 Avşanımız qayıro olsun, deyərdik kanun işizləyiciləri. 23 august 2022-ci il tarix deyik və 22-il bundan öncə məhz bu gün milazarlıq hərəkətimizin lideri, hərək yazarbaycanın bu günə qədər gəlmiş keçmiş, yəni son 31-idik müstəqidli tariximizdə ilganə demokrat prezidenti, əbifəz elçibəyin fiziki yoxluğundan 22-il bizi ayrılır və sağda 22-ilir. Deyəliniz elçibəyin bu 22-lərzində əbifəz elçibəyin yoxluğunu cesaretlə deyə bilərəm ki, hətta bu gün məzarı başında, çıxşımda da dedim, təkçəq uza yazarbaycanın siyasi həyata üçün deyil. Təkçəq uza yazarbaycan insan üçün deyil. İn zamanda vətəlimizin günində yaşayan insanlar üçün də böyük bir itiki oldu. Böyük bir boşluğu yarandı, böyük bir yoxluğu yarandı. İster istəməz 22-il sonra hər bir insanın düşüncəsində bu sual yaranır. Əbifəz elçibəyi sağ olsaydı, əbifəz elçibəyin düşüncəsində olan həkimiyyət ve onun prezidentliyi və yaxud onun dəstəklədiyi bir həkimiyyət olsaydı, Azərbaycan Qalqının durumu necə olabilərdir? O həyatta olsaydı biz nə iləyə bilərdik? Hər halda. Bu və digər suallara mən İstanbul'a bağlanır xal azırda və dəyəli dostumuz, dəyəlili oğlumuz, mütevazər bəcəm birliğinin mərkət sürəsinin sədri, Agil Səməlbəili ilə tam bir saat bərabə bu suallara cevab tapmağa çalışacaq. Agil bəyi, salam hər vaxtı qeyri olsun, Agil bəyi, hoş gördük. Ələk, salam, Rüfət bəyi, hoş gördük. Akşam ısləyir olsun bütün həmbətən ələk, salam, ələk olsun. Başımız sağ olsun. Yəni, 22 il də Azərbaycan Qalqın böyük çox şeylə alitirdin və o çiçlərin başında da bir fəzi etçibək gəlir. Bu gündə mən qeydə ettim, istəyərdim ki, belə işimizin əbbəlində bir də bu məsələyə toxuna ki, bir fəzi etçibək bilmirəm nə dərəciləri yaldır, mənim bildiğim qədər həkimlər onu son dəfə sizin həyatınızın son aylardır deyəndə, o deyip ki, bəsmələni xalqımın talihini izolacaq. Çox haklıydı bəki. Və ondan sonraki tarix bunu göstərdir. Bilmirəm, bu haqqda dostlardan işitmişəm, siz daha yaxşı bilir, siz həm də ail özü kimiyim. Bən istəyərdim səhbətimizə ilə bununla başlayaq. 22 il də əbifəzi ilçibə yoxluğu nə də özünü göstərdir? Və biz səhbətimizin davamında əbifəzi ilçibəyi hakimiyyətli olsaydı hansı azarbaycan olardı. Bak, bu müstəvdə davam edək. Buyurun, Agil bəki, sizə işidək ilk sualımız budur. 22 il də əbifəzi ilçibəyin yoxluğu nə də özünü göstərdir? Çox hajirəmizdə işlərdən əfiri bəyənək, paylaşaq ki, bizə bugünlər heç zaman görünmədiyi şəkildə troluyuzumlar var. Yəni, yayımın artmasına imkan verilmirlər. Biz də bazardaqımız qədər əvvəkindən də daha artıq yayımı paylaşaq ki, bugün çox ənəmli mövzudur, bugün çox ülvü bir sövbətimiz var çox ki, ülvü şəxsi yadaqqında davamışırıq. Buyurun, Agil bəki. Bir daha təşəkür eləyirəm. Səvgilili eləyirimizi saygı ilə sevgi ilə özləmlə anram. Təbii ki, bugün hər bir vətən sivər, hər bir butovazərbaycan sivər, hər bir turantı, əbülfəz elçibəyi sevgi ilə anır, xatırlayır. Sadece bugün yox, təbii ki, yəni bu insanlar üçün əbülfəz elçibəyi həmişə xatırlanır ya da olunur. Çünki əbülfəz elçibəyin ideyaları ilə yaşayanlar, əbülfəz elçibəyin hədəfini öz hədəfi olaraq seçmiş qəbul eləmiş insanlar, olabilməz ki, əbülfəz elçibəyi hansısa gün unutsunlar. Bu, tamamilə doğru uğurguladın ki, həkimlər əbülfəz elçibəyin ömrünün son günlərinin yaşadığını deyəndə əbülfəz elçibəyi əsmən qaldımın taliyi necə olacaq? Deyə öz həyata haqqında yox, xalqının taliyi haqqında düşünüb. Bu çox təbii deyə əbülfəz elçibəyi kimi bir şəxsiyyət üçün, çünki əbülfəz elçibəyi öz həyatını yaşamadı, əbülfəz elçibəyi özü üçün yaşamadı, əbülfəz elçibəyi azərbaycan qalgının azadlıqı və bütövdi üçün yaşadı, əbülfəz elçibəyi haqq yolunda mübarzə aparmağı və bu yolda şəhid olmağı özünün başınıca hədəfi olaraq seçmişdir və bu yolda da öz dəyinə nail oldu, deyə bilərik. Əbülfəz elçibəyi niye bu qədər gönəmlidir? Çünki əbülfəz elçibəyi sadecə bir vətəndaş deyil. Əbülfəz elçibəyi bir dəyərdir. Əbülfəz elçibəyi bir ideyadı. Əbülfəz elçibəyi bir dəyərlər toplusudur. Əbülfəz elçibəyi dəyəndə ağlımıza ilk olaraq azadlıq gəlir, ağlımıza ilk olaraq bir tövdük gəlir, ağlımıza Türk dünyasının birliyi, bərabərliyi gəlir, ağlımıza sevgi gəlir. O sevgi ki, Əbülfəz elçibəyi sağlıqında onun apardıqı mübarizədə belə deyək, hətta xal kərekatının ilk dönəmlərində, Əbülfəz elçibəyi şəxsiyyətə o qədər qəribəydik ki, Azərbaycanın o uğruları da o müqəddəs ideyəya qoşulmuşdular və azadlıq meydanında qalq azadlıq uğrunda mübarizə aparanda Azərbaycan oğruları da söz vermişdilər ki, bu dava müqəddəs davadı və bizdə Azərbaycan vətəndaşları, oğulları olaraq bu ideyəya öz tövbəmizi verməlik, bu davaya xidmətimizi göstərməlik və iki ay boyunca Azərbaycanda o dövrün nəzirliyinin verdiği statistikada beləyik ki, həqi qətən Azərbaycan tarixində oğurluq minimum səviyyə, yoxdərəcəsinə enmişdir. Yəni, belə bir şəxsiyyət idi, Əbülfəz elçibəyi getdiyi yerə mənəvi dəyərlər aparırdı, işıq saçırdı, orada insanların bir-birinə sevgisini qazandırırdı, qəribə bir əhval ruhuya yaranırdı. Əbülfəz elçibəyi olan yerdə insanlar bir-birinə nifrət eləmirdi. Mən qatırlıyram ki, məsələ, qalq çəpəsində insanlar kimin haralı olduğunu soruşmurdular. Həm-ı bir-birinə bəyi deyirdi, xanım deyirdi, həm-ı bir ailənin üzvü kimi idi, həm-ı qardaş bacı idi, həm-ı son dikəsini yanındakindən bölüşməyə çalışırdı və bundan xoşbəxt olurdu. Və bunun sayəsində, bax o hərəkət qalip gəlirdi, Əbülfəz elçibəyin o qeyri adi şəxsiyyətdir. Sıradan bir insan deyildə, Əbülfəz elçibəyi həqi qətəndə seçilmiş bir şəxsiyyət idi. Doğuştan lider idi və bu yerdə yadıma alman diplomatın dediği və cəvansir dəyərili bəstəkarımız, cəvansir Quli evində mətbaq vasitəsi ilə və bizə çatdırdıq bir deyim tüşür yadıma deyir ki, Əbülfəz elçibəyi tanrı size yanlışlıqla gündərmişdir. Amma siz onun qədirini bilmədiniz. Doğrudan da zamanında çox təsvulər olsun ki, Əbülfəz elçibəyin sağlıqında dəyəri yətərincə anlaşılmadı. Təbii ki, bu ham üçün keçərildə öl, bəlli bir azlıq anlayırdı Əbülfəz elçibəyin kimliyini, Əbülfəz elçibəyin misiyasını, bu davanı müqəddəsliyin. Amma böyük kütlə Əbülfəz elçibəyi anlayabilmirdi. Bu da təbii ki, ona görə ki, Əbülfəz elçibəyi xalqımızdan ən az ellil qabaqaydır. Və ona görə də onun dediklərini xalq görə bilmədiyi üçün qəbul deyəliyə bilmirdik. Məsələ, hətta bir şeyi xatırlatmaq istəyirəm ki, Əbülfəz elçibəyi