar huisgezinnen van zeevarenden wonen, die zeer lang geleden te deze plaatsen, reders van kustvaarders waren en op Spanje en andere landen handeldreven. Van de weg gezien die er boven dicht doet zij zich voor als ene stralen afspiegeling aan de kant de gerimpelde watervlakte, schitterende in het lichthezom. Daarheen afgedaald zijnde, langs de slingrende sporen d'armel-ezels, is zij ene volmaakte afbeelding in het klein van ene oorspronkelijke zeeplaats, de zoutwaterigste, ruwste, roofziekste, kleine stad die er ooit gezien is, grote verroeste ijzerenringen en meerkettingen, kaapstanders en brocken van oude masten en sparen verstoppen de weg, kloekenboten oninslecht weer uit te varen en zeemansplunjes vladderen in de kleine haven of liggen op de zonnige steenen te drogen. Op de borstwering van de ruwestijger liggen enige kerels te slapen die er als waterrotten uitzien met hun voeten over de walslingrende, alsof land en water hun hetzelfde was. En gelipten zij erin, zij zouden wegdrijven, genoegelijk voortsluimerende, ter midden der vissen, de kerk schittert van de gedenktekenen uit zeemeden gebracht en van de gelofte offeranden ter herinnering aan redding uit storm of schipreuk. De woonhuizen die niet onmiddellijk op de haven uitkomen zijn toegankelijk door middel van donkeren, lagen, gewelfde gangen en uitgesleten trappen. Alsof ze in duisternis en moeilijkheid om te genaken gelijk moesten zijn aan het ruim van een schip of aan ongemakkelijke kajuiten onder water. En overal riekt het naar vis en zeerwier en autouw. De kustweg van warmen, camoglia, reeds van verre in de laagde kanzin liggen is in het warme jargetijden voornamelijk in enige gedeelten der omstrekend van genua, beroemd door de Sint-Janstoren. Op een duisteren nacht daar langswandelende heb ik deze schone insecten een schitterend uitspansel zindaar stellen, zodat de verafzijnde stern verbleekten bij de glans en het geflonker welke op ieder olijfbosje en langs elke helling daar heuvelen schitterden en de gehele lucht vervulden. Het was eventueel niet in zulke tijd van het jaar dat wij langs deze weg trokken om ons naar Rome te begeven. Het midden van januari was juist voorbij en het was zeer somber en donkerweer en zeer vochtig bovendien. Toen wij door de schone bergpas van brakko trokken overviel ons zulk, enemist en regenbuy dat wij de gehele weg als in ene wolk voortrokken. Wij zagen daar zo weinig van de Middellandse zee als of ergene in de wereld was. Behalve wanneer ene plotselingen wind vlaag, de mist die haar om gaf voor een ogenblik opklarende, de onstuime gezee verre beneden ons vertoonde, hoe zij de verwijderde rotsen geeselde en haar schuim woedend opspatten. Het regende onophoudelijk, iedere beek en stroom was hevige zwollen en zulk een oorverdovend klotsen en bruizen en holgonzen des waters heb ik in mijn leven niet meer gehoord. Toen wij vandaar de Specia kwamen, vonden wij dat de magra, een rivier zonder brug, op de grote weg naar Pisa tegeswolle was om ons zonder gevaar in de pond te doen overzetten. En wij waren genoodzaak te wachten tot op de achtermiddag van de volgende dag toen zij gedeeltelijk gevallen was. Specia, eventueel, is in een goede plaats om er te wachten. Ten eerste wegen zijn schoon erbij. Ten tweede wegen zijn spookachtig logement. Ten derde wegen zijn hoofdeksel der vrouwen, die aan de ene zijde van haar hoofd een kleine poppenstroom hoedragen, in het haar vastgestoken, zekerlijk het zonderlingste en zotste hoofddeksel dat ooit is bedacht. Naar dat wij de magra zonder gevaar in de pond waren overgestoken, de overtocht is geen sinds aangenaam