 Naya stormen deel vier, uit zes novellen van Marcellus Emans. Deze liepe volksopname is vrij van auteersrechten, opname door Anna Simon. Zes novellen van Marcellus Emans opname zeven, Naya stormen deel vier. Wandelheim had zich niet verveeld gedurende het tweedeel uren die Bertha aan haar wandeling op de plaats besteden. De tuinbaas huisbewaardig had zonder schroom voor de vriend van meneer de dagse zitkamer geopend en met welustige behagelijkheid was de luitenant daar in de gemakkelijkste zetel bij een der fensters neergezonken, het stijven been op een wiegstoeltje uitgestrekt dat de gedienstige oude had aangeschoven. Het was koud in het ruimenvertrek en door de witte hozen, waaronder stoelen, sofas, de vergulde kroon, de luchters en de spiegel verborgen waren, als tegenvoelige planten onder het beschutten stro, bijzonder ongezellig, maar wandelheims voet had het molig tapijt gevoeld. Zijn blik schatte de waarde der grote chinesse vazen op de schoorsteenmantel en zijn verpilding maakte hem voor een ogenblik heer en meestig van al wat hij zag en al wat hij vermoedde. De praatgraagentuinman beschouwde het als zijn plicht menier een kwartiertje gezelschap te houden en verhaalde hem in die korte tijd zoveel kartristieke bijzonderheden van de voortnaamste familie uit de ontrek, dat de luitenant, die er zich vroeger op lied voorstaan, beter dan iemand op de hoogte te zijn, van al wat erin en bij Arnhem voorviel enige grote gapingen in zijn veelomvattende kennis aanvullen kon. Zodra hij echt bemerkte dat de oude in herhalingen begon te vervallen, miste hij hem door een hardnekkige stilswijgen en een duidelijke neiging om de ogen te sluiten en het hoofd rustig neer te leggen, tot dan iets wat verlegen aftocht te dwingen. Hij gevoelde behoefte zich voor een ogenblik in zijn denkbeeldige heerschapij te verdiepen. De zitkamer moest opgeknaapt worden, alles zag haar te invoudig, te alledaags uit. Er was te weinig goud in behangsel en verf. Het tapijt was niet lelijk, maar een deventers zou veel rijker staan. Ook gaf één gewoon te weinig licht voor z'elke groot vertrek. We gaan niet in elke hoek een lamp op een hoog voetstuk geplaatst. Dat zou immers de gelijke tijd tot zielaatstrekken. Over het uitzicht naar de kant van Nijmegen, dat hij verleden jaar dors door het bos had laten hakken, was hij zeer tevreden. Maar de symmetrie voordelde aan de andere zijde van het huis een even groot offer van zwaar hout. Hova rijden wilde? Hag ja, wat zou hij anders doen? Albert moest de Engelse vossen maar voor het Utrechts wagetje zetten. Of nee, hij zou liever de nieuwe vriezen nemen. Daar konden vrouw met de vossen uitrijden. Niet ging aan boven een spannend zwarte vrieze paarden. Hij had een mooie vrouw en het behoordde tot zijn groot te genoegens met dat kostbaarste stuk zijn er bezittingen in Arnhem te pronken. Een gemakkelijker echtgenoot aan hij was ondenkbaar. Het enige wat hij van zijn vrouw verlangde was dat zij in alle opzichten boven haar zusteren uit zou blinken. Wat het kostte, kwam er niet op aan. In dit stadium zijn er overdenkingen, kwam de tuinbaas hem nogmaals stoeren. Zijn vier kleinzoons waren op thuis gekomen. Als meneer die kwalek nam, zou hij hen even binnenlaten. De oudste was nu bijna 14 jaren oud. Wandelhem had er niets tegen en begon te het viertel met een genadige hoofdknik. Hij schepte er zelfs behagen in zich als een nieuwe land heer voor te doen en spak hen toe op de inquisitoriale toon welke hij aan deze waardigheid verbonden achter. Valt die grap had hij echter weinig genoegen. De drie jongsten bleven hem zwijgend met open monden aanstaan. De enige die hem scheen te begrijpen antwoorden met een even onveranderlijk als ongelooflijk NOW dat eindigde met hem zinnenwachtig te maken. Toen de jongens eindelijk al achteruit schuiwende de kamer verlieten begonnen zijn luidig en luiden teginnigappen naarmate zij dichter bij de deur kwamen en barsten buiten in een zeer hoorbaar gelag uit. Na hun vertrek kwam de luisternant de overtuiging dat er uit de oudste wel iets groeien kon. Hij zou hem onder stringtoezicht laten studeren. Hoeveel geniale koppen ga niet uit geldgewek verloren? Wie weet of er van deze eenvoudige thuimanszoon door zijn toeroen geen minister worden kon. Dit pracht hij op de mogelijkheid van een politieke loop aan voor zichzelfen. Hij had zijn gezond verstand even goed als anderen en daar kwam het toch maar op neer. Die veelwetterij deed het er niet. Evenwel, het verschiet van onvermijdelijke lasten aan elke betrekking verbonden noodzaakte hem weder van dit voornemen af te zien. Een rustig leven was toch beter dan al dat onvruchtbaar gehaspel. Hij stond boven een dergelijke eerzucht. Nog enige tijd dwaalde hij ingedachten door zijn bezittingen rond, overal verbeteringen en vervrijingen aanbrengend, die zijn landgoed dat het schoonste en best ingerichtte van geheel Gelderland maakte. Toen zijn blik door het fenster op zijn vrouw en zijn commensale viel, die haastig op het huis toe liepen. Hij ontwaakte uit een heerlijke doon. Daar was zij wedig, dat blok aan zijn been, die blijvende herinnering aan een dwaasheid, waarmee hij zijn gehele leven had bedorven. Wat deed het er toe of hij een mooie vrouw had, wanneer hij geen vermogen bezat om een dergelijk luxe artikel te doen schitteren? De kruideniersvrouw van het dorp was ook mooi, en toch kwam het in niemand's hoofd op de kruidenier te benijden. Vrevelig reed zij uit zijn leuningstoel overeind om de schilders te gemoet te gaan, die hem dankten voor de genotvolle wandeling hun verschafd. Bertha was intussen bij de tuinmansvrouw binnen gegaan, ten einde haar los hangen haar weder in orde te brengen, en onder het fluwelen hoedje te verbergen. Zodra zij gereed was, drukte wandel hem de tuinman een grijksdaal er in de hand, en nam ieder zijn plaats in het ruittuig weder in. Onder het wegrijden, kon Bertha de opmerking niet weer houden, dat zulke vergevigheid weinig in overeenstemming was met hun middelen. Vrij bars kreeg zij tot antwoord dat hij ervoor bedankte door zulke mensen van kaalheid te worden beschuldigd. Zij antwoorden niets, en bleef zwijgen totdat het ruittuig voor het hotel de aarend stil hield. Een drie tal heren ging met hen aan tafel. Zo'n schene ook al haar niet te kennen. Geen van hen zei er tenminste een woord. Ook Bertha werd niet spraakzamer. Geen glimlach verdiepte de bekoorlijke koudjes en haar wangen. De ernstige rimpel hield de wenkbrauwen streng bijeen, en uit de pijnzende ogen die strak op het tafelkleed gevestigd bleven, terwijl de fijne vingers zenewachtig uit brood, kneden en kruimelden, schoot nu in al een blik fel als de stralen van de diamant aan haar vinger, naar Tony heen die over haar zat. Die blikken hinderde de jongens hieldig. Hij meenderde het fokken, zo moest opmerken, en begon zich tegenover zijn vriend in een gedwongen verhouding te gevoelen. Hij vergistde zich echter. Zodra de goede gevokken het servet in zijn halsboord bevestigd had, werd zijn aandacht zodanig geboeid door een smakelijke kippensoep, dat hij ter nauwenood tijd had, de bekoorlijke handjes, waarvan hij zo ook een groot bewonderaar was, met een oogopslag te vereren. De tong die volgde was naar het getuigenis dat hij tussen twee beten aflegde, eveneens onovertreffelijk. Hij voelde voor de tweede maal van, en moest zich dus haasten. Niemand sprak, en hoorde alleen het geschuifel der bedienden, het gekliktlak van borden, en het rammelen van mess en vork. Die stilte begon Tony als lood op het gemoet te drukken. Hij moest ze verbreken, het kosten wat het wilde, en toch was hij bevreesd voor de klank van zijn eigen stem. Hij voelde dat Bert er hem aankijk, dat haar diamant met vuurige straden hem in de ogen flonkerde, en het was of die glans hem zijn herinnering deed verliezen, of elk woord dat hij tevoorschijn brengen zou, een dwaasheid moest zijn. Wat heerster dan tussen die vrouwen hem? Was het haat die hem bezielde? Was het minachting? Was het medeleide? Was het nieuwsgierigheid? Hij voelde zich af, en vond geen antwoord. Zijn oog dwalde verlegen rond, en ontmoette geen rustpunt voor zijn vervolgteblik. Uit deze onangename toestand redden hem wandel heen, door de vraag of hij de stad Arnhem goed kende. Hij antwoorde ontkennend. Het spreken ging beter dan hij gedacht had. Eénmaal zover geforted slaagde hij erin de luitenant, die vroeger in Arnhem had gelegen, over de rijke Arnhemmers zijn gehele voorraad lang vergeten familieschandalen en kernachtige aankdoten te doen uitkramen. Hij deed zelfs zijn best naar hem te luisteren. Maar zijn gedachten dwalden telkens af, als de diamant zijn oog met de nieuwe bloedroden of helderwitte lichtstraal prikkelde. Dan doorleefde hij de zondelinge dag weer van het begin af, eindigde met beta aan te zien, en voelde dat zij hem zijn blik terug af, met een kracht als of zij het binnenste van zijn ziel wilde lezen. Op het dessert wilde Focke een fijne fles schenken, maar wandel hem meest zijn aanbod dankend af. Zoals het heette omdat veel wijn hem te zenuwachtig maakte, en voor zijn vrouwen het geheel niet deugde. Inderdaad omdat het hem stuute van een schilder iets anders aan te nemen dan de huurprijs van de kamer, die hij ten overvloeden door zijn vrouw liet incasseren. Hij stelde daarop voor een singeltje rond te wandelen, het geen hem koffiegeld zou besparen. De zaal verlatend vond Bertha gelegenheid Tony haastig in het oort te vluisteren. Bied mijn arm aan, ik moet u spreken. Focke, die nu weer zijn gehele aandacht aan het lieve vrouwtje wijde, kwam haar juist de raad geven, zich haar degen in te stoppen, omdat de avonden koud begonnen te worden. Toen Tony het bevel volgend haar luidenverzocht van zijn arm gebruik te willen maken. Ter stond gereep zij de aangeboden steun vast en trok hem haastig de deur uit. Wandel hem, die met Focke volgde, bleef verachtig. Tony begreep dat het aan haar was, het eerst te spreken. Een ogenblik scheen zij te zinnen om een begin, toen zeiden ze. Natuurlijk hebben zij u veel kwaad van mij verteld. Daarom wil ik dat u alles weet. Ik woonde met mijn moeder in Arnhem. Ik was een kind en wist van het leven niets af. Behalve een paar neven en enige buren, meest oude jufvrouwen, had er nooit een vreemde over de drempel van ons huis. Aan uitgaan was voor mij geen denken. Toen kwam wandel hem op bovenkamers tegenover ons wonen. Ik lette in de aanvang alleen zijn paard op, dat smorgens van ongeduld trappelend in de straat wachten en meer nieuwsgierige gezichten dan op mijne naar de venster slokten. Eindelijk bemerkte ik ook de officier. Ik vond dat hij een gunstig voorkomen had. Hij sloeg het paard soms zo ruw met elkaar wat dat het hoog opsprong. Ik hield dat voor een teken van moed. De uniform trok mij bovendien aan. Hij goedte mij een paar maanden, wist bij ons aan huis te komen, en zo is het gebeurd. Hoe kon ik hem liefhebben? Ik wist niet wat liefde was. Naam moeders dood, heeft hij haar beschimd en vervloekt, omdat zij hem had bedrogen, zoals zij zeiden. Ik heb nooit geweten wat zij hem gezegd of beloofd had. Dat ik echter bedrogen kon zijn, die een plaats van een man, een zenuwachtige lafaard, een karakterloze dwingenand kreeg, daar aan dacht hij niet. Loopt zo hard niet, klonk wandelheemstem achter hem. Zij vertraagde de