 Yun po, kaya namin pili na gawin siyang documentary yung ginawa namin film. Dahil feeling ko mas napapalabas kung ano yung totoong nangyayari dun sa lugar. Yung doki kasi namin ay toko sa Freedom Island. Isusan Island sa katabi ng coastal area. Tapos tinaturing siyang parang last coastal frontier kasi maganda siyang lugar. Tapos parang huli siyang ganung lugar sa mainila. So ang ginawa namin parang sinentro namin yung lugar. Tapos ano yung mga nabubuhay sa paligid ng lugar. Mga mangisda, mga hayok, ng migratory ng mga ibon na dumadao dun sa lugar. Maganda siyang gawin dokiw kasi mas napapalabas kung ano talaga yung nangyayari sa mga pumapaligid sa Freedom Island. So ang gusto namin sabihin sa pelikula ay parang gano siya ka-importante sa mga ekosistem na pumapaligid dun sa lugar. Kasi parang ngayon kung pupuntaan nyo siya ngayon, parang pagbabagyo, parang doon dumadagsa ng yung basura ng mainila. Parang yung beach niya mismo, parang sobrang tambak ng basura. Na parang yung kwento pangaparang nung mga una nilang linis dun sa lugar. Parang ilang metro ng tambak ng basura yung nandun. At the same time, may mga mangisda na dun kumukawa ng hanap buhay. Tapos may mga migratory naibon na dumadayo dun. So malaki siyang pinagkukuhanan ng hanap buhay. At tapos isapang issue dun ay balak siyang iraklaim. So parang may chance pa siyang mawala. Parang napakaray niyang lugar at napaka-importante niyang space para sa madaming mga namuhay dun sa paligid ng lugar. So dahil yung background kaya mountaineer, parang yung main advocacy na pinapush namin ay pag conserve ng environment. Kasi parang pagumakakyat, parang makikita mo kong gano ka-importante yung kalikasan sa... Hindi lang sa tao pero sa madaming mga living things. So parang lahat ay gumagalaw sa isang lugar lamang. So dahil freedom island, dahil parang... Dahil nandito na tayo sa Metro Manila, parang napakalapit niya sa atin na may nangyayaring ganito. May ganitong island na hindi natin alam, or nang karamihan di alam. Na sobrang malalapala yung nangyayari dun. At madaming mga na-apecto ang mga tao at mga high-up at floor at pound. Ang simula po siguro nung naging mas-involved na ko sa mga organization na tulad ng Loyola Mountaineers saka nagtayurin po kasi kami ng skin-diving organization. So parang dahil dun, parang napapalin niya sa... pagtulong talaga sa environment yung mga advocacy ng orgs na yun. Kasi parang masmakapakayar ka talaga kasi nakikita mo talaga yung aning mga nangyayari. Sa paligid parang dahil, parang dahil lalagi mo silang ginagawa. Mas nakikita mo yung need para protectahan yung mga yung kalikasa. Yung mountaineer yung group ko po mas fokus siya sa principles ng environmentalism. So parang tinaturoy dun yung mga live-note race principles. So parang very rooted sa amin, or nagiging natural na sa amin, na parang mag-care na sa environment. Tapos yung skin-diving org po namin, ang main focus na naman ay marine conservation. So pati sa dagat kasi parang andami ding na-apectohan na hindi natin nakikita. Yung efforts po namin usually ay papak-experience muna, tapos parang by doing it, parang mas nagiging rooted yung concern sa environment. So parang by doing mountaineering, by doing skin-diving through these activities, mas nagiging aware, mas nagiging might-care sa environment by doing these activities. Nag-shoot po kami, parang di naman namin inisip na mas bigyang priority yung isang aspeto over the other. Pero siguro po mas napalabas namin ay parang mas nagtuan kami ng pansin sa mga subject. Kasi parang dun talaga lalabas yung mga kwento at yung mga nangyari dun sa lugar. So mas nag-focus kami sa subject. Parang