bütöv azərbaycan deyir. Sizin buna münasibətiniz, o da qayettik ki, öznə məxsus gülüşlən cevab verir ki, o xüliyadı, o romantik aynəm məşqoldu, mən belə xüliyalardan işim olmazdır. Və bugün gözümüzün qabağında bütöv azərbaycan haqqında artıq hamıdanışır və Türkiyədə son həftələr xüsusi ilə son aylarda heç zaman olmadığı qədər güne-azərbaycan ifadəsi işlənir. İrandaki 40-50 milyon Türksün varlığından bəhs olunur və artıq hamıq bu gerçəkləyi qəbul eləyik ki, bəl azərbaycan mütləq bütöv olmalıdır. Çünki azərbaycanın problemlərin köklü çözümü azərbaycanın bütövduyuna bağlıdır. Çox şeyləri sadalama olur. Mənim qalqımın taliyi necə olacaq sualını verməsi də təbii idi. Dədiyim ki, əbul fəzirçibəyə azərbaycana o dövür də təbii ki, yaxşı tanırdı. Azərbaycan qalqını siyasi mühütimizi gözəl bilirdi, hakimiyyət müxalifət münasibətlərinə yaxşı bilirdi. Azərbaycana dəngələrin vəziyyətini bilirdi və azərbaycana münasibətləri bilirdi. Ona görə də naraat idi, azərbaycan qalqının taliyyindən və bunlar rahat olmasının da haqlı olduğu bir daha ortaya çıktı. Bu 22 ildə əbul fəzirçibəyə haqqa qovuşduqdan sonra azərbaycanına edilən zülümlər haxsızlıqlar artan istiqamətdə davam elədi təssüflər olsun ki, və əbul fəzirçibəyəmində olan o birlik bərabərlik əbul fəzirçibəyədən sonra heç bir zaman dayanıqlı birlik olabilmədir. Bəlli dönəmlərdə seşkilər dönəmində müxalifət bir araya gəlsə də və bu bir araya gəlmənin qısa müddətli də olsa uğurlarını hamız birlikdə görsək də. Amma dayanıqlı uzun müddətli birlikdə mübarizə olmadığı və bugün də azərbaycanda xalqə zülüm davam eləyir. Azərbaycan hakimiyyətinin azərbaycan məmurlarının azərbaycan xalqına belə deyim saymaz yanaşması, çox ədaləhsiz yanaşması azərbaycanda çox təhlükəli bir mühit yaradı. Bu cür hakimiyyət tərəfindən xalqə zülmə olunanda adətən iki mail ortaya çıxır və bunlardan birincisi insanların dinə mail eləməsidir. Və ən təhlükəli tərəfi də budur ki, azərbaycanda əbülfə Zəlçibəydən sonra bu yaranan ideoloji boşluq ən çox İranın işinə yaradı və Şiyyəlik adı altında azərbaycanda İran özünə ciddi bir təbəqə formalaşdırdı, tərəftar təbəqəsı formalaşdırdı ki, bunların içərisində aparıcı kəsin bir vaşa İranın agentura şəbəkəsi deyi müxtəlif vasitələrlərinə İranın öz təsir dairesində saldırı, həm kaset vasitəsindən şantaj elədiyi, həm pul vasitəsindən əla aldığı və ya başqa yollardan öz agentura şəbəkəsində daxil elədiyi insanlardan ibarət və bunların da ətrafında ciddi bir kəsin formalaşdırabildi. Ya Hüseyin deyip başına gözünə döyənlərin xeyli hissəsi çox təsiflər olsun ki, İran tətəftarıdırlar. O ya Hüseyin deyip başına döyənlər nə yazıq ki, bugün azərbaycanın azadlığı uğrunda tək başına səvet impiriyasına qarşı mübarizə aparan əbulfəz elçi bəyi qəyabul eləmirlər. Və görgüya ki, haxlıdan yanadılar, cəsaretlidən yanadılar, üzülməq qarşı olandan yanadılar. Amma müqaistə eləyəndə, əbulfəz elçi bəyi, səvet impiriyasına qarşı tək başına mübarizə aparması, bunların əsində səmimi dinçidilərsə, hamsının ya əbulfəz deməsinə gətirib çarmalıdır. Həmin kəsim əbulfəz elçi bəyi nəyin ki, qəyabul eləmirlər, böyük əksəriyyəti əbulfəz elçi bəyi sevmirlər və bir çoxu da açıq aşqar bunu sosial media vasitəsindən ifadə eliyirlər və müxtəlif böhtanlar atırlar. Bu baxımdan çox təhəsiflər olsun ki, bugün azərbaycanda ideoloji mühit, milli ideoloji mühit, və və qudud iktidarın əli evlət dönəmində aparılan siyasətin nəticəsində demək olar ki, məhv edilip, çox az insan, pədakər insan bu ideoloji mübarizə sahəsində öz varlarını qorub saxlayabilir mübarizəndə davam eləttirir. Geniş mənə də siyasi partiyalar səviyyəsində cəmiyyət çox təhəsiflər olsun ki, bir dövdükdə cəmiyyət, bu ideoloji mühitdə mührum edildiği üçün normal siyasi mübarizə mühitindən mührum edildiği üçün daha çox İranın və diğer ölkələrin bucağına düşüklər və bu da azərbaycan üçün çox böyük təhlükədir. Azərbaycanda əhali ciddi şəkildə parçalanıb. Bir isəsi şiə bir isəsi sünnü ki, bunlar normal bölünmələr deyil. Bunlar şiələ dədiyim kimi İranın bir başət təhəsir dairəsində sünnülərin azərbaycandakı mövcud sünnülərin bir əksəriyəti demək olar ki, səmimi insanlar da, amma bir gismi çox təsiflər olsun ki, vəhəbi adı altında ərabistan üzərindən azərbaycanda təşkilatlandırılmış və fərqində olmadan qarici xidmət organlarına xidmət eləyən bir kəsim formalaşdırılır. Bu da azərbaycan üçün, azərbaycan dövlətçili üçün təhlükədir. Azərbaycan insanı bir dövlükdə çox səmimi və sade insan da hər hansı bir ideologiyaya bağlananda ölümünə ideologiyaya uğrunda mübarizə aparır. Amma dediğim kimi azərbaycanda bugünkü vəziyyətin yarınmasının əsas səbəbi mövcud hakimiyyətinə pardığı yanlış siyasətlisə, o bir tərəftən də əbulfəz elçi bəl kimi bu siyasətin qarşısının təhik başına alabilecəh böyük bir liderin olmamasıdır. Agil beyi, təşəkür edirəm. Burada əksəriyyət fəzbəyətdə xoş sözlər yazır, rəhmət diliyir. Günlans qanım bizim dəri izləcimiz burada bir əmdəri tolik sual var, onu sizdən soruşacağım. Amma günlans qanım cəzə verin, bəzi izləcilərin fikirlərini. Məsələləfi də xanım deyir ki, salam bəyin açdığı cılırla gedirlər artıq. Bu rüsyə müfi dağlayacağı deyirdi, bəyi rüsyə müfi dağlayacağı deyirdi, budur, dediy olur. Bəyi turan deyirdi, artıq turanın aslan aslındır. Bəyi yüz bundan sonu, yüz yıl bundan sonranın yolunu cızıb gedir, məkanın cənnət olsun. Giri şeydə mən də razıyam, elə bəyin məzar üstündə də oradan qeyd ettim ki, əbifəz bəyin gedişi ilə təkisə qüzeyəzərbaycanı yox, günəyəzərbaycanı da böyük təsirlər oldu. Bu, məmin istəyərim, bayaq ki, çıxışınızdan bir frazanı, xüsusi qeyd ediyən, orular belə əbifəz elçibəyi haşimiyyətə gələndə bir ilətə mi gələyim bir şərəfli bir yol tutub, orulux etmədilər. Bunu, dəxil işləri nazinin staktisqası göstərir. Və istərisəməs, insanın gözünün önündə meşhur Fransız psikologu Michel Foucault'un bu ifadesi, canlı anır ki, hər cəmiyyətdə dəlliyd həni ediyən hakimiyyətlərdir. Hakimiyyət oğru olarsa, o cəmiyyətdə hər kəs oğruqla rüşvətlə karupsiyyə edəməş olacaq. Yəni, Qonşu Gürcistan təzürbəsi var. Bizdə on ilı sonura Gürcistan o təzürbəni həyatı keçirdik. Bələ, əbifəz gedişi bəyin həyatından sonra Azərbaycan siyasətində də çox cildi problemlər yarandı. Təbii ki, bundan bağlıda suallarımız olacaq. Amma mən izləyicilərmizə müracaət edirəm ki, etik