pas. En toch was het zo, ging zij verhoort. En wist ik, er eerst twee jaren lang, dat van een liefde waarop een vrouw richt heeft, ik nooit een sprankje genieten zou. Toen heb ik naar een kind verlangt, om tenminste één wezen in de wereld te kunnen liefhebben. Het eerste kwam dood ter wereld en is het enige gebleven. Dit alles heb ik u willen zeggen, niet omdat ik een genadig oordeel afsmeek. Oh, denk dat niet. Ik wil slechts dat u weet wie u haat, wanneer u als onvelbaar richtig een streng vonders over mij felt. Mevrouw, hier kan van haten geen sprake zijn. Maar ik wil dat u mij haat. Ik kan uw oeversilligheid niet dragen. Ze zou mij kankzinnig maken. Ik had van razernij in de vijver kunnen springen, toen u antwoorde, geen van beiden. Op mijn vraag, of u al dan niet geloofde, wat er van mij wordt gezicht. Haat mij, zeg ik. Haat mij, of... Ze volleinden niet. Maar Tony begreep alles. Het werd hem bang om het hart. Het was, of hij eens klaps, alle zelfbedwang verloor. Er was iets dat hij meeslepte, en hij voelde dat hij geen weerstand bieden kon. Hij poogte te zwijgen, maar zijn lippen herhaalden. Of? O, die vraag is verschrikkelijk vreed, giet Berta uit. Moet ik dan alles zeggen? Rechtsom, commandeerde Wandel heen. Ze waren in de Vijzelstraat aangekomen. Een rijtuig schoot in volle draf voorbij. Het schellen ligt er lantaar, blikse hem de Tony in de ogen. Hij bleef stilstaan. Maar Berta trok hem voort. Haar arm onderzijnen geklemd. Als God het een prooi die zij niet meer wilde prijsgeven. Het was vol in de straten. Die woelende menigte maakte hem dronken. Het licht dat uit het winkel stroomde, verblindde hem. De huizen, de mensen, de vlammen... Alles begon hem te draaien. Hij voelde alleen hoe zij hem vast hield. Haar hoofd op zijde boog, tot het bijna zijn schouder beroerde. En vlak aan zijn oor, terwijl haar warme adem langs zijn wangstreek, vluisterde zij, Aan de betovering die je op mij uit oefent, kan ik geen weerstand bieden. De eerste avond reed, dat ik je zag, heb je een indruk op mij gemaakt, die ik vergeefs poogte te vernietigen. Je waard koel, en die koelheid dode mij. Mijn hart heeft altijd behoefte aan liefde gehad. Ze hebben gepoogde te vertrappen, toch het heeft weerstand geboten. Het kon niet sterven. Ze spak voort, maar Tony hoorde niet meer. Hij verbeeldde zich dat alle voorbijgangers hem aankeken in de helder verlichte straat. Met de vingig wezen ze hem na, ze jouden hem uit. En wandel hem, die achteraan liep. Merkte hij dan niets? Zou hij niet aanstond de hand op zijn schouder leggen en vragen? Maar dat alles kon niet waar zijn. Het was een droom, een vreselijke droom waaruit hij moest ontwaken. Wezenloos, staarend, wachtelde hij voort, hij liet zich leiden als een kind. Eindelijk zag hij in de verte een grote donkere vlek. Ze naderde de singles. Daar zou hij tenminste om opgemerkt zijn. En weer hoorde hij dat zij zeiden. Na zoveel ellende heeft dit arme hart de man gevonden die met achten, eren en liefhebben kan. Mogen u de wereld het met haar vuil bedekken. Voor die man valt het neer zodat hij het opnemen en koesteren aan zijn borst voet. Maar de duisternis onder die reuzachtige eepen beangste hem. Hij durfde niet omhoog zien naar de stammen die kraakten en de toppen die ruisten en hun laatste bladeren prijsgaven aan de wind. De lichtende ruittuigen juchen langs hen heen. Het was of hunzelfde razenij in al wat leefte was ontprand. Het duizelde hem. Weer je erom, sok hij van wandel heen die riep. Loopt toch zo gauw niet. Een geluid vochten dat hij als focusstem herkende en daarna hoorde en zag hij niets meer. Voordat een schel ligt hem als uit een diepe slaap ontwakend deed. Ze stonden in het voorportaal van de Schouwburg. Vokke nam de plaatsen. Hij behoefde de slechtste volgen. Berthe aanzien, dorst hij niet. Toen ze er fluisterend beval. Ga vooruit! schoof hij de larre bank binnen en zat naast haar. Daar stond, fing de oefenturen aan. De eerste maten deden hem zeer. Traanen bronken in zijn oog. Zegs mij moeite kon hij zich vermannen. Een bedrijf snelde voorbij zonder dat zij al kan eraan zagen. Hij deed zijn best op te letten. Gunoes Faust was één zijn lievelingsstukken. Zodra hij het scherm was neergezonken kocht Vokke een paar tekstboekjes waarvan hij er één aan mevrouw wandel heem gaf. Eerst kijk zij er alleen in waarin het derde bedrijf verzocht zij Tony het vast te houden. Hij hield het daarvoor. Toch zij de hand beefde zo dat zij het blad aan de andere zijde steunen moest. Ongemerkt verplaatste zij haar vingers totdat zij Tony's hand bereikten en omspannen. Zacht als fluveel voelde hij het fijne handje drukken. Het was hem of hij opnieuw zijn bewust zijn verliezen zou. Maar hij wilde. Hij moest zich goed houden. Groote droppels parelden op zijn voorhoofd terwijl hij met aandacht dachten toe te zien en te luisteren. Daar klonk het. Less moi, less moi, contemplé, ton visage. En het werd nacht voor zijn oog. Zo had hij nog nooit muziek gehoord. Elke zenuw in hem schilden. Vaster en vaster werd zijn hand onklempd. Een stroom van ongekende zaligheid doortindelde zijn ziel. Heette tranen bigelden lang zijn wangen. Diepe zuchten wilden op uit zijn borst. Een hemel van geluk dindende glans open. De Engel der liefde strikte haar armen naar hem uit. Hij zonker in neer en het weergalmde in zijn ziel. Je veut hem mee, je t'es chirier. Par l'ancourt. Je t'a partout. Je t'a dure. Pour toi, je veux mourir. Voegtijdig werd Tony de volgende ochtend gewerkt. Hij verbeeldte zich dat iemand zijn naam had genoemd. Hij herkende Bert als stem. Wat is er? Leeg spoedig. Met deze woorden, maar tussen deur en drempel een briefje naar binnen geschoveend dat er stond opende. Het hield de volgende regelen in. Enige vriend. Het is nog zo donkig dat ik haast niet zien kan wat ik schrijf. Ik wil evenwel niet langer wachten met uw mede te delen dat we vanmorgen vertrokken is en dat ik rijk halzend naar uw komst uitzie. Laat mij niet wachten. Vokker slaap nog. Wij kunnen slechts een korte tijd alleen zijn. UB Op enige afstand van de Schouwburg hadden zij de vorige avond het rijtuig wachtende gevonden. Bertte was naast Tony gaan zitten die achteruit reed. Op die wijze beweren zij minder tocht te vatten. Zat het hoofd tegen het voorste zeildook gedrukt en de ogen gesloten maar zodra de glans van de laatste stadslantaren over hun knieën was heengevlogen had haar hand onder Tony's weide manteljas de zijnen opgezocht. De nacht was bitter koud geweest. De noorden wind had de gesloten zeltjes naar binnen gedronen en zijn nijpende adem door de kieren geperst. Wandel heen en vokken waren als begraavend geweest onder deken, jassen en doeken. Tony echter had de kouder niet gevoeld. Uit de zachte vrouwenhand die in de zijne rustte had een warmte zijn bloed doorstroomd aan de gloed van een vuurige zuidelijke wijn gelijk. Zonder te weten waarom had hij zich gedrukt als wilde haar verpletteren in zijn kracht gegeep en toen die druk werd beantwoord had het in zijn oor gesuist ik heb je lief. Nog eens en nog eens had hij de fijne wingers samengeklempd en altijd had zij geantwoord ik heb je lief ik heb je lief. De lange rit was een enkele ciddering geweest van onaartsprekelijk genot. Wat voor Wandel heen verborgen was gebleven had Focke bemerkt. Eerst bij schemerlicht van de tollantaren de tweede maal toen hij een poging had gedaan naar buiten te gluren om, volgens zijn eigen uitdrukking de macht de natuur te bewonderen. Deg ook al had hij niets gezien het kon er niet ontgaan zijn dat de stroefheid van zijn vriend tegenover het vrouwtje dat hij zo platonisch vereerde een merkwaardige wijziging had ondergaan. Hij had een vluisterend onderhoud niet kunnen verstaan toen zij vooruit liepen in de drukke straten onder de ruis en de ipen maar Tonnie's gloeiend gelaad bij het binnengaan van de Schouwburg had hij meer dan genoeg gezegd. Hoeveel hij ook van zijn vriend hield die vriendschap was niet bij machten de verschrikkelijke jaluzid te onderdrukken welke hem tans begon te plagen. Daarbij kwam dat Tonnie's beeld van het hoge voetstuk afviel waarop zijn kunstenaars fantasie de man met het gebroken hart de held enige liefde met eerbiedige bewondering geplaatst had. Hij had niet gedacht dat Tonnie zwak kon zijn en het was hem of hij vergiftnis voor de trouwe lozen moest smeken aan het leidend gelaad der gestorven bruit dat plotseling voor zijn verbeelding opreis. Zodra zij Wandelhems woning bereikt hadden en ieder zijn kamer had opgezocht was Focke bij zijn vriend binnengekomen met de vraag je gaat immers morgen heen. Het antwoord was een wezenloze blik geweest die hem noopte zijn vraag te herhalen. Daarop had Tonnie hem nog een ogenblik staar aangezien. Toen met de hand over het voorhoofd gestreken de ontwakende gelijk die zich van alles beroofd ziet nadat een hevige vuistslag hem bedwelmd heeft toen nederstorten en zijn antwoord was geweest ja ik ga morgen heen. In de gang was Focke met Wandelhem tegen gekomen en wie er stond had medegedeeld dat zijn vriend morgen naar Den Haag terugkeerde. Weinige minuten na ontvangst van het briefje opende Tonnie zijn deur. Bij de ingang van het kamertje dat aan Focke het slaapvertraak grenste zag hij Berta die hem wachten zij legde de vinger op de mond en verluisterde hem toe. Hij slaapt nog, hier kunnen we het hoeren wanneer hij wakker wordt. Daarop ging zij binnen Tonnie volgde behoedzaam sloot zij de deur achter hem dicht sloeg toen de beide armen om zijn hals en liet het blonde kopje achterover vallen de ogen gesloten. Een diepe zucht wilde met een zenuwachtige siddering uit haar borst op haar armen verslapten zij zou achterover zijn gezunken maar Tonnie vatte haar om het middel en klemde haar tegen zich aan een ogenblik bleef zijn blik forsend op haar geladen rusten toen boog hij het hoofd verover en zijn lippen zochten naar haar half geopende mond in die houding bleven ze lang staan onbeweegelijk dood voor al wat er rond hem gebeuren kon eindelijk sloeg Pertha de ogen weer op ze schrok en liep op de tonen naar de deur die haar invoudig moet waar van focus kamers scheiden zij legde het oor aan het sleutel gat maar alles bleef er stil gerust toesteld ging ze op de kanepee zitten en wenkte Tonnie naast haar plaats te nemen natuurlijk voeg hij er stond opheldering aan gaande het plotsling vertrek van wandel heen en met haar gewone minachtende glimlach om hem welke list ze had gebruikt zodra Focke haar dodelijk versrekt had met de tijding dat Tonnie vertrekken wilde was ze op een middel bedacht geweest om tenminste nog een paar uren met hem alleen te kunnen doorbrengen spoedig had zij het gevonden haar diamant wetende dat haar man aan die diamant hechten omdat het een voorhaar van waarde was had ze gevuinst met schrik te bemerken dat de ring haar en Arnhem van de vinger was gegleden een vervloed van scheldwoorden was van die tijding het gevoel geweest maar haar zin had ze gekregen met de diligence van 6 uur was wandel hem naar Arnhem vertrekken ten einde pogingen in het werk te stellen het verloren klein ood terug te krijgen Berta liet Tonnie geen tijd zijn mening over dit bedrog haar kenbaar te maken maar ging ter stond voor het en zeg me nu waarom dit overhaast vertrek het was al vooruit bepaald tussen Focke en mij maar wat is er dat je dwingt