di na namin. Hindi kami nag-isip masado kung ano dapat ang gulo ito. Hindi kami masadong technical sa pag-shoot na itong document. Pero mas kung ano lang siguro yung importantang marinig at mapaalam sa mas madaming tao. Nung ginawa po namin tong pelikula ay in itong document, medyo ano pa po kami, medyo bago-bago sa paggawa ng pelikula. Parang ginawa po namin to parang first year namin sa UPFI. Parang medyo nangangapapapo kami sa mga technical na bagay. Konyari yung sound namin, parang looking back ngayon, nung pinanod ko sya recently. Parang dami pa palang pwedeng mas mapaganda pa sana. Naparang nung pinapakingdan ko, parang na sa isang side lang yung audio track, tapos parang sobrang lakas ng hangin. Ganon. Pero parang okay din siya na nagawa namin kasi parang feeling ko, parang very intuitive yung naging kinalabasan. Ayon. At saka mas napafocus kami talaga sa subject matter. Siguro yung isa namin natutunan sa paggawa ng pelikulang to ay parang yung since pasimula pa lang kami sa paggawa dati, parang unti-unti na namin natutunan kung paano kumawa ng permit, yung mga technical na bagay sa paggawa ng pelikula. Paggawa ng permit, pag-interview mismo ng mga subject, saka ba tiba pa ang aspeto tulad ng editing, sub-titling, mga ganan kasi sobrang nangangapapakamedate. At feeling ko sobrang importante sya kasi di mo siya matutunan talaga hangkat di mo siya naggawa. Parang true experience mo talaga siya matutunan. Nung pinanod call it yung pelikula sobrang dami palang may improve saan na pero very thankful pa rin kasi parang kung di namin ginawa yung pelikulang yun, parang andami parang namin hindi matutunan kung di namin ginawa. Ayon. So parang in a way parang rights of passage siya na gawa ng docu-pate na sobrang kakaibas at tinaturok dati ng first year na puro narrative, ganyan, nolapang docu-class. Ayon. Actually po nung ginawa namin tung pelikula, tatlo lang kami nag-conceptualize. Nasi nag-plano, nag-permit, ganyan. Tapos ng shoot mismo, dalawa lang kaming pwede. So parang... parang masaya lang lagi na parang go, go lang kami ng go na punta kami sa DNR office, tapos dun mismo sa coastal area, dalawa lang kami. So kami lahat sound, tas dalawang kamera. Ayon. Tapos pati po sa post, parang kami lang dalawa. Parang kung maririnig nyo yung pelikula, ako lang rin yung nag-VO, tas ako rin yung nag-subtitles. So yun, very... very hands-on kami tatlo sa paggawan ng pelikula. Actually po hindi kami nakapag-immers ng mas intense as dapat na para mas maging rich yung yung content sa sana. Parang napunta lang, nag-shoot kaming kami for a day. Pero during the interview parang... parang during the interview, lumabas naman talaga yung mga hinaing nila. Kasi sila mismo parang dun talaga gumagala yung hanap buhay nila at least yung mga nakasama namin. So hindi man ganun ka in-depth, yung interviews namin. Feeling ko nakuaparin namin yung relevant na gusto nilang sabihin sa amin. At tingin ko naman na ipalabas namin iyan sa pelikula. So ang advice ko siguro for other filmmakers ay wag matakot na gumawalang talaga parang looking back mga 4 years ago na siya. Parang dun ka talaga matututo pag gawakan ng gawa kahit looking back 5 years ago parang tingin mo pangit siya. Pero parang or hindi siya ganun kaganda pa. Parang ok pa rin kasi parang kung di mo siya pinagdaanan, hindi ka rin makakarating sa nasaan ka ngayon. Parang yung saong kaibigan pinag laging namin ninyisip din na parang halatotawang haparang ano minsan may mga bagay kang ginagawa nung masbata ka pa na feeling mo ang ganda-ganda nung panahong iyan. Pero mga pagdanang panahon parang mariglias mo parang ginon pala ganun kaganda sa