wanneer de stroomsterk en gezollend is, kwamen wij binnen enige uren te karara aan. De volgende morgen kregen wij vroegtijdig enige hitjes en reden uit om de marmergroeven te zien. Er zijn vier of vijf grote bergloven, oplopend tussen enerij hoge heuvelen, totdat zij niet hoger kunnen en plotseling door de natuur worden in één gevrongen. De groeven of kelders zoals zij ze hier noemen zijn zoveel openingen bovenaan de heuvels. Op beide zijde derengten, waarin men groeven en uitholdingen maakt om marmer te zoeken dat goed of slecht kan uitvallen en zeer snel immans voor tuin kan maken of hem arm doen worden door de hoge arbeidslonen voor iets dat niet zwaard is. Enigen deze groeven zijn door de oude Romeinen geopend en zijn tans nog in dezelfde staat waarin zij ze gelaten hebben. Vele anderen zullen nog heden, andere wedermorgen, de volgende week, de volgende maand ontgonnen worden. Andere groeven blijven onverkocht en er wordt zelfs niet eens aan gedacht. Er ligt overal nog meer marmer voorborgen dan er nodig is voor een aantal ewen. Gelijk aan die er zijn vervlogen, zeer dat men voor het eerst tot deze plaats zijn het toevlucht nam en dat geduldig de tijd afwacht waarin het ontdekt zal worden. Als gij langs één deze stijlenbergengten klimt en kloutert, naar dat gij de buikring van uw hitje een mel of twee lager in het water bevolkt het hebt, hoort gij elk ogenblik de waarschuwende en droefgeestige tonen van de hoorn, stiller dan de vorige stilte tussen de heuvelen weergalmen, een zijn voor de mijngravers om weg te spoedem, dan hoort men een donderende slag die van de ene heuvel tot de anderen teruggekaatst wordt en grote stukken der rots worden dan soms in de lucht geworpen en gij klimt hoger totdat een nieuw hoorngeschal van een aan andere zijde komende u onmiddellijk doet ophouden om niet in de nabijheid een en nieuwe ontploffing te komen. Bovenop de heuvelen aan de zijde was een aantal mannen bezig de brokken steen en aarde uit de weg te ruimen en naar beneden te werpen om plaats te maken voor de marmerblokken die opgegraven waren. Deze stukken door onzichtbare personen geworpen kwamen naar beneden rollen in de nauwe vallij en onwille keurig dacht ik aan de stijlenberg enkte juist ene als deze waarin de vogel rock sinbad de zeeman achterliet en waar de kooplieden grote stukken vlees van boven afwerpen opdat er diamanten zouden aankleven. Heer waren genaarenden om in hun de vlucht de straalender zon te onderschepen en op het vlees neer te schieten, maar het was er evenwild en woest als overhonderden tegenwoordig waren. Maar welke een weg is het waar langs het marmer komt, hoe groot ook de blokken zijn. Mogen de genius van het land en de bescherm geest van zijn instellingen die weg bestraten, die herstellen, er over waken, die in stand houden. Verbeeld u een stroom die over een rotsachterbed loopt dat mens themen van alle grote en vorm beseid is en door het midden der vallij slingert en dit is de weg omdat het voor 500 jaar de weg was. Verbeeld u de lompe karren van voor 500 jaar die totheden toe evenals vroeger nog gebruikt en voortgetrokken worden door ossen waarvan de voorouders voor 500 jaar zich doodgewerkt hebben, evenals hunne ongelukkige nakomelingen, tans in 12 maanden sterven door het leiden en de doodsangst bij dit vredewijk. Twee paaren, vier paaren, 20 paaren voor een blok, na mate van de grote langs deze weg moet het naar beneden. Zo tollen zij van steen tot steen, terwijl zij verschrikkelijk zware lasten achter zichslepen, totdat zij meermalen op de plaats zelf de laatste snik geven. En zij niet alleen, want hunne