nu al heen te gaan alles of houd je mij voor zulke een onnozel het weepig dat ik niet zou inzien hoe noodlottig mijn verblijf hier iets voor ons bijden is geweest oh zegt dat niet heb geen berouw van de zonnestraal die je in mijn ellendig bestaan hebt geworpen al moesten wij nu voor eeuwig scheiden ik zou je mijn leven lang dankbaar blijven voor het enig ogenblik van rijn geluk dat ik ooit heb mogen genieten met deze woorden zonke blonden kopje weer tegen zijn schouder aan de samengevouwen handen drukten ze in de zijnen zo rondventelend als het kind dat op moederschoot de gemakkelijkste houding zoekt om zich neer te verleien en zo roerloos tegen hem aangeleund, fluisterde zij Tonnie ik heb je zo lief hij antwoordde niet dat hij vertrekken wilde, vergat hij alle melodieën van de vorige avond leefden weer in hem op hij waagt het niet een lid van zijn lichaam te bewegen, zijn mond alleen zonk op haar voorhoofd neer met een enkele lange enige kus nog zachter dan te voeren fluisterde zij nu Tonnie heb je ooit het leven ingedacht van een vrouw die verwaarloosd wordt weet je wat het zeggen wil een zielsbehoefte aan liefde te hebben en uitgelachen, gehoond en gezart te worden ze zweeg stil alsof ze hun antwoord wachten maar Tonnie zei er niet toen ging zij voort met een kwalijk verborgen gloed in de gedemde toon van haar spreken heb je ooit je in de toestand van een vrouw verplaatst die jarenlang het geluk heeft moeten omberen waarop zij een heilig recht heeft verkrijgen wie ik hield zij op toch ook Tonnie bleef zwijgen nu barsten ze eenskwaps los mijn hemel begrijp je dan niets en Tonnie begreep haar hij stoot haar van zich af dat zij verschrikt overeind sprong met een uitdrukking van ontzetting in de ogen die haar zult afgereisen oversloeg zag hij haar aan en als had die blik nog niet genoeg gezegd riep hij uit Berta je bent een getrouwde vrouw die woorden sneden haar door de ziel ik een getrouwde vrouw gilden zij en even als gisteren op het eilendje van Betu zicht af om de tranen van spijt te verbergen die haar uit de ogen sprong tegen de koude ruiten leunde zij het gloeiend voorhoofd aan onder de druk van haar hand pogel zij de wilde slagen van haar hart te smoren het was een ogenblik van bang en stilte en toch hoorden zij het geen van beiden dat er in focuskamer gedruis werd gemaakt Tonnie had diep medelijnen met het armeschepsel dat aan het venster met boven menselijke inspanning haar snikker verkopte en haar aandoening meesterpochten te blijven ondanks zijn strenger beginzellen kon haar haar niet veroordelen en evenmin legte hij zich de vraag voor of hij even zo toegevend gestemd zou wezen indien er een andere man in het spel waren geweest hij had berouw diep berouw over zijn harde woorden hij streed met zijn weekheid en schaamde zich te overwinnen eindelijk ging haar langzaam naar haar toe sloeg zijn arm op haar middel en zijde haar in het oor Berta eenmaal zal je inzien hoe hoog het je liefde waardeerde toen ik weigerde er misbruik van te maken ik zou je zo garenig gelukkig zien en mag toch niets voor je doen elk woord dat ik meer tot je richt elke kus die ik op je voorhoofd druk kan slechts een bron van nieuwe en grotere ellende voor je zijn daarom moet ik gaan daarom moet wel kan er nooit weder zien en het aan de tijd over laten die al onze zorgen zegt immer groter zouden maken ho, spreek zo niet spreek zo niet waarom niet liever gezegd dat je mij haten moest je mij gisteren dan alles laten bekennen om mij vandaag tegen te werpen dat ik een getrouwde vrouw ben voel je dan niet dat je mij vermoord ik zie dat ik je leiden doe en ik weet dat ik niet anders handelen mag mijn god dat is de waarheid hoor, zie hier al wat ik doen kan mochten ooit de omstandigheden van je leven dus daar nog veranderen dat je vrij waard van die man wat er langer samen zijn met hem zo ondraagelijk werd dat de diepste schande je nog een uitkomst zou schijnen reken dan op mij weet echt er wel wat je doet op de vertoon voegde hij erbij en ik zal weten wat mij te doen staat eens klaps blonk er een straal van blijdschap in Bertha's levendig blauw oog ja, zo is het goed je wilt mijn vriend mijn enige trouwe vriend zijn, niet waar? ik zal je schrijven en je wilt me altijd zeggen wat ik doen en later moet oh, je hebt gelijk niemand mag iets op mij kunnen aanmerken en dan zal jij mij ook niet verachten verachten Bertha Tony ja, ik wil goed en braaf zijn voor jou ver van elkaar willen we volkander blijven leven ik zal deden in al wat je werkt en jij zult mij troosten want ik heb behoefte aan troost in mij treurig bestaan als het najaar komt zal je hier komen op de schilderen en dan zullen wij weer samen zijn smorgens, smiddags en savings vele weken lang van onuitspreekelijk genot en ik zal je lief hebben als de bruid die je verloren hebt je dankbaar zijn als aan de enige onderstrouw die smorgens in mijn kamer valt je vereren gelijk ik eens mijn moeder vererde de enige die het altijd goed met mij heeft gemeend ik wil vier daar kwaadsprekende wereld in de ogen durven zien onbesmet je waardig blijven en voor jou alleen dit doorre leven dragen oh, heb mij lief dat is al wat ik vraag mijn eerste mijn enige liefde weer vroeg ze de armen om zijn hals en zonk haar hoofd bleek zwijmel dronken achterover en Tony druckte haar een laatste kus op de mond en nog een en nog een ze konden niets rijden voor het laatst dan gierp hij uit en scheurde zich los waar zij geef hem weer vast en zeiden nog één vraag en die ik vrij waren geweest zou je mij tot vrouw hebben genomen stappen klonken in de gang kijk, antwoorden een fokke opende de deur hij had genoeg gehoord Bertas flickerende ogen en Tony's donkere rode kleur vertelden hem de rest des tijd de jongen wacht dat was al wat hij uitbrengen kon in twee stappen was Tony bij het raam de jongen die zijn kofferdragen zou wachten inderdaad nog hij, nog Berta, hadden hem horen aanschellen het was ook minstens nog een kwartier te voeg mijn koffer is nog niet gepakt ik zal je helpen antwoorden fokke terwijl hij hem bij de arm geef een secondemaar bot Tony weerstand hij kon de smekende blik uit Berta's ogen niet verdragen toen wende hij met geweld het hoofd af en ging met fokken heen een strenger winter was voorbij gesneld met de lange, pijnigende streamen van velle wind en haarelslag had hij afscheid genomen en geruime tijd had het geduurd voor de eerste lente dag met zoelenadem de afgematten doorweeg de aarde koestering kwam Tony had in haar atelier het vuur laten uitgaan het neerhangend gordijn hoog opgetrokken en het venster voor de weldade gezondestraan en de verquikende voorjaarslucht geopend nog verbleek door de dampen welke uit een nat gebod om opstegen golfde de glans naar binnen stoede met het fijne stof dat van de vloer omhoog zweefde en van de zoldering neerzonk om zich in de gloed te baden bedekte het kuisse lijf daar kapitulijnse venus die op de gebeeld houden antieke kastprijkte met zijn wilderigste kussen en gloeide op de vergoelde lijst om het portret van Tony's vader dat achter haar hing een enkele straal brak in het glaswater en de caraf die op tafel stonden en andere kaatste in het fenitiaanse spiegeltje boven de schoorsteen terug en op de donkere muur aan de overkant vonden ze al kan er weer op de studie van een hondend duin gezicht met fijn getimte grijze hemel een gehele wand was met schetsen behangen de kleurrijke zonsondergang aan het Scheveningse strand naast een somberhoekje uit het Haagse bos een dampige hollandse wijde boven het bruin zandvoorts binnenhuis zowel deze studies als de kopiën van Potter's Stier Simeon in de Tempel en de anatomische les waren allen van oude datum het jongste werk was gering in aantal en leund de grote deels omgekeerd tegen de muur aan terwijl een kolossale herfst opgezet de verf op de ezelprijkte die bij het geopend venster stond Tony had in het laatste half jaar weinig uitgevoerd uit Gelderland weergekeerd had hij het gevoel gehad dat hij van een jaren lange reis terugkwam de huizen, de straten, zijn atelier alles was hem veranderd voorgekomen een ontmoeting met zijn vrienden had hij vermeerden omdat het hem te moeder was geweest al of eensklaps een wereld hem van hen schijden en zij op zijn gelaad konden lezen dat hij niet meer dezelfde was van voorheen dus had hij zich geschaamd maar waarom? wat had hij zich te verwijten? toen hij die vraag zich voorlegte was hij een blik op een kleine schets in doof ebbenhouten lijst gevallen ze stelde een meisjeskopje voor met blanke rozen omkrantst het marmer bleek voorhoofd tegen een wit kussen rustend de glimlach van een voegen dood op de kinderlijke trekken lang was hij ervoor blijven pijnzen de lippen strak gesloten het voorhoofd in diepe plooien gevronst ook haar had hij het gevraagd wat heb ik mij te verwijten? was het slecht dat mijn hart vol medeleiden zit op een vrouw nederboog die behoeft had aan troost dat mijn arm zich om haar sloot omdat zij staande blijven zou op de rechte weg is het misdaad dat mijn ziel haar lief heeft gehad? maar de bleke lippen hadden hem niet geantwoord een olreine ziel had van het leven slechts de bloesumtijd gekend vergeefs riepen haar tot rechter in over de nájaar storm de derde dag na zijn aankomst had hij van Berthe een brief van achtzijden ontvangen een enkele betuiging van warme eindeloze liefde al wat haar hart in jaren lange onderdrukking had opgekropt barsten u los in honderd maal haar haalde verzekeringen van onbegrenend vertrouwen en wildere gebeelden van vuurige aanbidding de kuisse verering daar maagd die onbewust het leven ingaat was haar vermengd met de zenuwachtige dweperij der vrouw die onversaardigd het genoet kent het zelfs zuchtig verlangen van de felste hartstocht met de opofferende toewijding der meest platonische onthouding Tony had zich door die brief ontstemd gevoeld die woordengloed beangstigde hem vermaakt dat hem alleen in het postkriptum de beschrijving van Fokkes zondelinggedrag na zijn vertrek op meewarige toon vertelde Bertha daarin hoe de jaloeusse schilder daar stond na Tony's vertrek in tranos uitgebasten ho, ik weet het mevrouw had haar haar toegeroepen Tony is veel knapper, veel geestiger veel talent voller dan ik hij is het waard dat men ze voor hem vergeet terwijl ik maar een onhandige dommor ben die alleen deugd om uitgelagge te worden nooit hadden kunnen denken dat hij nog binnen het jaar het lieve kind zou vergeten en hij zoveel hield dat zijn vrienden voor zijn leven vreesten toen hij stierf had ik dit kunnen voorzien zeker ik zou hem niet hierheen hebben gelokt van één ding echter kan u zeker zijn en die zijn liefde voor haar slechts zo kort kon duren zoals zijn plotseling opwilling voor u het geen week uithouden hierop had hij hem ernstig verzocht te zwijgen onderzij over zaken een sprak waarvan hij niets afwist en als snickend had hij zich met woede op zijn boterham gewarpen was hij elke twee beten uitroepend ik weet alles mevrouw wandel heen nog 24 uur had hij op roze om doorgebracht en daarna afscheid genomen zo cool mogelijk ernstig en waardig had Tony op deze brief geantwoord hij moest haar dringend verzoeken en op een andere toon te schrijven brieven als haar eerste mocht hij niet beantwoorden beiden waren zijn ongelukkig daarom konden zij ook al naar tot steun en troost te strekken