çərşifəsində kimin sualları olsa hətta, əbifəz elçibəyləm bağlı, sizdə müfəm qalan məqamlarda olsan ezi ki, günnaz qanmı soruşur. Bu bizim üçün bir önəmli bir məsələdir ki, zaman- zaman bunu iyun qiyamıyla bağlı, hətta Agil bəynədə sözələtiniz olub. Amma biz deyəcik, nə qədər ki, bugün Azərbaycanında bundan bağlı dezin farma isyalar var, biz onu kendidə sual şəkilində qoyu aydınlaşdıracaq. Ələ, günnaz qanmı suallını soruşuram ölmətlə Agil bəydən ki, Agil bəy, günnaz qanmı soruşur ki, Agil bəy deyirlər kehidərləyib hakimiyyətə gətirən elçibəy olub. Bu düzdümü, baxbələ bir sual var. Nə istəyərim ki, bu məsəliyyədə bir daha çox vaxt tələbələməz yəgün ki, amma həralda sizə şudək. Təşəkür eləm, elbət də səmimi olaraq beynində sual işarəsi, bu və ya digər şəkildə formalaşdırılmış insanların suallarını her zaman cavaqlamaya hazırıq və bucur suallara nə qədər çox cavaq bilirsək, o qədər bu sual işareləri azalar. Əvvələ bir şey deyim ki, əbulifəz əliçibəy və həydər əliyəv ayrı- ayrı sistemin təmsilçiləridir. Əbulifəz əliçibəy azadlığım və demokratiyanın təmsilçisidir. Həydər əliyəv, tatalitarizmin, yəni KGB-nin genralı olmuş bir insan, əbulifəz əliçibəy həydər əliyəvin təmsil elədiyi sisteme qarşı Savit dövründə müharibə elan eləmiş belə deyim. Tək başına Savaş Bayra açmış bir adam. Bu birincisi. İkinicisi, Azərbaycanda prezidentlikdən yukarıda vəzifə yoxdur. Ondan yukarıda kürsü yoxdur. Və heç bir insan o kürsünü könüllü olaraq və yaxud bilinçli olaraq qısa mənfəyətlər çərçivəsində, şəxsi mənfəyətlər çərçivəsində, hansısa belə deyim, hətta bəzlər bunu yerli çirihlə ilə qələndirir. Hətta regionçuluk çərçivəsində heç kimse hakimiyyəti bir başqasına ötürməz. Bu mümkün olan şey deyilir. Jeq müdürüyü uğrunda insanlar mübarizə var. O da ola kimse prezidentlik kürsüsünü könüllü şəkildə başqasına versin. Bunu qısaca özət olaraq bir daha təkirələmək istəyirəm ki, əbulfəz elçi bəyi hələ hakimiyyətə gəlmədən əvvəl, Rusya əbulfəz elçi bəyin hakimiyyətə gəlşinin qarşısını almaq üçün bir neçə dəfə cəhd elədir? Alınmadı. Nizam-i Süleymanovu qatırlayırsınız. Nizam-i Süleymanov prezident seşkilərinə qatıldı və Nizam-i Süleymanov prezident seşkilərinə qatılan da Azərbaycan qal kərekatında Nizam-i Süleymanovun heç bir rolu yoxuydu. Nizam-i Süleymanov Azərbaycan qalcəbəsinin idare həyətminin üzvü deyildi. Heç bir rayonda qalcəbəsinin seşkili organlarının üzvü deyildi. Sədəcə Rus keçfiyyatı Nizam-i Süleymanovu təbliq elədi Azərbaycan qalqına KGB'nin vasitələrindən çox qısa şəkildə Nizam-i Süleymanov Azərbaycanında prezidentliyə namizət olacaq səviyyəyi gəldi. Bir də Yahu-məmmədoqar validə o zaman prezidentləyə namizət. Və gək o qeydi olur da, hakimiyyətinin mayendəsi kimi elə deyilmir. Kim? Yahu-məmmədoq. Ali Səviyyətin sədəri. Yahu orda? Yahu-məmmədov əsas figur kimi qabaqa çıxarlınmamışdı. Orda əsas Nizam-i Süleymanov qabaqa çıxarlınmışdı. Və prezident seşkilərindən dərhal sonra Nizam-i Süleymanov vasitəsindən Rusya Azərbaycanında bir chaos yaratmaq istədik. Prezident seşkilərinin nəticələrini şüphə altına almaq və xalqı ayaxlandırmaq istədik. Bunu bacarmadı. Çünki o zaman Azərbaycan xalqı hər qətəndə seşkəyə getmişdir və əbülfəz elçibəyə səs vermişdir. Eyni zamanda xatçəbəsi çox güclü olduğu üçün Rusya görürdü ki, həmin dövürdə heç bir naliyyət əldə eləyə bilməyəcək. Bu birinci faktor. Rusya əbülfəz elçibəyə hələ hakimiyyətə gəlmədən əvvəl təbii olaraq əbülfəz elçibəyə düşmən gözü ilə baxırdı. Bu görə ki, əbülfəz elçibəyə səvet imperiyasında qarşı mübarizə aparmış bir adamıydı. Rus şovinizmində qarşı dayanmış, direnmiş mübarizə aparmış və Azərbaycanın istiqilalının bərbasında nail olmuş bir lideriydi. Bu baxımdan Rusya'nın elçibəyə düşmən olması tamamilə təbii idi. Bir çoxları bunu belə izahir edir ki, güya əbülfəz elçibəyəyi nəfardırı siyasət Rusya'nın elçibəyə düşmən elədi. Bunu düşünənlər çox sadəl öf insanlardır. Siyasətdən başı çıxmayan insanlar. İkinçisi, İran məsələsi. Yenə bir çoxları hesab eləyirdi ki, güya əbülfəz elçibəyəyi nəfardırı siyasət İranı, Azərbaycanı düşmən elədi. Bəsi yaxşı, Ataoğul əliyevlər. Azərbaycanı İranın ayaxlarının altına sərdilər. Molla agent 20 il Ocaq Necad, əhmət neydə onun adı? Bu yaxınlarda qovdular getdi. Ocaq Necad. Ocaq Necad 20 il Azərbaycanda at oynatmağa şəra et yarattılar. Noldu nəticəsi? İran Azərbaycanda dost mu oldu? Yo, ən son da Azərbaycan prezidenti İlham əliyev İranı qarşı açıqlama yapmaq məcburiyyətində qaldı. Yəni, bu ikinci faktor. İran əbülfəz elçibəyin hakimətə gəlməsini istəmirdi. Hətta bu yaxınlarda Rusya'da yaşayan dostumuz Xəgani bəyi də bir qəzət ələnə keşmişdi. O qəzətdə yazılmışdı ki, 91. ildə İranın xaricişlər naziri Rusya'yı gedib və orada Azərbaycanın müstəqilliyinin əliyyinə danışıq. Tamamı bilə doğrudur. 91. ildə İranın xaricişlər naziri əvvəlcə maskifiye getmişdi. Əli, əşvər bir ayətiydi o zamanı. Əli, əli, oradan da Bakiya gəlmişti Noyabrayında və Baki da təbliğat haparırdı ki, siz getiyən müstəqilliyi eylən eləməyin. Çünki siz müstəqilliyi eylən eləsəniz bu bölgənin ziyanına olacaq, həm də sizin ziyanınıza olacaq. Siz elə Ruslarla bir qə yaşasanız yaxşın. Yə, bizim kimlə yaşayıp yaşamayacağımıza ələkbəl vilayətik ələr verir. Təbii ki, onunla təbliğatı baş tutmadı, getdi. Azərbaycan müstəqilliyinin eylən elədi. Və İran da təbii olaraq əbülfəz elçi bəyin. Həm də Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda mübarizə aparan birliyi dərin hakimiyyətdə olmasını istəmirdi başından ətibarə. Üçüncü, Azərbaycanın o dönəm tək güvəndiyi və belə dəyətə Azərbaycanında elçi bəyin xususi ilə ən çox sevdiyi ölkə Türkaydə bunu bütün dünya bilir. Və ən çox Türkiyəyi güvənirdik və biz hesab eləyirdik ki, Türkiyədə hər kəs millətcidəyi hər kəs turançadı. Amma 1991-ci ildə biz Yenə əbülfəz elçi bəyi xalp çəpəsinin lideriyyikən, Ankara'daki Azərbaycan kültür dərinəyindən danışmışdı və kültür dərinəyi də Türkiyə təhsil nazirliyinlə danışıb 50 nəfər Azərbaycanından Türkiyəyə gəlməsi üçün kantenjan almışdılar. Və xalp çəpəsi də o zaman bir imtihan təşkil eləmişdi. O imtihan da 50 nəfər Türkiyədə təhsil alma haqqı qazanmışdı. Mən də partinin kini sustunun maşın qalima faqildəsinin üçüncü kursunu qutarmışdım. Həm də bilfəz elçi bəyi muhafizəsindəydim. Buna baxmayaraq Türkiyəyə olan sevgim məni də imtihanı