hartstochtelijke drijfers die somtijd in hunne drift neervallen worden dan onder de wielen verpletterd. Maar het was goed 500 jaren geleden en het moest ook nu goed zijn. En een spoorweg langs ene deze stelten aan te leggen, het gemakkelijkste ding ter wereld zou godslasterend zijn. Toen wij erbij stonden om enig deze karren slechts door een paar ossen voortgetrokken naar beneden te zien komen, want er lag waar een klein blok marmer op begroete ik in mijzelf de man die op het zware juk zat, om het de arme beesten op de nek te houden en nog wel ruggelings als de duivel van het zuiveren despotisme. Hij had een grote stok met ene ijzeren punt in de hand en als zij niet meer konden voortzoegen of hun weg vervolgen door het losse bed van de stroom en een ogenblik ophielden, stak hij ze hun in het lijf, sloeg hen op het hoofd, draaide haar in hun neusgaten heen en weder en kreeg ze door de hevigheid hun ervoedende pijnen enige Ellen verder voort. Herhaalde brandende van verlangen zijn doel te bereiken wanneer zij weer ophielden. Al zijn er overtuigingsmiddelen in dubbele mate en kreeg ze nog eens voort, dwong en dreef ze tot aan een meer aflopend gedeelte de helling en wanneer de hevige pijnen en de zwarte achter hen ze aanzetten om onder ene wolk van opspattend water door de afgrond te gaan dan zwaaide hij de stok boven zijn hoofd en slaakte ene vreugde kreeg als of hij iets van belang verricht had. Maar scheen er niet aan te denken dat de beesten hem konden afwerpen en blindelings zijn hersenen op de weg vertrappen te midden zijn er zegenpraal. Deze achtermiddag in één van de menigvuldige werkplaatsen van Carrara staande, want het is een groot atelier vol van de schoonste afgewerkte kopiën in Marmer van bijna ieder beeld elke groep en busten die ons bekend zijn kwam het mij in het eerst zo vreemd voor dat die keurige vormen vol bevalligheid geest en heerlijke standen uit al dit werk en zweet en uit al deze martelingen ontstaan zouden. Maar ik vond spoedig een parallel en een uitlegging ervoor in iedere deugd die op een ellende gegrond ontspringt en elke zaak die ons staat te midden van kommer en ellende en vanuit het grote raam van het atelier des beschouwers naar de bergen zien de waar de Marmer groeven zijn die rood en gloeiend waren bij het vallen van de avond dacht ik hoeveel groeven van menselijke harten en zielen die veelvraier uitkomsten konden opleveren zijn niet ontgonnen en liggen weg te rotten terwijl reizigers die het leven slechts vermaaks halverschijnen door te trekken hun aangezichten onder het voorbij gaan afwenden en sidderen voor de somberheid en ruwheid die ze bedekt. De toen regerende hertoch van Modena, wie dit grondgebied gedeeltelijk toe behoorde, maakte op de hoge onderscheiding aanspraak de enige vorst in Europa te zijn die Lodewijk-Philips niet heeft erkend als koning van Frankrijk. Hij boerde niet maar meende het ernstig ook hij was een tegenstander van spoorwegen en zou als sommige lijnen tot stand kwamen die in overweging genomen waren door de andere vorsten waar tussen zijn gebied gelegen is waarschijnlijk het genoegensmaken een omnibus te bezitten die overzijnen niet uitgestrekte bezittingen reed om reizigers van de ene wachtplaats naar de andere te brengen. Carrara door hoge heuvelen omringt, ziet er zeerschilder achter en vier uit. Slechts toeristen verwijlen hier en de bewoners staan allen op de ene of andere wijze in betrekking met het bewerken van het marmer. Bij de groeven zijn ook dorpen waar het werk volk woont. De stad bezit een fraaie kleine schouwburg onlangs gebouwd en het is hier ene zeer belangwekkende