maar het gevoel dat hen vereende mocht nimmer een andere naam verdienen dan die van vriendschap terwijl zij konden delen in ookal de vreugde en leed moesten zij als broerig en zuster door het leven gaan daar stond was een tweede brief op de schrijven gevolgd ze gaf hem gelijk vriendschap, warme vriendschap alleen mochten tussen hem bestaan en hij zou haar vraagbaak haar leidsman, haar beschermengel zijn in het leven duizend kussen zond zij hem met deze woorden toe en hij kon ze gerust aannemen de nagedachten is zij naar verloren liefde niet het waren de kussen die een zuster aan haar broeder zond zij eindigde met de woorden broeder, blijf trouw ook op deze brief had Perta spoedig antwoord om te vangen maar nadat zij aanstond zijn derde een vierde en vijfde zelfs zonder de zijne af te wachten verzonden had, smeekte haar voorzichtig te wezen en de omstandigheden niet te tarten die elk ogenblik wandelheems aandacht op zulke drukke correspondentie konden vestigen met haar eigen minachting had zij hem ogenblikkelijk bericht dat zij het sleuw genoeg wist aan te leggen om haar onverschillige man die alleen aan zijn gemak dacht geen argwaan te geven en terwijl ze met bijna cynische open hartigheid al de kleine plagerijen opzonden waarmee de haar leven in de laatste dagen meer pitte om aangenaam had gemaakt smeekte ze hem haar niet van het enige genot te beroven dat haar nog enkele lichtpunterschonk in de eentonige ellende van haar bestaan langzamerhand moest Tony weer aan het werk gekomen en toen hij aan de kunst haar vroeger richten op zijn toewijding hergaf raakte Bertha speelt verder op de achtergrond het was met een meewarig gevoel dat hij zich haar herinnerde terwijl zijn briefen meer en meer het vriendschappelijk praatje werden van iemand die niets te zeggen heeft en toch niet zwijgen wil ook in de hernieuwe omgang met vrienden en kennissen begon hij zich te schikken Focke die enige dagen na zijn terugkomst op straat koelde hand dat gedrukt zonder over Bertha een woord te spreken was van lieverleden weer de getrouwen oploper geworden die hem in zo menige sombere bui had verrast en getroost er eet had hij gelukkig door achterinvolgens aan een tiental mooie vrouwtjes en bekoorlijke meisjes zijn hoofd te maken met evenveel ijvig als hij het vroeg aan Bertha had gedaan hem ruimschoot gelegenheid gegeven de gemakkelijkheid te benijden waarmee hij het voorherp zijn haar steeds werkzame aanbidding verwisselde zonder een enkele nacht wat losse te slapen of een enkele middag met minder eetlust aan tafel te gaan Tony had tansen dik besmeerde palet dat van velen uren aan houdende arbeidgetuigde terzijde gelegd terwijl hij aan het fenster naar de melkblauwe hemeltuurde werd hem een brief binnengebracht waarvan hij aanstond uit handschrift herkende snel scheurde hij de omslag open lasten drie bladzijden door herlast de laatste regels met gefonds de wenkbrauwen en frommelde papier ineen dat tussen zijn vingers knitterde het was juist acht dagen geleden dat in Berters brief de volgende regels waren voorgekomen hij, met dit voordaanwoord was hij gewon haar man aan te duiden is voor een paar dagen naar Deventer vertrokken waar de nalatenschap van zijn zuster moet geregeld worden over wie een minderjarige zoon hij tot vogelsen benoemt kom morgen met de eerste trein naar Arnhem ik wacht je aan het station we zullen de hele dag ongestoord te zamen verland trek ik de armen naar je uit mijn vriend, mijn steun mijn levenslust mijn enige schat op aarde oh had het de uren vleugelen en drukte ik je reeds aan mijn hart topmorgen dus, blijf trouw aan je be onmogelijk had het in zijn binnenste geklonken die vrouw mag je niet weder zien aanstond had hij een telegram gezonden waarin hij zich verhinderd melde en erbij gevoegd, brief volgd over de brief had hij lang nagedacht haar kort en bondig te verklaren dat alles tussen hen uit was en blijven moest zou ongetwijfeld het verstandigd zijn geweest maar dit was hem onmogelijk kon hij zo zelfzuchtig vreed handelen met een ongelukkig schepsel dat niemand op de wereld had dan hem en zich daarom aan hem staande hield als de schipreukeling aan de mastop van zijn gezonke vaartuig als hij niet zelf schuldig geweest door een gewillig oortelen en dat haar niet zijn mannenwoord gegeven dat hij te alle tijden op hem rekenen kon maar dat hij tans wijgherde was toch in haar eigen belang en dat alleen zette hij immers op de voorgrond hij schreef haar dus dat zij lichtvaardig had toegegeven aan een goede maar onverstandige opwelling hoe gemakkelijk kon het niet gebeuren dat de burgemeester of een andere van Wandelheems kennissen haar zag vertrekken of tegenkwam in Arnhem wat zou zij haar man antwoorden en haar dan rekendschap vroeg daart het gevaar niet Berta zo eindigde hij een dag van genoegen zou ons beide levenslang ongelukkig kunnen maken de brief die hij tans in handen hield bevatte niet alleen haar antwoord te zijn maar ook een tweede uitnodiging voorkomen aan de eerste gelijk Wandelheem moest wederom van zaterdag tot maandag te deventer zijn zondags reist de burgemeester nooit voordag een dauw zou ze vertrekken om eerst wanneer het donker was terug te keren er bestond niet het minste gevaar en bovendien vervocht zij en die er ook al gevaar waren zou ik niet alles trotszeren om een ogenblik mijn trouwe ton niet te zien en hem te kunnen zeggen ik heb je lief wat is er voor mij nog te vrezen heb ik niet alles geduld, alles geleden is het echt er voor jezelf dat je bang bent? kom dan niet, kom dan nooit deze regelen gloeden hem in de handen, branden hem in het hoofd bang hij, een man vrees, waar zij die het zwaarst haar rokkeloosheid zou boeten alles trotszeerden om hem in het oor te kunnen fluisteren ik heb je lief hij zag het hoe zij minachtend de schouders opdrok en haar lip omhoog krulden zoals zij voor haar man en voor vokker deed nee, bij god hij kon geen lawaard zijn zijn besluit was genomen maar de aandoening in zijn borst niet zo spoedig bedaard terwijl hij met grote stappen heen en wederliep hoorde hij het niet eens dat er gescheld werd en dat er voetstappen kraakten op de trap in een licht zomerpakje waarover een zware winterjas los was omgeslagen handen en kleren, als immer vol verf, trat vokken binnen goedemorgen vokken merkt het niet, dat zijn vriend in een bijzonder opgewonde toestand was hier op zijn hoed op tafel en nam het er stond voor de ezelplaats heerlijk licht vandaag, buiten zal het nu prachtig zijn wat dun gras aan het slootkantje met een hek, rijswijkend verschiet en een zilver luchtje, dus of wat de water tanden je bent druk aan het werk geweest, zie ik dat ding wordt goed in de voorgrond moet je nog meer helderheid brengen het is tenachtelijk de lucht is uitmuntend, best hoor best, jammer dat je mijn nieuwe zwarte lijst er nog niet gezien hebt iets dergelijks zou er goed om staan wat loop je toch heen en weer? ben je niet wel? heel wel, dank je maar zijn gedachten die mij nu en dan plagen weet je dan kom ik juist op pas, we wilde morgen naar monster gaan, de heide is heel aardig en het weer ziet er voorlopig niet kwaad uit het spijt m'n keel, maar morgen kan ik niet kan je morgen niet? waarom kan je morgen niet? ja, kope heeft ons dan eten gevraagd met zijn zustig, die zoals je weet de monster woont, daar is op het ogenblik een nichtje gelogeerd, nou, snoepig hoor is je winter al klaar? mijn winter is niet klaar maar, ik begrijp niet doe mij het plezier en drink niet langer aan, je weet dat ik blijf bij het genik gezegd heb dat je kop op bent, weet u er een maar denk er nog eens over, in het toegaan zouden we in loos duinen aanleggen je weet wel, in dat zwaantje waar die mooie dochter is, hoe heet ze ook weer zie je geloof ik, in alle gevallen kom je morgen ochtend even aan weet of je niet van gedachten verandert zie ik je vandaag nog ergens? nee, ik ben verhinderd tot morgen dan Fokke vond de volgende dag zijn vriend niet meer thuis toen Tony in Arnhem uitstapte kreeg hij te vergeefs naar alle kanten rond de gestalte die hij zich herinnerde zag hij niet toch was ze er, en had ze hem ter stond bemerkt, maar ze moest door een dicht menig te heen en dringen om tot hem te komen eentklaps voelde hij zich bij de arm trekken en stond ze naast hem hij schrok, want hij begreep het niet meer dat hij die vrouw een ogenblik had liefgehaat was hij dan met blindheid geslagen geweest dat haar geel blond haag waarvan hij zulke een afkeer had hem niet was opgevallen van de eerst onaangename indruk die haar schelblauwe ogen en haar opgewipneusje hem gegeven hadden zo geheel kunnen vergeten dat hij haar innemend ja, mooi had gevonden hij begreep zichzelf niet en in zijn gemoet ontwaakte de stemming weer van de eerst avond dat hij haar gezien had toen haar aardigheden met de burgemeester hem zo tegen de borst hadden gestuid toen Fokke hem geergerd had met zijn laffe verliefdheid toen het hem geweest was Fokke boom hem vocht gekussen toezond en uit elke plant in de tuin en elk meubel in huis een benauwende kilheid opsteeg een miasmerrijke atmosfeer van een lafve hatelijkheid en kwalijk bedwongen klein geestige driften waarin het leven verankerde en giftig werd maar Bertha drukte hem zacht de hand boog zijn onderarm omhoog legt er de haren overheen kiek hem zo lang aandachtig van terzijde aan dat hij onwillekeurig het hoofd omwende aan te zien en zeiden toen ik wist dat je komen zou van dit oogomelijk af verbleekte het beeld van die ongelukzalige eerstavond hij voelde hoe zij zich steeds dichter aan hem vast klemden en dat als alwaan hij denken kon Bertha kende Arnhems omstreken uitmuntend terwijl de wandelaars zich reeds voeg op de Velperweg de stad uitspoeden om de vrije zondagmorgen buiten te gaan genieten sloeg zij de Sipse weg in en voerde Tony achter zonspeek om waar de Lenteson de duizenden knoppen zwellendeed die eenmaal tot brede bladerkronen ontvoud haar stralen de doordocht zouden versperren daar had zij oude lievelingsplekjes door weinig wandelaars bezocht waar men ongestoord praten kon over wandelheem sprak het ze niet over rozerom weinig spoedig kwamen ze op haar levensloop terug die zij hem eenmaal met korte woorden had geschetst zij vertelde nu hoe zij vol illusion met een onvergevelijke lichtzinnigheid het aangevouwen waarvoor zij tans dagelijks bitter boeten moest en hoe zij al haar droombeelden al had zien verdwijnen gelijk de grijze schoorsten rook in de helderen hemel verdwijnt het was geen illusie meer dat ze zich aan hem had gehecht want zij wist dat er in zijn hart slechts een bescheiden tweede plaats voor haar open bleef maar ook daarmee de wilde haar zich tevreden stellen ja een enkel woord van liefde zou haar voldoende zijn al wat zij nog verlangde was trouwst mogen schen en steun te ontvangen dat zal haar immers niet weigeren tonnie had medeleiden diep medeleiden met het vrouwen hart dat om liefde smeekte hij zag het nu duidelijk in dat ook hij niet leven kon zonder een wezen dat hem bij minder en waarvoor hij zorgen kon waarom zou hij zet nog langig in koude zelfs zuchtige redeneringen verschanzen tegenover een vrouw die de onbaat zuchtigste toewijding waardig was nee het moest eruit en hij zei dat haar voor de eerste bertha ik heb je lief honderd maal zeiden ze al kan er hetzelfde met andere woorden vruchteloos