girməyəm əcbur edirdi və mən də Türkiyədə okma haqqı qazandı. Biz Türkiyəyə gələndə o qayalanın gəlmişdik ki, Türkiyədə hama millətçi de bozqurttu. İndi mənim yaxın dostlarım o dönəm üçün İstanbul'da okuyan xüsusi ilə ələskər bəyi, mehtibəyək, qasımbəyək, müşvikbəyək. Bunlar şəxsən şahit dələr ki, biz Türkiyədə insanlara sual verəndə ki, nə millətsən qeyirlər əlhəm düllə Müsləl mana. Öznə Türkiyək deyən təxtək adam tapabilir, tapanda səvinirdik. Və şu arada buyudu, ya Allah bismillah Allahu əkbər qanımız axtsada zəfər İslamın. Türkiyədə Ebulfəz elçi bəyin apardığı mübarizə dəngələri dəyişirdi. Və bu da Gətiyən Süleyman Dəmrələ o dönəm Türkiyənin baş naziri olan və Türkiyədəki sistemdən dolayı səlahiyyətlər əlin də olan Süleyman Dəmrələ Gətiyən sərkələmirdi. Bundan əlavə Süleyman Dəmrəlin bu yaxınlarda bizim çox dəyərli axtsak qalımız. Turgut bəyiq Ankara da yaşayır, hal hazırda vaxti ilə Azerbaycanda diplomat iş deyib, 8 il Azerbaycanda diplomat iş deyib və çox ciddi çalışmaları var. Turgut ər bir açıklama verdi. Dedi ki, Süleyman Dəmrəl 69. ildə səhvil əmrəm 60 dəkis və 69-la Mosqviya səfər eləyəndə ondan bağlı mən belgələrinə yazmışam kitabda qeydələmşəm onu. Orada Hedərəliyə vasitəsindən bunu iş birliyinə cəlb eləyirlər. QGB Süleyman Dəmrəl iş birliyinə cəlb eləyir və Süleyman Dəmrəl də bunu qəbul eləyir. Süleyman Dəmrəlin Türkiyədə iki dəfə seşkisini Savet İmperiyası maliyələşdirir və təbii ki, o köhnə bağlantı ilə əlaqəli olaraqda Süleyman Dəmrəl Hedərəliyəvi dəstəkləməyə məcbur edir. Və Hedərəliyəvi nəxçıvanda olan da Türkiyədə, xüsusi Fətönün başında duran Fətullak gülənin de Amerikada yaşayır, o dönəm Türkiyədə çox ciddi bir gücü idi və bunların ənində zaman qəzəti var idi. Hedərəliyəvi nəxçıvandayken bunlar kampanya başlattılar. Azərbaycana dəstək kampanyası yox, nəxçıvana dəstək kampanyası. Və Türkiyədə çox ciddi təblıqa tapararaq, Türkiyənin o dönəm duyusal dönəmi idi, çox ciddi yardımlar topladılar və nəxçıvana göndərdilər bu yardımları. Bu yardımları göndərdilər Hedərəliyəvi də, o yardım maşınlarının yanında camaata yardım paylayarken şəkilər çəkilirdi və zaman qəzəti bunun manşətlərdən verirdi, yayırdılar. O qəzət də 20 minitirajdan Azərbaycana da pulsuz dağıdılırdı. Qısa müddətdə belə bir rəi formalaşdırdılar ki, Hedərəliyəvi Azərbaycana prezidenti olsa, o zaman Azərbaycanında hər şey güllüq gülüstanlıq olacaq, Qarabakh bir həftənin içində işxaldan azad olunacaq və Azərbaycanın bütün problemləri həll olunacaq. O dönəm də Azərbaycan Türkiyə hətsiz inam bəsliyirdi və inanırdılar ki, doğrudan da Türkiyədən kimsə gəlip bunu deyirse, deməlilə bu müdləq belədir. Albi ki, Türkiyənin içindəki dəngələri bilmirdik biz o zaman. Albi ki, istəyərsiniz telefonu yacaq verin ya da ki, onu söndürün. Mən bir nesə izləyicinin fikirlərinin burada okuyun, lütfen. Çünki, səs imkan vermiş. Mən bilmirəm, bunu söndürmüştüm, vardan gəlir bu səs onu. Davam edin o zaman, lütfen davam edin. Başka bir sual da var, bu hissləni bir beşləgə. Yani Türkiyəni də vurguladın, burada əlav eləmə istəyirəm İngiltəri və Amerikanın darolunu. Çünki, əbilfəz elçi bəyi Gətiyən Azərbaycanın neftini güzəkdə getmək niyyətində deyildi. Və bununla bağlı Margarit Keçir baxke gəlmişdir. Xüsusi ilə bu misya ilə əbilfəz elçi bəyindən görüşmüştü. Və əbilfəz elçi bəyindən görüşmələri haqqında xatirələrin də yazırdı. Yərimən, xalqını əbilfəz elçi bəyi qədər siven bir lider görmədim. Əbilfəz elçi bəyi neftin bir faiz üstündə bizdən müzakirələr mübasələr eləyirdi. Burada en zamanda Amerikanın və İngiltərin o dönəmdə bərabər hərəkət eləyirdilər. Bunlar da əlav eləyəndən sonra, daxildəki bütün müqalifəti oran əlav eləyin ki, o dönəmdə müqalifət əlgətən güclüydü. Çünki həm də əbilfəz elçi bəyin özü Azərbaycanda demokratik mühitin yaranması üçün, hakimiyyətin daha yaxşı işləyə bilməsi üçün, güclü müqalifətin olmasında özü maraqlı idi. Çünki əbilfəz elçi bəyi qoltuğu haqqında düşünmürdü, Azərbaycan haqqında, yəni kürsüsü haqqında düşünmürdü. Azərbaycan haqqında düşünürdü, Azərbaycan daha çox necə qazanar onu düşünürdü və güclü müqalifət güclü iktidarı ortaya çıxarlar, şuurundan hərəkət eləyirdi. O dönəmdəki bütün siyasi, iktisadi, hərbi müqalifət və o dönəmdə Savit İmperiyası vaxtı QGB-ya işləmiş 200 millik QGB ordusu hams elçi bəyi qarşı birləşmişdir. Təst üsulunu tətbik eləttiyinə görə və bunun üstündə qərarlı olduğuna görə, baxmayaraq ki, ondan vazgeçmək üçün o zaman çox böyük rüşvetlər təklif olunmuştu elçi bəyi hakimiyyətində müxtəlif məmurlara, yüksək çinli məmurlara ki, elçi bəyi bunu eləməsin. Amma bunlar baş tutmamıştı və alim məktəp müəllimləri də o böyük mafiyaydı qəbul mafiyası, onlar da elçi bəyi qarşı bu müqalifətlə birləşmişdir. Bu kəqibəyi məsələsində bir iqslində qısa arayış verinmən, Aqil bəyi dəfələrdin məsələdiyə toxunub qısa olduğu üçün mən istəyərdim ki, bizdə cümdə ilə əzizləyicilər 200.000 QGB agentinin yalnız 15.000-nin sənədə Azarbaycanda idi o zaman. Yəni, QGB arxıblar asılseydi, yenə 185.000-in sənədləri maskıbadaydı. Aqil bəyi bu replikanın deməyi özmək borc bildim. Bu hər qətən belə idi və biz Azarbaycanda o dönəm üçün olsun, bugün üçün olsun, 200.000-lik düzenli bir ordu istənilən hakimiyyəti devirə bilər, hələ bu QGB ordusu olduqdan sonra. Yəni, burada düşünün bir anlığı Amerika, İngiltər, Türkiyə, Rusya, İran və daxildəki bütün müqalifət. Piliyoso-Sajdırın Qüvvələr, yəni 200.000-lik QGB ordusu, ümestriyyətdəki müəllimlər mafyası, Elçi bəyi hakimiyyətdən devirmək üçün birləşmişdilər. Bu Qüvvələnin qarşısında Elçi bəyi deyil, yəni, belki pahafoslu çıxacaq, bunun bir dəfəd edəyim, Allahın bacısı oğlu olsaydı yenə hakimiyyətdə qalabilməz, yenə də onu hakimiyyətdən yıxaca edilər. Burada əblifəz Elçi bəyi böyüklüyü onda oldu ki, əblifəz Elçi bəyi hakimiyyətdə qalmaq uğrunda Azərbaycanı daxili savaşa vətəndaş müharibəsinə aparmadı. Əblifəz Elçi bəyi sonanda, yəni, gəncədə hakimiyyət tamamilə uduzandan sonra əslində qiyamı yatırmaq üçün inandığı bütün Qüvvələr gənciyi göndərmişdir. O göndərlənlərin içində də Qüvvələr xidimət eləyənlər varəyilmiş ki, onlar sonralar ortaya çıxdı. Bundan sonra əblifəz Elçi bəyi Türkiye'də alparslan Türkeşə zəngelədir. Düşünün ki, həmin anlarda əblifəz Elçi bəyi Türkiyənin səfirinə zəngeliyir baxida. Türkiyənin səfiri belə