gewoonte de korenzaam te stellen uitlieden die in de marmergroeven arbeiden en welke zichzelfen onderrichten en alleen op het gehoor zingen. Ik heb een komiek, zangspel en een bedrijf van Norma van hen gehoord en ze voorden het vrijgoed uit, niet gelijk de geringe klasse in Italië gewoondelijk doet. Welke, behalve enige uitzonderingen onder de napolitanen, erg val sinkt en ene zeer onaan gename stem heeft. Van de top van een heuvel aangenezijden van Carrara is het eerste uitzicht over de vruchtbare vlakte waarin de stad Pisa ligt. Benevens Livorno, als een purpere vlek, is het verwijderd verschiet, verruckend. Ook is het niet het verschiet alleen dat het uitzicht betoverend maakt, want de vruchtrijke streek en de bosjes van olijfbomen, door welke de weg zich heenslingert, maken het verruckend. De maansgeen toen wij Pisa bereikten en nog lang zagen wij achter de muur de overhelende toren in het wijvelende licht. Het schaduwachtig oorspronkelijke van de oude printafbeeldingen in schoolboeken die de wonderende wereld beschrijven. Evenals de meeste zaken die in verband staan met schoolboeken en scholjaren, was hij te klein. Ik gevoelde het innig. Hij stak in het geheel niet zo hoog boven de muur uit als ik gehoopt had. Het was weder ene van die menigte bedriegerijen, uitgeoffend door meneer Herris, aan de hoek van Sint Polskerkhof te Londen. Zijn toren was een hersenschim, maar dit was wezenlijkheid. Evenwel zag hij er toch vrijgoed uit en was wel zoveel buiten de looplijn als men hem had voorgesteld. Ook het stille voorkomen van Pisa. Het grote wachthuis aan de poort, met slechts twee kleine soldaten erin. De straten waarin men er nauwel nood enig volk bemerkte en de Arno, die bevallerd door het midden de stad stroomde, waren uitmuntend goed. Al dus koesterde ik geen vrok meer tegen meneer Herris, daar ik mij zijn goede wil herinnerde, maar vergaf het hem. Alvorenste gaan dineren en ging uit in het vertrouwen de volgende morgen de toren te zien. Ik zou het beter hebben kunnen weten, maar ik verwachte hem op de een of andere wijze te zien, hoe hij zijn lange schaduw in ene straat liet vallen, waar de gehele dag volk uit en inging. Het baardemij verwondering hem te vinden op ene ernstige, stille plaats van het algemeen gevoel verwijderd en met zachte groene zoden bedekt. Maar de hoopgebouwen op en rond dit groenend, vloertapijd geschraagd, bestaande uit de toren, het doophuis, de hoofdkerk en de kerk van het Campo Santo is misschien de opmerkenswaardigste en schoonste van de gehele wereld. En terwijl ze al daar te samen op gehoopt zijn verwijderd van de gewone bezigheden en neeringen der stad, zo bezitten ze een zeldzaam, erbiedwaardig en indrukwekkend voorkomen. Ze zijn de uitgelezen bouwwerken, ene oude, rijke stad, welke van al de gewone gebouwen is ondaan en gezuiverd. Sismondi vergelijkt de toren met de gewone afbeeldingen in kinderboekjes van de toren van Babel. Het beeld is gelukkige kozen en geeft een beter denkbeeld van het gebouw, dan gehele hoofdstukken ener uitvoerige beschrijving. Niets kan de bevalligheid en lichtheid der bouwoordet boven gaan. Niets kan opmerkenswaardiger zijn dan zijn geheel voorkomen. Wanneer men naar de top klimt door middel van ene gemakkelijke trapp is de overhilling niet zeer merkbaar. Maar wordt dit aan de top en doet enige waar worden ontstaan als waremen op een schip dat door de app overheld. De uitwerking aan de lage kant om het zo te noemen als men van de galerij naar beneden kijkt en de koker naar zijn basis ziet terugwijken is om ervan te schrikken en ik zag een zenuwachtige reiziger die naar beneden