naar een beeld zoekend dat voorkomen weer gaf wat zij gevoelden dwelten zij voor een ogenblik af om de schone dag te prijzen en het heerlijk landschap dat hen onringde spoedig zwegen zij dan zuchtend stil hand in hand geklemd onmachtig aan de inigheid en de rijkdom hunner gevoelens een andere uiting te geven dan hetzelfde ik heb je lief van tijd tot tijd een lange kus op haar zachte hand en die kus bracht laafenis geen bedwelming aan was het de invloed van de plecht gerust die overvelden en bossen lag uitgespreid was het de werking van de lente adem die de brand der driften nog niet kende of was het misschien de afwezigheid van het gevaar alleen die in hun borst als gold nog een eerste liefde zegt het rein verlangen ontkiemen liet na een eeuwig duurend samen zijn de gehele dag dwelden zij door Arnhem's en de samen aten zij bij een oude vriendin van haar moedig en weduwen die wandelheem haten Berta had haar verwittigd dat zij met één haar in neven komen zou toen het uur van scheide sloeg kon Tony zich niet begrijpen dat ze achter blijven moest want hij was reeds aan haar gewend als of zij vele weken lang gehuwd waren geweest op deze dag van Rijngenot volgde naar vele dergelijken want alle zondagen ging wandelheem eerst naar Deventer later naar Elburg de vol lag stippte reisplicht en waarnemend die hij meende dat op hem als voogd rusten was het weder gunstig dan bleven zij tot lat in de avond beilkandig regen het dan scheiden zij vroeg maar trots zeerden onder een paraplu dicht bij eengedrongen de stort bij hun zo lang dat zij elkander alles hadden mede gedeeld wat zij in de zeven weken dagen overdacht en verricht hadden op één derguurste dagen van april gebeurde het dat Berta koude vatten ze zorgde wel dat Tony er niet van vernam maar de eerste zondag was zij genootzaakt hem af te schrijven en een week later menen de dokter haar nog geen vergunning te kunnen geven zich in de buitenlucht te wagen nu pad zij Tony tot haar te komen want zij rijkhalste ernaar hem weer te zien in die nijzaterdagavond laat aankom zou niemand hem opmerken en de gehele zondag konden zij te samen op rooze om doorbrengen Tony aardelde niet lang meer en de zondag lag hem te vers in het geheugen overeenkomstig per taas verzoek kwam hij aan toen de avond was gevallen de wind was nog altijd koud en de wilde regenvlagen die bij tussenpozen tegen de ruiten van de diligence hadden geslagen waren afgewisseld geworden door klettrende hagelbuin waar aan het dunne glas, ter nauwernood weerstand bieden kon op het ogenblik dat Tony de wagen verliet was het droog de weinige lantaarens spiegelde zich in grote plassen welke de doorwekte grond niet meer verswelgen kon zijn weg leidde voor beide societijt hij nam de overzijde ten einde om opgemerkt te blijven terwijl hij een blik weerp op de helder verlichte ruiten ging hem een lange donkere gedaante snel voorbij hij geloofde de burgemeester herkent te hebben aan het eind van het dorp keek hij om menende dat iemand hem volgde maar dat was waarschijnlijk de echo van zijn eigen stap geweest welke hij hem in die waan had gebracht hij zag tenminste niemand en ging roozerom binnen haastig schelde hij aan de deur vloog open als al iemand in de gang op wacht gestaan en viel ter stond achter hem dicht die beduisterd is omgaf hem maar Berthe hing roerloos aan zijn hals ontrukt aan de aarde, zitterend van verrukking oh welke lange, pijnigende eenzaamheid had zij doorworsteld zodra de eerste aanvoening bedaard was nodig ze hem uit naar het kamer zitten gaan waar zij de laatste morgen te samen alleen waren geweest daar had ze met verliefde zorgzaamheid alles klaar gezet wat er na de reis aangenaam zou kunnen zijn vergeefsbeweerde hij niet nodig te hebben er stond erop dat hij eten zou deed hem op de kanapé plaatsnemen en bedien dezelfde gelukkig wanneer hij een wens te kennen gaf of zij er een uit zijn blikken kon raden toen hij niets meer verlangde stookte zij eerst de kachel op die de wind weldra rood deed gloeien en zette zich daarna aan zijn zijden nieg ze spraken over hetgeens uit de samen op roozerom hadden doorleefd de burgemeester, de givier, fokken allen passeerde de revue wat zou de laatste jaloers zijn indien hij hem nu kon zien maar langzamerhand werd beiden het spreken moeilijk de glim lag verdween van Bertha's gelaat terwijl zij het hoofd op de borst liet zakken alsof het haar plotseling te zwaar geworden was en haar ogen na een pose wezenloos voor zich uit te hebben gestaard kleiner en kleiner werden liep er nu en dan een zenuwachtige rilling over haar gehele lichaam heen zwaar lag zij tegen Tony aan alle spieren ontspannen zich haar vingers lieten los en haar armen vielen slap neer Tony gaf de warmte schuld en wilde opstaan toch hij zag haar in zijn arm liggen en kon zich niet verroeren nu spakt zij fluisterend Tony geloof je in een onstervelijk leven hierna maals hoe was het hem mogelijk op dit ogenblik zulke vragen te beantwoorden hij kon niet denken zijn antwoord klonk verwart hij wist het niet hij wilde er neer ik wil erin geloven als ik altijd bij je kan zijn mijn hoofd tegen je aangeleund je hand op mijn voorhoofd gelijk nu in die er een eeuwige gelukzaligheid is daar moet zij zo wezen Tony's hand gleed van haar voorhoofd af en zond neer als waren zij verlamd zijn hart klopte dubbel snel en joeg hem met bloed naar de slapen hij voelde dat de hitte ondraaglijk werd zijn gelaat gloeide zijn borst heegte naar lucht in zijn hoofd begon het hem te duizelen als zou hij aanstond bedweld op de grond zinken hij deed een poging haar van zich af te duwen en zij sprong versrikt overeind met onvast de schreden ging hij op het raam toe schove de open en stak het hoofd naar buiten hij had behoefte aan frisse lucht de vreesechter dat iemand hem zien kon deed hem het venster weer sluiten hij wist niet wat hem overkwam zodra hij weer op de kanapé neerviel sloeg zij de armen om zijn hals hij voelde op het voorhoofd daalde van het voorhoofd naar de ogen van de ogen naar de wangen van de wangen naar de mond en die kussen brandden als viel er een vuuregen op zijn aangezicht neer nogmaals zong zij tegen hem aan maar nu bemerkte ze de zondelingen uitdrukking van zijn gelaat en haar armen om zijn hals geklemd haar ogen bijna angstig in de zijnen gericht fluisterde zij ik ben niet slecht niet waar als ik slecht waren je hebt m'n lief? nee, riep hij uit en er was razernij in het toonwal op hij sprak en in de wilde omheelzing waar mede hij haar aan zijn borst drukte ik heb je lief Bert, ik heb je lief ze persta haar lippen op zijn mond ze wisten ook aan haar niet meer te zeggen van beide leven kennen zij alles hun geheimste gedachten hadden zij geopend baard in woorden hadden zij weggeschonken wat woorden kunnen geven in duizenden kussen had het eerst opruisende gevoel zich een uitweg gebaand en nog altijd bleef hun gemoet vol tot barstens toe elf doffe slagend van de gangklok wekten hen uit de benoude dommeling waarin hun geest als weggezonken terwijl de zinnen waakten zij zidden bij de minste beweging die hun houding veranderen deed het minste geluid dat de nachtelijke stilte verstoorde Tony, sprong op in elke zenuw klopten hem duizend hamers elke druppelbloed gudste door zijn aderen heen hij voelde dat hij gaan moest maar zij, voor wie de zelfbeheersing tot een wellust geworden was, waarin zij hun laatste prikkel wilde bijbrengen, voeg hem nog eens niet waar, geen mens kan maar iets verwijten nee, niemand, scheerde Tony verwart en gejaagd, maar nu moet ik gaan dus laat morgen kom je dus weer ja voeg, zorg dat je heel voeg komt, dan kan niemand je zien Tony luisterde al niet meer zonder afscheid te nemen, holde hij naar beneden en naar buiten frisse lucht, dat was al wat hij wensen en hij liep de straaterg op tot ver buiten het dorp het baat hij niet, nog de guren nachtwind nog de snijdende hagelstelen waarin in staat hem verkoeling aan te brengen in de kleine kamer van de vergoelde ploeg teruggekeerd, trok hij zonder te weten waarom, het gordijn in de hoogte wondig het gordijn kort om de hand tot het scherpe touw, bloedige striemen in zijn vel getrokken had de straater naar buiten, in de zwarte nacht die pijn deed goed de zweep, die hem op dat ogenblik gegezeld had, zou hij dankbaar zijn geweest gelijk de zieke, de heelmeester dankbaar is die het mes in het brandend gezwel heeft durven zetten eerst toen het dans een schijnsel van de kaars welke diep in de pijp was gebrand hem tot hetzelfde had doen komen wierp hij zich op de vochtige lakens van het patnieer en gaf hij zich over aan de slaap en aan zijn loodsware dromen weer waren de akkers van hun rijke dos en verloorde zon haar zomer gloed die zich als vloeibaar goud uitspreiden over de bossen nog altijd zond de winter onvolltooid op de ezel achter de capituleinse venus lag nu ook het palet met stof bedekt te verdrogen in plaats van laag neer te hangen om het voor de schilder onbeerlijk licht te laten binnenstromen was het gordijn van het atelier hoog opgehaald in het effen grouw schijnsel van de regendag smoten licht en schaduw treurig samen Fokke zat bij zijn vriend onder het uitblazen van dikke rookwolken had hij hem duchtig de les gelezen hij noemde ten schande in een heel jaar niet meer dan drie stukken onder handen te hebben genomen geen van drie in afgewerkt het laatste zelfs amper aangezet ik begrijp niet wat je scheelt bij dung zijn afleiding heeft ze je niet gehapperd een reis van ongeveer vijf maanden als je lustloos bent gaat dan mede naar barabend je hoeft voor niets te zorgen Adolf zal ons kamers bezorgen hij schrijft dat de streek overheerlijk is en op enige weken mooi weer hebben we in alle gevallen nog recht het woord recht deed Tony Geum lachen is het afgesproken? zal ik melden dat we beide komen? terug schudde Uppergen het hoofd en antwoorden ik kan niet werken de lust is dood maar dan ben je ziek ziek ja, dat is het ware woord ik ben ziek ellendig, ongeneeslijk ziek Tony, ondanks je koppigheid heb ik je dat heden toe voor een verstandig man gehouden maar ik begin er nu aan te twijfelen luister dan je bent altijd mijn trouwste vriend geweest ik wil jou alles vertellen misschien zal het me goed doen wanneer je er tenminste eens over spreken kan alles vertellen, wiep vokken uit terwijl je met zijn grote, goede geogen Tony verbaasd aankijk een kindgelijk dat voor de eerste mal een vrienden taal hoort spreken misschien kan je niet eens raden wie het betreft is me vrouw Wandelheim al zo spoorloos uit je geheugen verdwenen vokkers gelaten draakte nu bij kans ontzetting uit hij bleef Tony aanstaren maar antwoorden niet deze ging voort hoe het gekomen is weet ik mij niet meer te herinneren maar we hebben ook al naar van liefde gesproken ik geloof niet dat het de naam van liefde verdient wat ik voor haar gevoelde moest me leiden, toch ook dat niet alleen het was eerst een soort van dronkenschap een bedwelming die ze van mijn meester maakte na de hand werd het anders ik heb het eigenlijk zelf nooit goed begrepen het was een wonderlijk gevoel dat ik ontlopen vergeten, verstikken wilde maar dat telkens weer met nieuwe kracht en in een nieuwe gedaande te ontwaakte god weet dat ik haar nooit tot enig kwad heb aangezet als Wandelheim mij op dit oogomelijk horen kon als jou aan het aangezicht durven zeggen en