əblifəz Elçi bəyin zənglərində cevab vermir. Bu nə deməkdir bilirsinizmi? Yəni, bu o deməkdir ki, əblifəz Elçi bəyi Türkiye artıq səni gözdən çıxarır, səni bir prezident kimi görmür və əblifəz Elçi bəyi məcbur qalır alparslan Türkeşə zəngeliyir ki, bax bilə bir vəziyyət yaranır, bir təcrübəli insan kimi, dövlət adamı kimi nə məsləhət görürsən. O da deyir ki, zəngelə Süleyman Dəmrələ başnaziriydi, Süleyman Dəmrələ o zaman. Zəngelə Süleyman Dəmrələ Süleyman Dəmrələ nə məsləhət görərsə, onu ilə. Və ya da məcbur qalır, zəngeliyir Süleyman Dəmrələ, deyir ki, çıxış yolu nədir, siz nə məsləhət görürsünüz? O da deyir ki, hədər əliyəvin axıvanından çağır qəhtir baxiya, hədər əliyəvi məclis başqanı yap, hədər əliyəv bütün bu problemləri həlliyələyəcək. Sən narat olun. Yəni, onsuz da başqa çaresi yoxdur. Əblifəz Yəlici Bəyi onsuz da hakimiyyətə uduzun. Yəni, Türkiyənin səfiri zənginə cevab vermir. Nə etməlidir Əblifəz Yəlici Bəyi? Süleyman Dəmrələnin deydiynə əməl ilə, hədər əliyəvi çağırdı, məclis başqanı yaptı. Və bundan dolayı da, bir çox umsavaçççılar əblifəz Yəlici Bəyi qarşı həllə də qəzəbli bilərkini, yə isə qəmbəri parlament sədiriynlə uzaqlaşdırdı. Güya isə qəmbər parlament sədiriynlə yetməsəydə, Azərbaycanda hər şey yaxşı olacaktı. Yəni, isə qəmbər əblifəz Yəlici Bəyi'nin bir kaman daydılarda hakimiyyətə uduzulmuştu faktik olaraq. Sədəcə vətəndaş muharibəsindən ölkəni çıxartmaq lazımıydı. Və bunda deyim, kitapda çox detallı şəkildə belgələrinin hamsını yazmışam, bir saat də bunların hamsını danışmaq olunur. Əblifəz Yəlici Bəyi dirensəydi hakimiyyətdə qalmaq üçün. İndi bəzlərdə, irayd dirensəydi, sürətə öldürərdik, sürət orada çox kiçik oyunçuydu. Bakinin içerisində 2.000 xüsusi adam yerləşdirmişdilər, beynəxal şirkətlərin mühafizəkisi adı altında. Və yadınızda Nəsimi rayonunu xalçəyəpəsinin qələrgahına gumbara attılar. Allahdən qələrgahda adam yoxuydu, ölən olmadı. O xəbərdarlıq idi. Bakinin qan gölünə döndərəcəydi, o 2.000 nəfər xüsusi yetişdirilmiş və güvənlik adı altında gətirib oraya yerləşdirdirləri adamlar. Əgəlbifəz Yəlici Bəyi hakimiyyətdə dirensəydi. Və Azərbaycanı çox fəlaqətli nəticələr gözlüyürdü. İkiye bölünəcəydi. Kür çanından o tərəfə sürətin nəzarətində yenə Ruslar dəvət eləməyə hazırlaşmışdı. Plam buyurdu. Yəlici Bəyi dirensə, sürət kürdən o tərəfə gəncədə hökumət eylən eləyir, Rusu dəvət eləyir və Ruslar da hazır vəziyyətdə gözlüyürdü. Gəlirlər. Bakida da terror bir neçə yerdə terroru olur. Qal qayağa qalqır. Yəlici Bəyi və tərəftar rarını öldürürlər, qovullar və beləliklə Azərbaycan çox təşətli bir vəziyyətət üçün. Elçi Bəyi Azərbaycanı bunlardan klas elədi. Hedərəliyəmi Süleymanın arxasında onsuzda bütün qürvələr Hedərəliyəvin hakimiyyətə gəlməsi üçün razılaşmışdılar. Hedərəliyə Rusya səfər eləyəndə İngiltərə səfirindən də görüşmüşdü və arxasında həm Rusya var idi, həm Türkiya var idi. Süleyman Demirəl kimi bir nəhenki durmuşdur arxasında. Lobbi çilini eləyirdi. İki aydan bir Hedərəliyəmi Naxcivan məhzis başkanı olanı da gətirirdilər bura və Türkiyə kamu oyuna Naxcivan Cumhurbaşkanı kimi təqdim eləyirdilər, reqlamın eləyirdilər və s. Yəni, dədiyim kimi, əbilsəz Yelçi Bəyin başqa şansı yoxuydu və əbilsəz Yelçi Bəyin ən düzgün seçimi elədi. İndi təsəbək elədiyik ki... Bu sualdan manistiyərdim, Agli Bəyi sizdən soruşum. Çünki həmin müstəfi də danışırız. Cəfər eləyibdir ki, İlçübə istəyifə verib kədəkiyə gitməsi idi və müəyyən qarşı durmalar olsa belə postunda qalsayı daha üç şeyli Azərbaycanın şahidi o umazlığıma Agil Bəyi. Yəni, bu da bir səhəm bir sualdı istəyərdim. Həmin müstəfi də soruşamdır. Mən indi bir təşəkür eləyirəm sual verən həm vətənlimizə belə bir sual verirəm. Bu gün təsəbür eləyik ki, ilham eləyibin hakimiyyətdən getməsi üçün Türkiye, Amerika, İngiltərə, Rusya, İran birlikdə qərar veriblər. Yəni, mənfətlər ilham eləyibin hakimiyyətdən getməsi üçün üstüslə düşük və bunlar birlikdə bu işi həll eləyəməyət qərar veriblər. Daxil də də bütün müqalifət, hərbi müqalifət, siyasi müqalifət, iqtisadi müqalifət, yəni, bunların hamsı ilham eləyibə qarşı birləşiblər. Belə bir şəraətdə ilham eləyib hakimiyyətdə qalmaq üçün dirensə, Azərbaycan necə ola bilər? Azərbaycan hamsı talə gözlüyür? Hələ, baxmayaraq ki, aradan gör, 93-dən bu tərəfə 29 il vaxt keçit və 29-ildik bir hakimiyyətdir. Elçi və cəmi birildik hakimiyyətdir. Hələ, o dövürdə dövlət oturuşmamışdır, sistem oturuşmamışdır. Bak, bugünkü şəraətdə, hətta 29-ildik keçəndən sonra, bu saydıqın qüzvələr ilham eləyibə qarşı birləşmiş olsalar və ilham eləyibdə buna qarşı dirensə, Azərbaycan mehv olar. Azərbaycan qan gölünə dönər. Ona görə, əblifəz elçi bəyi hakimiyyətdən çəkilmək nən istəyifə vermədi. Yəni, orada bir yanlışlık var. Əblifəz elçi bəyi qətiyyən istəyifə vermədi rezidentlik müddəti bitənə qədər. Kələkiyə çəkildi, keləkiyə çəkildikdən sonra Hedər Həliyə Meclis Başkanıydı və qıyamçılardan birləşdir. Qıyamçılardan birləşdir və əblifəz elçi bəyi hakimiyyətdən tam getməsi üçün nə lazımdır? Onu da əttilər. Əmə buna bax mərəq elçi bəyi rezidentlik müddəti bitənə qədər istəyifə vermədi. İstəyifə verməməsinin səbəbi də o uydu ki, birdən Rus ordusunu təkrar Azərbaycana dəvət eləmək niyyətləri olsa, o zaman mən Qanuni prezident kimi Azərbaycana xalqına müraciət eləyip Rus ordusunun gəlişinə qarşı dirənişi orqanz eləyəcəm. Yəni, əsas səbəbəbdə boyudur. Bəli, belə bir sual var. Örməktir əflax almındı. Bəyin şəkinin başlarının üzerində asıb xaldın sevgisini qazananlar bugün də birləşə bilmədi. Xaldın qəzəbindən qorxub ziyarəti gəldi. Onları düşünürəm. Onlar düşünürəm. Əgəlilə deyilsə, niyəcəm şəkin də gəlmədilər ziyarətə. Mən de bu da bir ger şeydən əbifəz elçibəyin nisi girdi. Əbifəz elçibəyin həyattan köşəndən sonra Azərbaycan siyasətində ortaya çıxam böybür boşluğlar. Ətta elçibəyin sağlığında belə elçibəyin kaman dasında olanların hər birinin bir parti yazı var idi. Yəni, mənim bildiğim qədər ondan artdıq partiya yaranmışdı. Bu məsələ, bu problemin, niyə elçibəyin qadırları elçibəyin prezidentliyi dönəmində ölkənin önəmli poslarında olanlar sonra biri birindən ayrı düştü. Bugün də bax bir araya gələ bilmirlər. Rəfləx hanımın sualdı əslində, mən düşünəm ki, bu haqqatıdır. Buyurun, Agil bey, bunun patologiyası məyələ. Yəni, təbii ki, bu, təşəkür eləyirəm. Rəfləx