parang ganun. So feeling ko sa paggawa ka lang ng gawa parang magiging matur ka rin sa filmmaker ayon na parang di ka once in a while ka lang gumagawa parang mas mas tatagal din yung maturity mas sa filmmaker sa parang ok din na na tuloy-tuloy lang. Tom Laspinas kaya kaya critical habitat in ecotourism area Ito ay binubuhon ang dalawang isla ang long island at ang freedom island. Tatagawa nito sa gilit ng coastal road pabuntang kahvide at bahagi ito ng Manila Bay. Sakup nito ang 175 ektarang gugang nakinabibilangan ng mapakawan, palaistaan pang may kaltori na iwi sa paipaing ito madami ang umaasa This is an area kung saan yung migratory birds po ang fontan churing winter season din nga, we have recorded 82 species most of them are migratory species and kumawala naman ito sanpupunta mga species na yan ang maibun na yan churing winter They need areas to over they could feed, they could rest during the winter season We have may mga fish or fox that are dependent sa kanyang daily needs in the area. Nag-iisda kami Nag-iisda, nang mga mga kami ng alimangu alias sa kalimasa sila, nag-uhalahan dito namin giniw po nga sa palikin ng So, tinanong ko yung sila yung iba kinakain nila yung iba binebandan nila para pambili ng bilas and that is they do it daily Rein paman mabibigat ng mga problemang hinaharap ng lugar na ito Pwana na yan ang kapansin-pansing problema sa basura May malaki malangayong ipikto kung ma-rumi yung daga yung isda di nabasta-basta na tabi dito sa nangkakaroonang sa manang tulik tawag namin, tawating namin alig nangkakaroonang malabong tulik kaya yung isda natakpo sa malalim nandiyan nang mga asa gano Daming putek ang nagalp ka na pero masataking Meron kasing pollution na hindi mo nakikita it is the quality of water that we have to check balong konten may coliform may heavy metals that we have to be careful kaya dapat ayosin natin ang manang basura para hindi mapunta dito Isa pang problema nilang hinaharap ay ang reclamation project sa lugar na ito na maaring maasira sa natural na daloy na mga nabubohay dito ang pagnawala para sa amin malaking kawalan kasi pagnawalang isda limbawa ang problema ng BR na tatabunan pating na itong karagatan malaking kawalan sa amin yan kadi na kami kakapangisda rito at sa kayong mga halaan maasaga mga wala na rin dito sa tabi hindi na kami mga kakapanguman yan kaya malaking kawalan sa amin siguro mga kakapangisda kami doon na sa party ng abataan na siguro sa kabilang daga kong tawagin namin malayo na maraming fuson man jad na kakaawa naman kung ma-displace dila ang lugar na ito ay tinalaga ng iba-tibang international ng mga organization bilang isang important bird area isang key biodiversity area isang priority area for biodiversity conservation at isang globally important wetland maliban dito ito ang pangunayin nagkakunan ng hanap buhay na mga mananagat sa paligit nito I called this one as this area as the last coastal frontier of Metro Manila wala ka na makitang ipang area na ganito ka ganda when it comes to natural features along the coastlines of Metro Manila kung tingnan mo po, cemento na dyan kung tipa sa namugas and dito fully vegetated na pagaganda sanay alagaan natin dito protectionan para maibahagi natin sa susun pang international makakita rin sila na ganito ka ganda natural park within Metro Manila na hindi lang para ating mo ang wano na kikilin nila pago na sa malls puro cemento puro complete locations come here and see nature within that urban setting sana ikuento nyo pat you have seen here and through ang pasalinsalin ng kuento wala naman nila something like this exist na dapat protectahan and pwedeng pang malaki to e