toch vervolgde hij plotseling in gepijns verzonken toch was het verkeerd ja, slecht ik had het nooit zover moeten laten komen nu is het te laat vertel mij eerst wat er eigenlijk is voorgevallen voetfokken die zag dat zijn vriend geheel afdwaalde en als een krankzinnige voor zichzelf begon te praten wat er is voorgevallen oh ja eerst kwamen we samen in Arnhem we wandelden er rond mijn god, welk kwaad lag daarin ze had behoefte aan een vriendelijke steun en het was al wat ik haar wilde wezen op een guren april dag werd ze verkouden en 14 dagen later bezocht ik haar op roozerom hij was niet thuis we brachten één avond samen door en die ellendig huren hebben me half waanzinnig gemaakt toen ik haar verliet was ik ziek naar lichaam en geest de volgende morgen echter was mijn besluit genomen alles zijde mij dat ik die vrouw niet terug mocht zien ik had geen recht haar steun haar troost te zijn zij was de vrouw van een ander en vertel me toch eerst de feiten juist ik schreef haar een brief waarin ik met korte woorden melde dat wel kan er nooit weer zouden zien daar ik zo spoedig mogelijk voor geruimetijd het land ging verlaten aha nu begrijp ik het overhaast vertrek natuurlijk schreef ze mij toch stond terug wel had ik haar mijn adres niet opgegeven maar ze stuurde de brieven naar hun haag met verzoek van opzending in geval van afwezigheid je begrijpt hoeveel mijn reis mij baten nergens kon ik haar ontlopen van stad tot stad eilde ik voort als door een koorts gejaagd en overal vond ik haar lange, gloeiende betuigingen van onveranderlijke liefde op mijn weg het durft mij te moeden al strekte ze mij uit elk nieuw oord de armen al verlangen tegen en wanneer ik nu aan die reis denk zie ik haar overal en altijd aan mijn zijde gaan toch had ik de moed niet het opzenden te verbieden ik eisde van het denkbeeld dat die brieven in verkeerde handen zouden komen en zodra ik de pen opnaam om haar het verder schrijven te verbieden viel mijn oog weer op het blijf trouw, dat het zot vormde van elke brief en ik verschuurd het papier waarop de eerste onbarm harde geworden reed stonden geschreven zo toch ik vijf maanden rond altijd nog hopende een vrouw en zou en vanzelf ophouden met schrijven maar die verwachting was eidel op zekere dag ontving ik een wan hopende brief ze moest mij een vreselijke tijden brengen die ze niet aan het papier durfde toevertrouwen omdat ze vreesde dat het geschreven woord een al te diepe indruk op mij maken zou ze hebben zoer mij niet meer te vergeten dat ik haar eenmaal gezegd had reken op mij van dat oog omlijk af heb ik gevoeld mijn eigen meester niet meer te zijn een onweerstaanbare macht blijft mij naar die vrouw ik zie haar altijd voor mij ik moet aan haar denken smorgens zweeft zij tussen mij en het doek waarop ik dacht te werken nachts is hij het enige onderwerp van mijn dromen nergens vind ik rust meer of duur ben ik bij haar dan is het of alles mij van haar jaagt ben ik hier dan smacht ik naar een blik uit haar ogen naar een druk van haar hand wil je dat liefde noemen? maar het is dan toch een andere liefde dan die kalme, weldadige gewaarwoording die ik eenmaal heb gekend je bent dus toch naar roze om gegaan ik kwam haar immers voor terug antwoordde Tony met het gebaar van de zieken die naar langs treiden de overtuiging niet meer weren kan dat een dodelijke kwaal hem door het lichaam boelt nadenkend sta de fokker zijn vriend aan hij begreep het niet dat die sterke man zo zwak kon zijn zodra zij mij de deur open deed ging Tony voort kende ik het vreselijke geheim dat ze mij niet had durven schrijven ze wordt moedig een slag in het gezicht had mij niet heviger kunnen treffen ik kon het niet geloven en kon haar niet aan twijfelen verachting, liefde, haat medeleiden alle gevoelens tegelijk bestormden mijn ziel zij moet het op mijn gelaad gelezen hebben want ik zei er niets ik kon niet zeggen maar ik liet toe dat ze mij snikkend om de hals viel omdat ik de kracht niet had haar af te stoten veroordeel mij niet riep ze uit hij is mijn man nee, ik veroordeelde niet een ogenblik verafschuwde ik haar een brutale lust om haar te slaan maakte zich van mijn meester maar dit duurde slechts kort toen was het of hij tussen ons beide trat en al mijn toren, al mijn haat keerde zich tegen die man mijn hand jeukte hem in het aangezicht te slaan zoals ik voelde dat hij het mij gedaan had ah, je kunt niet beseffen hoe verschrikkelijk mij de gedachte is dat die laag hartige dwingeland het recht heeft een liefde te ijsen die mij alleen toe behoort zij veracht hem ik weet dat ze hem vervoet en toch moet ze zich aan een prijs geven als een gekochte slavin met grote stappen liep Tony door het atelier heen en weer verbaasd bleef Focke hem zwijgend aanzien, hij was te goed hartig om hem tans zijn bitters potternijen terug te geven het smartte hem zijn vriend in zulke toestanden nooit had hij vermoed dat Tony zo opgewonden zijn kon en zelfs bemerkte hij nu voor de eerste maal dat hij een uitmuntende kop voor een waanzinnige tas zo had wat echter gedaan kon worden om hem tot kamp te brengen en zijn gedachten een andere loop te geven zag hij in het geheel niet in tegen zulke overmacht van het gevols leven was hij radeloos afleiding bleef het enig middel dat hij wist en daarom herhaalde hij tenslotte zijn voorstel aan gaande het reisje naar Brabant dat was al wat hij doen kon maar Tony trok de schouders op en keurde hem niet eenmaal een antwoordwaardig misschien verander je nog van gedachten hernaal mij toen morgen ga ik naar Amsterdam maar kom tegen de avond of op zijn laat zondagochtend je antwoord halen we zien je nog eens goed doe je best aan iets anders te denken ga vanavond proefen naar de Benatons tot weerzins dus nauwelijks had Focke de deurdicht getrokken of een postbode schelde aan en bracht een brief hij kwam van Bertha een zondag zou wandel hem in Devent erdoor brengen nog eenmaal moest zij Tony spreken over een zeer gewichtige zaak en die naar nog een vondje van het oude gevoel in hem gloeide mocht hij haar beden niet weigeren wie kon zeggen of het niet de laatste keer was dat zij ook anders zouden zien haar wens was misschien de wens van een stervende wat hij ook van haar denken mocht nooit dat ze iemand anders dan hem alleen lief gehad en in naam van die liefde smeekte ze hem haar een oogomelijk te willen aanhoren twee malen als hij de brief zijn einde toe door toen trot hij op het kleine portret met de ebberhouten lijst toe kruiste de armen over de borst en verzonk in gepijnsen hij wist dat hij gaan zou en streed niet meer als de slaaf in het juk als het paard in de slag als de regen droppel in de storm voelde hij zich voortgesweept hij boog het hoofd en ging maar eerst nam hij van de muur het marmerbleke kopje met de gesloten ogen en de kans van rozen af echt hij het neer en bedekte het met de verdroogde bloemen die eenmaal op haar voorhoofd hadden gerust het was zijn verleden dat hij begroef hij begreep het nu dat niet de wereld rond hem maar hij zelf hij zelf alleen veranderd was twee malen had de smert haar scherpste pijnen op hem gericht de eerste wonde had hem geadeld en zijn leed was hem dierbaar ja, heilig geworden zodra het bloeden was opgehouden en het lid teken samengetrokken had hij vier voelt omhoog geheven als gold het een kwetsuur op het veld van eer ontvangen waarvoor zijn borst naar het ridderkruis uit versierd de laatste die bezig was op een tweede lid teken te genezen had hij met ere teken weer ondrukt en met gebogen hoofd liep hij rond omdat hij vreesde dat men de sluipende dief in hem zien zou die na het goed van anderen zijn handen had uitgestrekt in de sociëteit waren speeltafeltjes die in de korte zomeravonden vele weken lang niet werden opengeslagen allen reed zijn paar zaterdagen weer in gebruik genomen en had wandel hem die nooit meespeelde maar naast een der partijen toekijkend zijn half flesje dronk al menig belangwekkende spel met zijn kalme aandacht vereerd zijn afhankelijke eivig in de waarneming der vochtij over zijn neef was merkbaar bekoeld de uitstapjes naar Teventer en Elburg waren hem gaan vervelen en nadat hij de vorige maandag onder zware regen bij hun thuis was gekomen had hij zich voorgenomen de hele winter rozeroem niet meer te verlaten en liever het volgend jaar voor het geld van zijn pupil een grotere reis te ondernemen naar het buitenland het was nog zeer vroeg door een koloneel opstond en zijn gewoonvraagend commando partijtje uitstoten de couranten hadden hem geen nieuws gebracht van zante was saai omdat het mikpunt voor zijn aardigheden de burgemeester afwezig bleef en de givier in een vajeton verdiend was zeerde te vorige zondag had camper zijn huis niet verlaten zijn gewone kwaal antwoordde zutig wanneer men hem vroeg wat de burgemeesters schilden de je mee meneer Perre zei de exceloosement houdig terwijl hij opstond wat wordt er gespeeld vroeg de givier die een hekel aan kaarten had maar nu op het commando van de koloneel zich een beweging stelde want hij zag dat er niemand anders was wist met een blinde hopen daar doe ik niet aan Dirk strak een lamp meer aan en het spel nam een aanvang langzamerhand kwamen de overige leden op dagen een tweede speeltuigtje werd bezet een potspel georganiseerd het stemmen gegonds groeide aan de ballen sloegden in de zakken neer of tickten technokander aan de glazen rinkinkelden het gewone gedruis van de zaterdagavond was in volle gang juist had de koloneel zijn eerst de halfje konjak gorg met een schildetje besteld toen de deur toe klapte en de burgemeester in een dikke winterjas gedoken was binnengetreden met een algemene verwelkoming maar hij ontvangen de potspelers die niet ze doen hadden en nodigd hij hem uit zich bij haar aan te sluiten ze waren de rij nog niet rond hij noemde het aanbod evenwel niet aan bewerende dat hij te moe was maar ging achter het tafelje van de koloneel zitten maar hij vond dat hij er slecht uit zag zijn kleur was grower dan ooit van Zandens gelaad helden er op toen hij hem met de hand begoeten verhoogd je weer hier te zien burgemeester gronderde koloneel kopeer je meneer slecht gespeeld meneer Perre als je die kwaardek neemt Dirk geeft mij vanavond ook in zijn halfje konjak gok met een schilletje vooral slap maar warm een probaat middel tegen koude voeten burgemeester merkte de wethouder aan daar leid ik echt er niet aan meneer van Zandens wandel heen komt immers vanavond als hij niet daar deventer is gegaan zeiden van Zandens en de rivier voegde erbij hij is niet daar deventer gegaan des te beter hernamkampig op zulke vergenoegde toon dat de ex logement houdig er wat achterzocht en vroeg of hij nog altijd bang was dat die schilder terugkomen zou die hij laatst leden voorjaag op hetendaat meende betrap te hebben spek bronden de koloneel meneer van Zandens, hart in een stroef excuzeer koloneel in de regel werd de burgemeester boos wanneer de zaak van de schilder op het tapijt kwam die hij beweerde op een avond dat wandel heen afwezig was rozeroem te hebben zien binnengaan en daar later zijn hoofd uit de raam steken vandaag dan heb je uitzondering van Zandens toespeling bijzonder goed op ik weet wat ik weet meneer van Zandens het is waar dat toen wandel heen de volgende dag onverwacht thuiskam en ik om hevige tonelen te verhoeden hem van de dirijans