hanıma, bu bizim hanımızın ağırılı yerimizdir. Açığı dəfələrinə mən özümdə sosial şəbəkələrdə yazmışam, çıxış darmında burgulamışam ki, nə qədər ki, Azərbaycan'da həqi qi mənada hanımız, yəni, bütün azərbaycançıları elçibəyi sevərlər, rəs uzaədə sevərlər bir araya gəlmiyiblər, birlikdə səmimi mübarizəni təşkil eləmiyiblər, biz bu şəkildə əzilməyə davam eləyəcəyik, və Azərbaycan xalqıda əziyyət çəkməyə davam eləyəcək. Əblifəz elçibəyin təbii ki, sağılığında partiya quranlar var idi. Hətta Əblifəz elçibəyi prezident olanda Əblifəz elçibəyin hakimiyyətinin yüksək eşalonlarında təmsil olanlar bir neçəsi partiya qururdlar və ya qurmuşdular. Amma buna baxmayara Əblifəz elçibəyin sağılığında onların hamsını bəyi bir yerə toplamağı bacarmışdı. Təssüflər olsun ki, Əblifəz elçibəyi aramızdan ayrılanadan sonra bunların bir yerə toplanması mümkün olmadı və arada olan münasibətlər daha da körlandı. İndi də liderlərimizin məzarlarını ziyarətə gədən də ayrı ayrılıqda gedir partiyalar. Yəni, bu bizim hamımızın ağırlı yerimizdir. Bələ bir fikir də var, Agil bəyi. Yəni, iki fikir gördün burada, hamin kontekstə. Birini bir daha də fərzəliyəv yazıb ki, mərhum bəyi yox, amma ətrafının çox səsi, elə bir səsi diyək, ədələs izliyolar. Mühum bəzi fədə olanlar, Heydərə yeni Rusa işləyirdi. Heydər də suretlə ədikramla gizli-gizli görüşüb. Heydər də suretlə ədikramla gizli-gizli görüşüb, görüşüb olar gətirdi. Bələ bir fikir, bələs anlamadım. Muxtar bəyi də yazıb ki, helikopterlər qasır oldu ki, ədə. Dadaş Rusa yəbqası vizləndir, bəya şans bırakmadılar. Mən düşünəm bu məsəliyə işare etkis, demərim. Bir izləyici də burada əbifəz bəyi deyir ki, niyə əbifəz bəyi o dönəm gizli-gizli servisləri normal çalışmadığı? Yəni, biraz... Rüfət və üzris kiylən, ədə, ictibak bu səbəzən ilə ədalətsiz yanaşmalar olur ki, insan heç dənri. Bu şirkət quran insanlar, yaxşı bilərlər bu prosesi ki, orta səviyəli bir şirkəti qurup onu işlək halı getirmək üçün bir ilbəs eləmir. Bir də, sən yeni bir dövlət qurursan və sıfırdan qurursan, hər şeyi yenidən və bunu savetin qadrlarından eləyirsən, sənin milli qadrların yoxdur, milli universitetlərin olmuyub, çünki milli instituqların olmuyub, bu qadrları formalaşdırsın, yetişdirsin, sən elində olan nədisə ondan dövlət qurmaqa məcbursan. Əslində bu hissəsi də xüsusilə araşdırılmaqa laik bir məsələdi ki, əbifəz elçibəyi hətta o qadrlarla bir il içərisində dünyada heç bir siyasətcinin, heç bir siyasilli dirim bugünə qədər başarmadığı nailiyyətləri əldə eləyip həyata keçirdik, bu qısa müddək. Bu haqda danışacıq iki dənə qısa sual sizdən soruşucaq, iki, sonra əbifəz elçibəyi həyata olsaydı nə yetməyolardın, elə ikinci sual ona keçirdə olacaq. İlvi əlb əkberə çox maraqlı bir sual yazıb, nəyə 20 yan var da əliyalın xalq, 11. qırmızı orduya qarşı çıxıb ölmə gətti, ancaxal demokratik hakimiyyətimizi qorumadı. O çox önəmli məsələdi. Həmin dönəmdə elbət də əbifəz bəyin də rəziyyəti olmuştumu, olmamıştumu və bunu də işidək, bir də xalq yer çəydən niye öz demokratik hakimiyyətini qorumadı. Onunca bunu Aqil bəyi dedi, əlavə bir nəsi kəlmədə işidəyə Aqil bəyi dən, sonra başqa bir sual da var. Mən onu deyim ki, əsas əbifəz elçibəyin hakimiyyətini Azərbaycan xalqın niye qorumadı? Birinci səbəb kimi aparlan təblıqat, anti-təblıqat daha doğrusu. Elçibəyi hakimiyyətini qarşı aparlan anti-təblıqat öz işini gördü və hammızın güvəndiyimiz, sevdiyimiz, ədalət və yusifli. Bunu bir nəcə də sosial şəbəkələrdə yazıb ki, o dönəm 93. iyun ay ərafəsində xalçəbəsinin özünün, hətta xalçəbəsinin özünün qadrlar arasında, məmurlar arasında apardırı sorguda 70 faiz həydər əliyəvin hakimiyyətə gəlməsinin tərəftarı kimi çıxıb? Və ədalət və yusifli hədilə deyir, kesmiş pakta olada. Bu nəyin sayəsindəydir. Bir az öncə deyidim, birincisi, ən çox güvəndiyimiz Türkiyənin o dönəmki zaman qəziyyeti başlı olmaqdan, fətullah gülənin şəbəkəsinin apardırı təblıqat. Bunlar elçi bəyi əliyəhinə və həydər əliyəv lehinə çox sinsi, çox alçaxçasında bir təblıqat aparırdırlar. O təblıqat özüçini gördü, çünki o dönəmdə Türkiyədən gələn oruyu Azərbaycanda imam kimi sayırdılar, qəbul eləyirdilər. O qədər inam var idi, güvəm var idi. Ondan çox yaxşı istifadə edirlər. İkincisi, Azərbaycanın daxilində 200 millik qəqəbi ordusu təblıqat aparırdır. Bunlar hər yeri də təblıqat aparırdırlar. Ebulsaz elçi bəyi hakimiyyəti əliyəhinə. Və üçüncüsü, ən böyük problem, Azərbaycan milli hakimiyyətinin təblıqat mexanizmi yoxuydu. Ebulsaz elçi bəyi gördüyü işlər, Ebulsaz elçi bəyi prezidentliyi dönəmində görlən uğurlu işlər Azərbaycan qalqına çatdırılmamışdı. Bak, bunu həllə də Azərbaycan qalqı bilmir ki, kəlbəcər məsələsini şirdib-şirdib qalqın gözünə soxullar. Kəlbəcər elçi bəyi dönəmində getir. Və elçi bəyi dönəmindən sonraki altı rayon kimin dönəmində getdir? Ona, o haqda danışmırlar. Həllə də Azərbaycan qalqının böyük əksəriyyəti bilmir ki, ebulsaz elçi bəyi dönəmində alınan torpaqların ərazisi toplamda, kəlbəcərin ərazisindən daha çoxdu. Yəni, belə yanaşsak, ebulsaz elçi bəyi dönəmində torpaq itirilməyik, torpaq qazanılır, işqaldan azad olunur. Bu təbliğatlar aparılmıyı, hakimiyyəti dönəmində də aparılmadı. Ondan sonraki dönəmlərdə də çox təhsiflər olsun ki, aparılmadı. Ebulsaz elçi bəyi birilli hakimiyyəti dönəmində görlən işlər, o qədər böyük işlərdik. Yəni, əslində bir zaman gələcək, ini də Türkiyədə bir çox yerlərdə təbii ki, bu doktora təzi olaraq, master təzi olaraq işləndir, ebulsaz elçi bəyi hakimiyyət dönəmi gördü işlər vəs. Amma Azərbaycanın özündə bugünkü rejim buna imkan vermir. Ebulsaz elçi bəyi birilli hakimiyyəti dönəmi fenomen bir dönəmdir və araşdırılmalı dönəmdir. Zaman gələcək Azərbaycanında bu çox ciddi araşdırma mevzusu olacaq ki, birildə bu qədər böyük işləri, bu qədər düşmənlərə qarşı necə başarabiliplər? Bak, işte, ebulsaz elçi bəyi böyüklüyü burada ortaya çıxır. Və eləsiz keçi dəkdir, Agil bəyi, mən istəyəlmələ, bu sualı sizdən soruşam. Zətən keçi dəkdir, əmin suala. Elçi bəyi saq olsaydı bizansı Azərbaycanda yaşayırdı. Esi olaraq gördü işlər və hara hansı səviyyəd olabilərdir, onu sizdən soruşaq. Elçi bəyi həyatda qalsaydı, çox yox onca il hakimiyyətda qalsaydı. Yəni, bakın, Saqaşibili kimi birisi Gürcistanı 15-in içinde hardan hara taşıdı. Əbül fəz elçi bəyi 10 il hakimiyyətdə