had gezien onwille keurig de toren vasthouden als dacht hij hem te stutten. Het gezicht aan de binnenzijde van de grond af naar bovenziende als door een schuine buis is zeer zondeling. Hij heldt zeker zo veel over als de bloedrijkste toerist verlangend kan. De natuurlijke aandrift van negen en negentig mensen van de honderd die op het punt stonden zich op het gras er onder neer te leggen en de naburige gebouwen te beschouwen zou waarschijnlijk zijn niet onder de overhellende zijde te gaan liggen. Zo schuin is hij. De veelvuldige schoonheden van de hoofdkerk en het doophuis behoeven niet door mij herhaal te worden. Maar wanneer ik ze mij herinner dan vind ik het in dit geval en in honderd andere moeilijk mijn eigen vermaak af te scheiden van uw verveling als ik ze zou uitmeten. In de eerste is de beeltenis van Sint Agnes door Andreas del Sarto en in het laatste zijn enemenig de rijk versierde kolommen die mij sterk in verzoeking brengen. Ik breek zo ik hoop geen zins mijn besluit om in gene uitvoerige beschrijvingen te vervallen wanneer ik mij het Campo Santo herinner waar graven met gras begroeid zijn, gemaakt in aarde meer dan 600 jaar geleden uit het heilig land aangevoerd en het welk omringt wordt door zulke kloosters met zodanig beweegbaar licht en schaduwen door hun keurig bijtelwerk op het steen en plevijsel vallende dat zeker het verstomtste geheugen het niet meer zou vergeten. De muren van deze statige en bekoorlijke plaatsen zijn verseerd met oude fresco's, zeer beschadigd en vervallen, maar zeer bezinswaardig, zoals gewonelijk het geval is, in iedere verzameling van schilderstukken in Italië, van welke aard ook, waar vele koppen zijn afgebeeld, is er in een van deze ene toevallige treffende gelijkenis met napodium. Er was een tijd dat ik er behagen in vond mij zelf af te vragen of deze oude schilders al werkende een voorgevoel hadden van de man die eens zou opstaan om zulk een vernieeling in de kunst aan te richten, wien soldaten mixgeven van grote schilderreien zouden maken en ten midden van de prongstukken der bouwkunde hun paren zouden stallen. Maar hetzelfde Corsicaanse gelaat wordt op de huidige dag in sommige streekend van Italië zo overvloedig gevonden dat een en meer alledaarse oplossing der toevalligheid onvermijdelijk is. En ding, Pisa, krachtend zijn toren, het zevende wonder der wereld is, mag het vorderen tenminste het tweede of derde te zijn uit hoofden van zijn bedelaars. Deze pogentelkens de ongelukkige bezoeker te belagen, vergezellen hem tot aan iedere deur waar hij binnen treedt en liggen aanzienlijk versterkt voor elke deur op hem te wachten waaruit zij weten dat hij moet komen. Het gekras van de deur op haar gescharnieren is het teken voor een algemene kreeg en op het ogenblik dat hij verschijnt wordt hij omringt en aangevallen door hopen van lompen en grijnsende lieden. De bedelaars schijnen zich van al de handels en ondernemingsgeest van Pisa meester te maken. Niets verhoort zich in de straten dan de warme lucht. Wanneer men de straten doorgaat zien de voorgevels de slapere gehuizen er als achterhuizen uit. Zij zijn allen zo stil en rustig en gelijkend zo weinig naar huizen waarin mensen wonen dat het grootste gedeelte der stad er uitziet even als ene stad in de vroegen morgen of als hield de ganze bevolking de siesta het middagslaapje of het gelijkt nog meer naar de achtergevels op gewone printverbeeldingen of oude platen waar de vensters en deuren ter nauwe nood zijn aangetoond en men een beeld natuurlijk een bedelaar eenzaam op en neder ziet wandelen in een grenzenloos perspectief. Einde van deel 14.