en rozeroem vergezelden, de vogel gevlogen was vertrouwende op de genegenheid van zijn vrouw, waar ik niets op wil afdingen hij noemd dat haar ijskoude eerbaarheid wanneer hij in een vertrouwelijke buis viel van Zandens in de reden maar de burgemeester deed alsof hij hem niet hoorde en ging op zijn vingerspijtende voort sloeg hij geen acht op mijn toespelingen zelfs nadat ik zijn aandacht natuurlijk op een zijdelinkse manier gevestigd had op de uitstapjes van zijn vrouw naar Arnhem kwam hij mij een paar dagen later vertellen dat Bertha Zondags een oude vriendin van haar moeder bezocht rande voet klonk het van de overkant uit tafel in alle gevallen heb ik als vriend het mijne gedaan eindig de kamp per zedig aan dat heb je burgemeester, riep van Zanden uit met zo'n ironische uitdrukking in zijn stem dat hij er zelf van schrok en onmiddellijk vervolgde zie zo, dat spel ben je kwijt meneer Perrin en ik speel voor de robber als je in de regel niet beter speelt, zou ik het je niet durven zeggen maar het is vanavond mager geweest de rivier kleurde en bromde iets van slechte kaarten waarin zijn hart gaf hij de schuld aan die pedante schilder waarom bleef die kerel niet in de residencie daar waren immers vrouwen genoeg aan wie hij zijn hoofd kon maken om toch ook iets te zeggen, merkte hij op dat die uurbergen immers kort voor zijn komst op rozeroem smoorlijk verliefd was geweest op een haagsmeisje op oud ijs vriest het licht bromde de colonel ondertussen was wandel heen binnengekomen die de heren op zijn gewone deftig onverschillige manier groeten de burgemeester met zijn herstelling geluk wenste en toen tegenover hem achter colonel's zutig plaatsnaam zonder om hem wel af te wachten bracht deerkerm zijn halve fles bordeaux een paar slagen ging hem voorbij de colonel pruttde er ook al over slechte kaarten opeens richtte de burgemeester het woord tot wandel heen en hoe gaat het hem ik bedoel de schilder die verleden zondag hier is geweest de luitenant verklaarde niet te weten wie de schildering questie was de rivier oordeelde het raadzaam eveneens een zekere verbazing te tonen van zanten die ter stond vermoeden dat kamper er nu meer van wist van hij zeggen wilde vond geen reden hem te stoeren de vrouw een meintje aan te leggen en te doen oploffen hij hield wel van dergelijke geschiedenisjes de colonel alleen speelde ernstig door als hij niets gehoord al die praatjes begonnen hem mooi te vervelen Uppbergen heet hij emmers hij ervat de burgemeester juist Uppbergen dat is zijn naam heeft meneer Uppbergen geen visite bij je vrouw gemaakt terwijl jij naar Deventer waard dat zou toch barachtig al te onbeleefd zijn geweest ik kwam aan verleden zondag tegen maar hij scheen mij niet te herkennen eerst wilde ik hem nalopen en aanspreken, maar ik dacht ach, Wandelheim zal me wel kunnen zeggen hoe hij het maakt van een artiest kwam mij niet vergen dat hij zich na een jaar nog een dorpspurgemeester herinnert hij heeft twee dagen in de vergoelde ploeg gewoond Wandelheim wist genoeg waar hij hield zich onkundig de zenuwachtige man was somtijd zijn zenuwen bijzonder goed meestig zijn bleek gelaad drukt er niets dan de gewone verveling uit toen hij antwoordde mijn vrouw zal vergeten hebben mij zijn kaartje te tonen, ze weet wel dat zo'n schilder mij bijzonder weinig schelen kan ach, die Uppergend scheen mij een goede kerel, verklaarde kamper een aangenaam uiterlijk, een aardig prater en ik mocht hem wel Wandelheim's plotseling onverschilligheid ten opzichte van een man die hij vroeger zo bijzonder en amitié genomen had was voor de burgemeester een bewijs dat hij zijn doel had bereikt zag hij hierin juist, dan ging de preutse Wandelheim die hem steeds op een eerbiedige afstand dat weet te houden, baare dagen te gemoet, en hij zag juist of schoonheid ten onrecht meende dat Wandelheim in het voorjaar op zijn toespelingen geen acht had geslagen en niet wist dat hij tans zwaar wichtiger bewijs stukken in de zak had, die de beker deden overlopen welke zijn woorden reed tot aan de rand toe hadden gevuld het vertrouwen in de ijskoude eerbaarheid van zijn vrouw, dat Wandelheim zo garene tegenover zijn vrienden vertoonde, was eventueel een aangenomen rol, als de onverschilligheid die hij tegenover Bert haar zelfe feinste inderdaad verlangde hij niets liever dan haar op een fout te kunnen betrappen hij nam het haar kwalijk dat hij de minste was, en zocht haar plaggerij te verhelpen wat hem aan gezag ontbrak zijn klein geestige heersucht pijnste op een gelegenheid om haar te vernederen en een wapen in handen te krijgen waardoor hij steeds een gemakkelijke overmacht kon uitoefenen zij verachte hem, goed, maar ze zou hem gehoorzamen, zijn plan was nu gemaakt om lastig gevraagend te vermijden, bleef hij nog een post zitten, over het spel praten en over het weer, daarna stond hij op, wend de hoofdpijn voor en zeiden dat hij naar bed ging het zal mij aangenaam zijn, bronne de colonel, wie in al dat gerede neer over mevrouw Wandelheim en de schilder nu het zijn partijtjes toerden ongemakkelijk begon te vervelen ook de Givier verklaarde na Wandelheim's vertrek, dat die praatjes hem maar afleiden terwijl het hem toch werkelijk niet scheren kon toch vermen vrouw Wandelheim haar vriendelijkheid jegend zo'n artiest wilde uitstrekken van zanten alleen, zweeg hij noemde in zijn hart de burgemeester een valse spion en zocht de vergeefs naar een middel om hem erbij te laten inlopen, kamper hield echt er vol dat hij had gedaan wat hij als vriend mee had moeten doen en het toch in alle gevallen goed was dat Wandelheim werd gewaarschuwd de luitenand ging van de harmonie niet direct naar huis, in plaats van links om te slaan boog hij rechts af en stapte weinig de vergoelde ploeg binnen de logementhouder die de slepende tred van Wandelheim's stijf been reeds in de gang herkent had haasten zich hem in de ombijtkamer binnen te laten hij was bijzonder vriendelijk, de luitenand had in de laatste tijd weinig wein besteld Wandelheim stelde zijn verwachtingen evenwel teleur u houdt er immers nog altijd een vreemdelingenboek op na, meneer kinder zeker meneer Wandelheim mag ik er even een blik inwerpen welstellig, hier is het ga erbij zitten, wie zoekt u misschien kan ik helpen ik zoek de naam van een heer die mijn verleden zondag een bezoek heeft gebracht terwijl ik de deventer was ons loopmeisje heeft mij een naam overgebracht die mij geen heel onbekend is zondag, dan moet u nog een plat terug slaan hier hebben we zondag het kan toch niet meneer Uppergen geweest zijn die is saturday al aangekomen maar dat is nog een oude kennis van u nee die bedoel ik niet dan zal meneer Kiwiet geweest zijn de wijnreiziger dat is wel mogelijk ja die is het zeker geweest nu, dan komt het er minder op aan ach, doe mij het genoegen en geef me een glas buitwater met suiker ik weet niet wat mij vandaag zo dorstig maakt een glas buitwater alsjeblieft zodra kinder de kamer verlaten had wacht Wandelheim snel enige half gescheurde in een gevrommende enveloppen te woorschijn voor het meer een deel met italiaanse postzeegels voorzien wat de adres madame B. Wandelheim, Hollande aandachtig vergeleken hij ze met de letters van één der ingeschrevene persoons en stadsnamen en borg ze weer even haastig in zijn bordsak weg toen hij de logementhouder terughoorde komen hij betaalde het bestelde glas spuitwater dronk het uit en verliet de vergulde ploeg met de belofte dat hij eerst daars over een bestelling van wijn zou komen spreken bijzonder opgeruimd kwam Wandelheim op Rozerum aan om niet te kennen over zijn ongewoon voegtijdig thuiskomst het lange plakken in een benaude sociëtijds atmosfeer beweerde hij begon hem meer en meer te vervelen dat was goed voor jongen lui maar een getrouwd man moest thuisblijven zijn plaats was aan de zijde van zijn vrouw als je lief bent zo eindigde hij haal me dan een fles groenlak van de laatste bezending ik wil vandaag mijn halfje hier drinken nog nooit had Bert er hem zo horen spreken was dat ernst of zich zijn nieuwe vorm die man inderdaad nog kunnen veranderen en dat nu terwijl nee, nee, ze kennen hem te goed en toch die plotseling en vriendelijkheid indien ze zich eens al dit vergist had indien ze wist niet wat ervan te denken maar ze wilde verstandig zijn en deze gelegenheid in tussent niet ongebruik laten voorbij gaan wie kon zeggen of er zich ooit weer een dergelijke zouden voordoen toen ze de fles gehaald had schoen ze hem in drink je niet de glas mee op dezelfde ongewoon lieve toon ik ja, als je het goed vindt hij had daar vroeger verboden mede te drinken omdat het te veel opliep aanstond, vulde hij nu de tweede glas dat ze op tafel zetten ze donkend teug en het was of die wijn haar naar het hoofd steeg ze was ook niet gewend iets te drinken een zondelingenweekheid maakte zich van haar meester haar oog werd vochtig aan het hart voelde ze een knagende pijn ze begreep niet hoe het kwam dat ze eens klaps de dag terug zag wonden hem haar voor het eerst een kus had gegeven de lust bekroop haar de man die zij jarenlang veracht ja, verafschuwd had om de halst te vallen haar hoofd aan zijn borst te leggen en hem toe te roepen vergiffenis, ik heb je bedrogen hij schonk haar nogmaals in maar nu weigerde zij te drinken ze werd zenuwachtig en dat kwam van de wijn, ze wist het zeker nee, het kon niet waar zijn zoveel jaren lang had ze zich niet vergist wanneer zij maar eerst op bedaren gekomen was daar ze alles wel anders in zien het was de wijn, niets anders dan de wijn zonder een woord meer te zeggen trok ze de deur open en ging heen wandel hem bleef alleen bij zijn fles welke liefde had hij veracht die slechts een zomersen zonnestraal behoefde om tot de heerlijkste vruchtend te reippen en die nu verflenst door de najaar storm in het slijk werd gewarpen het was wandel hem niet ontgaan dat zijn vrouw bijzonder aangedaan werd maar hij bedroog zich in de oorzaak met samengetrokken wenkbrouwen zag hij haar heen gaan donk zijn glas uit en schonk zich nog eens in hij dacht aan het plan dat hij onderweg gemaakt had en nadat hij het glas wederom ledig had neergezet bromde hij in zichzelfen met een zonnelingen nadruk op het eerste en derde woord ik zou zijn kind de kost geven dat kan haar denken bij haar terugkomst bevond Bertha hem nog in dezelfde houding aan tafel gezeten ze had beslaapend met koud water gewassen op kanten toegekeerd ook zij koesterde een plan en maakte nu onmiddellijk een begin met de ten uitvoerligging heb je al aan gedacht wie we zullen vragen peten zijn over het kind voeg zij bijzonder vriendelijk op haar beurt wat kan het mij schelen? antwoordde wandel hem, plotseling während zijn gewone toon vervallend we moeten iemand uitkiezen waar we weer grote geschenken kunnen verwachten ging Bertha voort hopende door dit argument krachtig op wandel hem te kunnen werken als ze vreesten dat het al te krachtig blijken mocht en hem er toe brengen kon bij een zijn oude, vermogende vrienden aan te kloppen voegte ze erbij ik bedoel, niet alleen iemand die rijk is maar die ook garen geeft en waar zou je zo iemand willen zoeken? bijvoorbeeld in de schildig die verleden najaar hier woonde meneur Bergen die is rijk en heeft geen familie in die wandel hem nog bewijzen had gezocht zou hij tans overtuigd zijn geweest in de