olsaydı, Azərbaycan bugün rifah səviyyəsində görə, iqtisadi göstərcilərə görə dünyanın iki nömrəl yox, bir nömrəl ölkəs olardı. Çünki Azərbaycandan elçi bəydən sonraki dönəmdə o uğurlanıb, xarici, təkcə xarici taşınan, hələmən daxildəki o yerləşdirlənlər, inə bilim, inələr filan, onlar nəzərdə tümrəl. Təkcə xarici taşınan pullarnan iki dənə Azərbaycanı sıfırdan yenidən daha planlı, daha gözəl çəkil də tikmə yollardı. Azərbaycan e-halisinin ən az 40 faizi bugün Azərbaycanı tərk eləmək məcburiyyətində qalıb, dünyanın dört bir yanına səpələniblər çöreq pulu dalınca gedib mübarzə aparırlar. Niyə? Azərbaycan bu qədər sərvətinlə, bu qədər zənginliyindən, əksinə, Azərbaycan küve etkimi qatar kimi, xarişdən işçi qəbul eləməldi. Azərbaycan vətəndaşları işləməməlidir. Olar bəy kimi əllerin cibinə qoyub qəzməlidir, o xarişdən gələnlərdə onların yanında işləməlidir. Bak, Azərbaycanın buna imkanlar var idi, o potensiyalı var idi, elə əbilfəz elçi bəyin hakimiyyətdən yıxılma səbəblərindən biri de budur ki, Azərbaycan çox ciddi şəkildə sürətlən irəlliyirdi, həm iqtisadi sahədə irəlliyirdi, həm hərbi sahədə irəlliyirdi, həm mədəni sahədə irəlliyirdi, bütün sahələrdə paralil işlər gedirdi, çox dəhşətli bir mənzərə var idi. Bütün o görlən işlər insan qabağına qoyub baxanda, o dövr içinde olmuşuq fərqində olmamışıq. O qədər gözəl möhdəşəmişlər gedib ki, onca il bu işlər davam eləsəydi, yəni mübaliqəsiz, şişistməsiz, Azərbaycan bugün bir nömrəli ölkə idi dünyada. Çox təşəkür edirəm. Bir il işimizin bu işsəsində mən istəyərdim ki, izləclərin belə sualları var. Dəməli, izləcəyiz ki, yazış qara baxı ətraf rayonların getməsi indiki hakimiyyətin qurulmasının əsası oldu. Dəməli, şahdəniz qazı butar məyən azıca qara bax problemi hər şey planlı şəkildə baş verdi, şahdəniz qazı butar məyən azıca qara bax problemi həll olmayacaq. Bu soydaşımızın fikirlərinə böyük yolucu da qatılır amma həm də Azərbaycanın təkçin nefti qazı yox. Azərbaycan həm də özünün stratejik olaraq, çox önəmli bir coğrafyı da yerləşməsi də bizim başımızın vəlasıdır. Əlçıbəydən sorunun deyələrin daha müxtələn ən azından buna cəhd edən siyasi partiya sitcə hansıdır. Elə bir başqa sualda var, cəfələliyəb soruşur. Bizdə Agil Bəyi belə bir sualın var. Niyə Agil Bəyi, Akhacepi və Milli Şurayla birlikdə mübarizənin fövqündə görə bilmirik? Ənaldı izləyəcinin sualını oxmala borçluyux. Bizdə Agil Bəyi sizin özünüzün də belə bir yanaşmanızı var. İnsanlar sizdən bir siyasi mübarizə gel istiyirlər isə bu sizin ifadə edə. Azərbaycan Qalqı öz haqqını almaqı qərar verdiyi gün hər şeydə yaşayacaq. Bundan nə demək istəmisiniz? İlçıbəyədən sonraki siyasi ideyaların davam eddirən siyasi partiya hansıdır, varsa hansıdır və siz bu siyasi mübarizənin harasındasınız izləyicilər də bunu soruşurlar. Bilirsiniz, əbilfəz Yelçi bəydən sonra çox təsiflər olsun ki, elə başta Qalq çəpəsi partiyası dəl hala əbilfəz Yelçi bəyi hələ xəstəxanıdayken ikiə bölündür. Yəni, klasik, bugünkü klasik Qalq çəpəsi partiyası və Azərbaycan Qalqı çəpəsi partiyası. Ondan sonraki mərhəliyə baxın, görün, Qalq çəpəsindən neçədənə partiyaya çıxdır. Tövb Azərbaycan Qalq çəpəsi partiyası, aydınlar partiyası, milli demokrat hərəkət partiyası, nə bilim, bəlkə birinə çəst daha var, onlar da yardımından çıxır. O qədər çox yerə bölümdü ki, bu bölünmələr Azərbaycanda mənim əvvəldən hələ Yelçi bəyi hakimiyyətdən təzə qedən vaxtı bir yanaşmam var idi. Onu biz genca idinlər hərəkəti adından da müraciət çəkilində yaymışdıq ki, Azərbaycanda milli hakimiyyət bərpa olunana və qara bax tam işxaldan azad olunana qədər, ən azı minimum program. Bütün siyasi partiyalar fəyaliyyətini dayandırmalıdır. Əbülfəz Yelçi bəyin ətrafında klasik Qalq çəpəsi formasında, səvet imperiyasına qarşımı baca apardığımız Azərbaycan Qalq çəpəsi formasında birləşməlidir. Milli hakimiyyətimizi bərpa etməliyi, torpaqlarınızı işxaldan azad etməliyi, yalnız ondan sonra biz siyasi partiyalar mübarizəsini davam eləttirə bilərik. Mən o dönəmdə, o fikirdəydim, bu dönəmdə bu fikirdəyəm ki, siyasi partiyaların çoxlubu Azərbaycana xeyir deyil, Azərbaycana ziyandı. Nə qədər çox bölümsək, o qədər çox zəyifliyirik? Baxın, bölünən qüvvələrə, baxın, kənardan təzəq qüvvələr getirmirlər. Bölünən qüvvələr, köhnə qüvvələrdir. Hamsıda bölünənlər birləşməkdən danışır. Amma biz hakimiyyət əlimizdə ola-ola hakimiyyəti əlimizdən ağlıplar. İndir, bölünə-bölünə gedirik. Biz necə güclənə bilərik, bu hakimiyyətə necə gələ bilərik? Təbii ki, bizim tək hədəfimiz hakimiyyətə gəlmək deyik. Ideoloji mübarizədə də güc çox onəmlidir. Yəni, biz İranə qarşı, Rusiya qarşı mübarizə aparar kənd biri var. 200-300 nə fərriq bir dəsləyənə mübarizə apararsan biri var. 200-300 nəyik bir xal qorbusuyla mübarizə apararsan. Arasında təbii ki, ciddi uçurum var. Və mən hələ də bu fikir dəyəm ki, Azərbaycanda təbii ki, mövcut rejim özük qəstən siyasi partiyaların çox loğunu təşviq eləyir. Onlara maaş ayrır, onlara pul verir, onlara ofis verir ki, nə qədər çox bölünürsə bizim üçün o qədər rahat olar idari etmək. Və siyasi partiyaların bu heç gizli deyil təsliflər olsun ki, böyük əksəriyəti indi ancaq mandat bir dənə partiyə bir mandat versələr yaxşı olar fikri ilə yaşayırlar. Və mübarizələrdə bu istiqamətə kökləndir. Mənim milli strateji düşüncə mərkəzində dəfələrinə bunu müzakir eləmişdir. Mən milli şurada Musavat Partiyasının xalçəbəsi partiyası bir yeri də olanda mən milli şurada var idi. Onlar ayrılandan sonra, mən bu mübarizənin mən asızlığını, əhəmiyət sizliyini və heç bir hədəfə varmayacağını gördüyüm üçün oradan ayrıldım. Və görün aradın neçə illər keçib? Biz nə qədər məsafə qətirləmişim? Nə ayrıldılar, Agırbək? Səbəb nə oldu? Günah nə oldu? Ha, bax bu, nə ayrıldılar sualını çox yaralı sualdı və çox dərin sualdı? Əslində, nə ayrıldılar sualını o iki partiyanın rəhbərliyi cavablandırmalıdır? Hər kəs öz müsləbisində özün haxlı çıxartmağa çalışdı. Nəticədə, heç kim qazanmadı? Nəticədə hammız bütün Azerbaycan itirdi? Təsuslar olsun ki, hələlik mənim arzu elədiyim siyasi mühit yoxdur. Yəni, mənim istədiyim siyasi mühit yoxdur. Ona görə də mən aktiv siyasi mübarizəyə qoşulmura. Nəzaman ki, mənim fikrim çoxluq tərəfindən qəyabul olunacaq və bizim əgidədaşlarımız, silaxtaşlarımız bu gerçəliyi qəyabul eləyəcək ki, biz bu siyasi partiyalarda