gegeven omstandigheden gaf die vraag hem alleen de zekerheid dat het twee taal zonder argwaan in een invoudige val zou lopen die hij voor hen had opengezet hij had moeite een uitroep van pleidschap te onderdrukken maar de zenuachtige man wist zich weer ongelooflijk goed te beheersen en geen trek van zijn effe gelaten verriet iets anders dan onverschilligheid toen hij kalm antwoorde het is me wel als het zo ver is zal ik er maar wel eens over schrijven op zo'n spoedige toestemming had Bertha niet gereken maar ook zij verborgen haar vruchten en sloeg zelfs haar oogleden niet neer toen hij een poging deed haar strak aan te zien apropos voegde hij erbij terwijl hij opstond om zich naar bed te begeven je moet het slot van mijn handkoffering laten repareren aanstaande datendag ben ik van plan weer naar Deventer te gaan weer had de natuur zich voor haar laatste bruidigom getooid in de lange winterslaap had zij haar lijden vergeten en eeuwig jong was ze ontwaakt om weer te begeren in bittere smarten voor te brengen en zonder wens te staren naar het eind toen zij nog aan het is te dogen in het blonden haar was hij reeds gekomen maar ze had hem niet herkend en afgewezen zeer het was hij nooit meer van haar zijde geweken en telkens als haar hand naar nieuwe edelstening greep van immer somberder tinten had hij een de verte haar die het deem van bleke opalen getoond eindelijk had zij uit zoek een moe niet langer weerstand geboden en machteloos wachten ze haar laatste meester af de dag was zwoel geweest tegen de avond strak de wind op de eerste vlagen scheuren het grijs gordijn dat dagenlang de blauwe hemel had verborgen en terwijl de gejaagde wolken als dunne schimmend langs de helderen maan heenervlooden trokken lange bleke lichtstrepen over de aarde de vladen van een reuzachtig doodslaken gelijkend die straks aan ingeregen over al wat leefde zouden worden uitgestrekt zodra het verwijdert gerinkel van bellen, de dorpswoners de aankomst van de diligence verkondigd had kwam een maagere gedaante in een lange manteljas gehuild uit het mullerij slag de voorschijn dat achter rozerom onbuigend op de straatweg uit kwam op een kleine afstand van het huis verdween zij aan de overkant achter een zware lindeboom die nog dicht van blad werd wilde stormliet ruisten en ver overvelden en hagen zijn stervend lovig uit één stuiven zag weinig minuten later trot van de andere zijde donkere gedaante op rozerom toe die het hek doorging en aanschilde de deur ging niet open wel kon de bezoeker horen dat er van binnen pogingen werden aangewend om een sleutel in de slot om te draaien maar waarschijnlijk paste deze niet althans de deur bleef toe onzeker wat te doen wachtte hij toen eens klaps het venster achter hem omhoog werd geschoven en een bekende stem zijde hij heeft de deur afgesloten en de sleutel meegenomen was er in, het is niet hoog danny, hij was het natuurlijk boog het hoofd om zich tot de lage opening heen te kunnen verringen en was spoedig binnen Berta deed het venster achter hem dicht zonder af te wachten dat zij gereed was snelde hij de duistere trap op naar de kleine kamer boven waarin haar zo menige kus op de lippen had gedrukt verschrik door die ongewone haast vochten zij onmiddelijk zodra zij de drempel had overschreden bleef ze staan, verlegen zonder straalde zijn oog zo vast hield hij de lippen samengeperst zo diep was zijn voorhoofd gerimpeld gerechte hemel Tony, wat heb je? wat ik heb? wat anders kan een man hebben die snachts omdat hij niet gezien wil worden door het venster omdat de deur voor hem gesloten is in het huis van een ander binnendringt dan het bewust zijn dat hij gelijk staat met een dief en een inbreker oh spreek zo niet Tony, mijn Tony, mijn enige vriend stil, raak me niet aan ik wil zelfs geen handdruk meer je hebt me geroepen, hier ben ik zeg spoedig wat je te zeggen hebt en bedenk dat het nu zeker de laatste keer dat je me hier ziet, de laatste keer dat ik een woord tot je richten zal dood spreek, zonk Bertha op een stoel neer Tony, verroerde zich niet een ogenblik bleef zij onbeweegelijk zitten de ogen gesloten de hand tegen het hart aangedrukt hij kende dat gebaar langzamer hand kwam zij bij de eindelijk de ogen weer op zij weenden niet, maar leed veel op het eens zo zacht besneden gelaten had de smart haar scherpes tempel gedrukt Dorvig zag ze hem aan en zijde Tony, waarmee heb ik dit verdiend toen voelde hij dat zijn torn smult als een sneeuwvlog voor de ademderlenten zijn hart, dat hij verstaald had geacht werd week, zijn vast besluit bezweek voor het medelijden toch wist hij zich te vermannen en zodra zij de armen uitstrakten wees hij haar gebieden terug zeg me wat je verlangt Bertha aangemoedigd door zijn zachtere toon antwoorden zij nu wie van ons beiden denk je dat het dieper grieft wanneer je als een dief en inbreker hier binnenkomen moet jou, die alles om mij aan het wil doen kunt of mij, die de schijn moet dragen dat ik zulke een vernedering verg zag ik je niet honderd mal liever met opgericht hoofd hier ingaan voor iedereen wat je nu alleen voor mij bent de heer van mijn hart ik kan weinig maar toch iets doen en daarom verzocht ik je nog eenmaal te komen misschien zal het spoedig met mij uit zijn dan ben je vrij en kan je altijd denken dat een vrouw die je boven alles lief had die op haar sterfbed gedankt en gezegend heeft ben ik krachtig genoeg om alles te doorstaan Tony onthoud mij dan de steun niet zonder welke ik niet meer leven kan ze wacht haar ogenblik en ging een srede vooruit haar ogen angstig op de zijnen gevestigd maar Tony weekt terug zijn kracht was gebroken maar hij dacht nog aan vluchten zijn hart snakt haar vrijheid en kon toch van zijn boeien niet scheiden als als hij zag dat hij wijvilde voer zij plotseling op een veel krachtigere toon voort ik heb op een middel gedacht om je een recht te geven die zo dik was te komen als je zelf verlangt en ik heb het gevonden wat meer is, ook hij keurt het goed en is van plan jezelf te vragen of je peed van ons kind wilt worden Berta had zich vergist de herinnering aan Wandoheem bedierf alles zijn koud, bleek gelaad rees voor Tony's ogen tussen hem en Berta op en de haat tegen die man verstikte elk zachter gevoel in zijn borst hij verachte hem en kon de gelijke tijd in zijn binnenste de vraag niet smoren wie op dat ogenblik de verachtelijkste van hem beide was hij speelde met liefde hij speelde met zedelijkheid hij speelde met zijn mannelijke waardigheid en dat spel wilde hem moest hij ook met geweld zijn medelijden onderdrukken en die vrouwen van zich afstoten alle banden van liefde mededogen of dankbaarheid zou hij breken en nimmig rozerom terugzien een lang verkopte woede klonk uit zijn toon toen hij haar toe riep dit ontbrak er nog aan nee Berta, de mat is vol die onzinnige neiging verstikt zodra ze ontwaakte in ons hart dit was misschien al te moeilijk we wisten niet wat we deden maar daarna hebben we vol op tijd gehad om na te denken en wat zwakheid was is misdaad geworden waarom schrik je heb je nou geloofd dat wij goed handelden alleen omdat wij onszelf bewijs maakten dat er geen kwaad in stak heb je dat nooit bemerkt dat we van de eerste handdruk tot op de regen van kussen waarmee er wel kanners lippen bedekten in maar verder zijn gegaan hield je dat alles altijd nog voor reinen schuldeloze vriendschap voorzeker, ik heb wel het allerminst recht je iets te verwijten maar bij god, ik kan niet geloven dat je met zo'n blindheid zou het geslagen zijn je liefde was een schone bloem die ik gaarne levenslang had gekoesterd maar even als de roos die je voor mij plukte schudden ze haar plaatjes af toen je haar mij schenken wilde en al wat je geven kon was een doorgeraamte nog eens het tijd laat ons niet wachten tot dat het er laat wordt ondanks al die vrouwelijke slimheid waarmee je zijn argwaan slapend uit gehouden wordt zijn aandacht eenmaal opgewekt en wat dan? oh, ik weet het, je telt dat gevaar niet je minacht die man maar wie zal het zijn die voor jou en voor je kind zorgt wanneer je ons eindelijk tegenoverelkander hebt geplaatst nee Berta, je hebt mij voortgesleept op mijn weg die ons beide naar een moras voert wel je mij moeten verzinken van nu af ga ik geen stap verder stil, antwoord niet het zou dan niet slijden ik ben besloten, ik wil besloten zijn vaarwel met deze woorden stoof Tony de Kamer uit en de donkere trap af hij vergat dat de voordeur gesloten was en hij herinnerde het zich eerst naar meerdere vergeefse rukken toen ging hij haastig de voorkamer binnen bevreesd dat Berta, naar wie hij niet had omgezien hij mocht volgen tastend bereikte hij het venstig opende de blinden en schoof het raam omhoog hij bukte zich het hoofd om zich door de opening heen te verringen had er iets een voet buiten gezet toen een hand hem in de borst geef en een pistool hem op de mond werd gezet vaalblauw filipmaan ligt op wandelheems bleek gelaad inbreker je bent gesnaapt ik zou je kunnen neerschieten als een hond maar ik wil mij herinneren dat ik je eenmaal de vrienden hand heb gereikt tussen mannen van eer wordt zoek een zaak op deze wijze afgedaan hij trok een tweede pistool uit zijn jasak en hield Tony de beide wapen en voor ik weet echt dat je niet schieten kunt hij wil geen bespraak maken van mijn overmacht vraag mijn vergiffenis in Berta's tegenwoordigheid en je kunt ongedeerd vertrekken bij de laatste woorden had wandelheem Tony losgelaten die nu recht voor hem stond de armen over de borst gekruisd onder de gefrontste wenkbrauwen hem een sombare blik toezendend vol lang opgekropte haat en ogenblikkelijke woede geef spak hij op één der pistolen wijzend zijn stem was schor je wilt vechten volg wandelheem op een toon die bijna bank klonk ja een ogenblik stond de luitenand besluitenloos een zenuwachtig trakkend van zijn mond trok er nu inderdaad vrees uit toen herhaalde Tony tergend ja, luitenand een neidige blik schoot uit wandelheems ogen hij previel iets onverstaanbaars rijkte Tony een pistool over hem op een geopende doos die onder de tuinbank stond en zeiden laat, kind zijn patronen hij kan het niet een snelle grim lag treelde om wandelheems lippen kam, laden hij het pistool en gaf het Tony in handen daarop mat hij de afstand tot waar ze op opkanda zouden toelopen en weefd met een loop van zijn pistool naar de hemel een zware wolk trok juist over de maandschijf heen een brede strook donkerblauwe lucht bezaaid met sterren achter zich laatende Tony begreep zijn bedoeling zwijgend wachten zij het licht af de linden ruisten aan de overkant een huivering liep over Tony's leden heen hij dacht aan de bank in de tuin en aan de avond van zijn aankomst de wolk was voorbij doods staarde de natuur hen aan nu hieven zij hun wapenen omhoog en gingen op opkandaart toe twee schoten smulten samen in ene knal Tony start er voorover was het de echo of een kreeg uit het huis die antwoorden wandel heen ging op de getroffenen toe en kniel de naast hem nedig op de eerste verdieping werd griftig een raam opengeschoven blauw-wit gleed het maan licht lang zijn vrouwen gedaante die zich over het kozijn heen boog met een rauwe giel viel zij in de kamer terug breng nu je bastaard voort wie wandel hem uit op langzame sarren de toon voegt hij erbij als het je nog mogelijk is einde van naaier stormen einde van opname 8