sədəcə özümüzü aldatmaqla məşğuluk, zaman qaybıdır. Bakın, gerəyə dönük, bakın görünə qədə silaxtaşlarımız həyatdan köçeliyip gediblər. Allah hamusunə rəhmət eləsin. Və gerdə qalanlar da yaşlanıplar, qocağlıplar. Yəni, gənşlik də qoşulmur. Depolitizə olup, Azerbaycandakı mövcud rejim təyəsində gənşliyin böyük əksəriyyəti depolitizə olup və Azerbaycanda indi fərqli dəyərlər təbliv olunur. Dədiyim kimi, çox ciddi şəkildə xarici bövlətlər iş deyir. Azerbaycand qalqının enerjisinin bir yeri yığılmaması, toplanmaması üçün çalışırlar və kifayət qədərdə naliyyət əldə eləyiklər. O bakımdan nə qədər ki, belə böyle müşkişik-kişik gruplar şəkilində mübaizəmiz davam eləyəcək, heç bir ciddi nəticə əldə olunmayacaq. Son sualla mürajiyyət edirəm, bir daha sizin bu istatınızı qeyd eləmək istəyirəm. Azerbaycand qalqının xalqını almama qərar verir deyir, gün hər şeyi dəyişəcək. Elə Hülvə əkhbərin əkhbərin sualıda həmin kontekstə edir ki, sizce qiyam yolu ilə hakimiyyatı, zəbt edən hakimiyyatı xalq qiyam yolu ilə, xalq qiyam ilə yola salma olar, yoxsa necə? Və siz nə demək istəmisiniz o ifadə edir? Mən bu suala, Ebulfə Zəlici beyin şəxsən öz ağzından, öz qulağımla eşitdiyim cümləyəcə cevab vermək istəyirəm. Əgər bir hakimiyyət, o hakimiyyəti hakimiyyətdə olanlar, biriktar hakimiyyəti qəsb eləyitrə və xalqı zülmeliyirsə, o xalqın, o hakimiyyətə qarşı silahlı mübarizəsi demokratik mübarizədir. İzləicimiz yazır ki, özlərinin müqalifət adlandıranlar son illərdə 10 dənə gənz partiyyə cəlv edə bilmir, 10 gənci. Çünki özləri deyilir, saxdadılar, yetişən gənzlərinin çox ilçibən yolumuzu, çünki bən yolu haq yolu idi. Başqa bir izləicimiz isə ideoloji məsələlə nə bağlı bəyi iraqdur, və ilə işimizin vaxtında son qalıb. Çəfər bəyi deyil ki, müliyyəsi princip et bir xalqı siyasiyyətcəyə xeyri yətirməyim, elçibəy hakimiyyətini deyilməsin, aşırı türksü ideyaların rolu, nə dərəcidə rol oynadığı? Məm, biraz buna... Bu, ricazə verin, Rüfət bəyi, bu suala cevap verin. Bu, həmrətənləmiz ya məlumatsızdı bilmirəmindir yaşı neçədi. Əvvəla əbulsəz elçibəy hakimiyyəti dönəmində qəyabul olunmuş. Əbulsəz elçibəyən bir başa verdiyi etniklərləm bağlı verdiyi fərman var. Az saylı xaqlar və etniklərləm bağlı. 91-i sünkəvur 15-ü. Tamam ilə doğrudur. O fərman, hətta Avropalı yorumçular demişdilər ki, Avropada bu standardlarda fərman yoxdur. Yəni, Azərbaycan bu sahədə Avropanı ötdü keşdi. Bir, Əbulsəz elçibəyət əsla və əsla milli ayrı seşkiliyyələmirdi. Əbulsəz elçibəyət milli ətçiliyi əslində Savit İmperiyasına qarşı mübarizəni təşkil eləmək üçün lazımıydı. Əbulsəz elçibəyə hakimiyyət gəldikdən sonra Əbulsəz elçibəyət tamamı ilə demokratik yollarla Azərbaycanı inkişafa doğru aparırdı. Bütün xalqın enerjisindən, bütün regionların enerjisindən heç bir ayrı seşkiliyyələmədən hamıya öz doğması kimi bakaraq siyasət yürüdürdü. Əbulsəz elçibəyin aşırı tüşçü siyasəti filan da yoxuydu. Elə usaydı qəraya Əbulsəz elçibəyi ancaq türkləri seçib hakimiyyətə gətirə idi. Elə şey yoxuydu Əbulsəz elçibəyi hakimiyyət dönəmində. Bir, ikincisi, Əbulsəz elçibəyin bütün Azərbaycan davasının da uğurla davam iləməsi və hədəfə çatması üçün milli siyasət vacib ildi başqa yolumuz yoxuydu. Çünki Azərbaycanın güneyində yaşayan soydaşlarımız tamamı ilə bu milli ideya ətrafında birləşə bilərdilər və zaman da göstərdik ki, bəli Əndoğru seçim buyudu. Bugün də Azərbaycanın güneyində və Güzəyində Bütöv Azərbaycan ideyası mənim sənlik ideya əliyyinə artıq, heç kimsənin danışmağa cesareti çatmış. Danışanlar da, bəli olur ki, hansısa ölkənin ya hansısa düşmən qorupun agenturasına xidmət eləyənlər. Çox təşəkkürəyirəm. Mənim də bir əlavən var. Elçibək əslində özünü Məhədəmə Rasul Zadənin davamsı sayırdı. Bu da bir tarixi yer şeyliydik ki, Azərbaycan qal cumhuriyyətinin ideyaları məz bu bir ilik hakimiyyət dönəmində daha çox ortaya çıxdı. Yəni, Rasul Zadənin, Nəzbək, Üspəilinin, Elmərdan beyin, Hoyski nin düşüncələri məz əbifəz ilçibək prezident olan zaman Azərbaycan qal cəbəsinin hakimiyyəti dönəmində reallaşdı. Yəni, söhbət nədən gedir? Azərbaycan nədər son 100-li çağdaş tarixmə nəzər salsaq, bir dəyərlər ideyalılar dönəmə olub siyasətdə, bir də pragmatik dönəmə olub, yalnız hakimiyyət deyərlərinin qorunsaqlanması. Məsələn, pragmatik siyasəsi kimi mənə idər elə bir adına qususi qeyd etmək istirəm. Yalnız hakimiyyətin qorunmasından bağlı, nəyin bahasın olursa olsun hakimiyyət qorunmalıdır. Elçibək üçün isə, Rasul Zadəin üçün isə bu dəyər və ideyallar önəmli olub. Nəyin ki, aşırı milləsi deyəlar, lütfen bu məsəli də bağlı. Mən öz fikirimi dedim, amma siz də özünüz araşdırın və nəçəyə gəlim. Azərbaycan, çox təşəkür edirəm, bizim üçün bir saatdən də artıq bərabər oldu. Sonda gəl, qısa deyəcəyiniz varsa deyin və biz çanlı yayın burada sona çatdırıq. Məbifəz, bəni Ruhu şəhid. Şükür eləyirəm, başta sevgili liderlərimiz Məmədəmin Rasul Zadə və əbülfəz Elçibəyi olmaqdan bütün şəhidlərimizi saygı sevgi ilə anram məkanlar cənnət olsun. Əbülfəz Elçibəyin gösterdiyi hədəf uğrunda mübarizəmiz davam eləyir. Bütöv, Azərbaycanın ayaqsəsləri eşidilməkdədir. Təbii ki, gedən proseslər də bunu göstərir. Əbülfəz Elçibəyin istədiyi Türk devlətlərinin bir araya gəlməsi prosesi davam eləyir. Və inandıram ki, bu əbülfəz Elçibəyin yarım qalmış ideyalar gerçəkləşdikdən sonra onun ruhu tam mənada şad olacaq. Bir daha bütün həmvətənlərimizi salamlayıram, sağ olun, fətbəli. Təşəkür eləyirəm. Mən təşəkür eləyirəm. İzləyicilərimizi təşəkür eləyirəm. Sonda bir daha xayr şəyirəm ki, effiri paylaşın bəyənin bugün Mərhun prezidentimiz, yəni, əslində əzərbaycanın bir daha təkirar edir və altın cüzirəm ki, hələ ki, demokratiyi yoluna şəkirilmiş iqanə prezidenti əbifəz Yətçibəyin anın günüdü, onu anındıq, əzərbaycan gəlilçibəyi sağ olsaydı, hansı əzərbaycan da yaşayırdı. Bu sualla cevabda xmalə çalışdıq. Və izləyicilərimizin suallarını cevablandırdıq. Bir işimizin qonaqı isən, əbifəz bəyin aile özvü eyni zamanda bütün əzərbaycan birliğinin idariyyətini sədri siyasi şurasının rəhbəli, Agil Səməlbəli, İstanbul'dan bizə qətilmişdir. Agil, bəyi sağ olun, izləyicilərimizi təşəkür edirəm və bir daha əbifəz bəyi sayıq və sevgi ilə ananaraq buyun ki, zanlı yayımını sona çatdırıq. Sağ olun, sağ olun. Sağ olun, var olun. Tanrı və ətəlimizi, tanrı, milletimiz qoruz. Amin.