 Magandang araw po, ah po si Prof. Rowena Daroy Morales ng UP College of Law. At magandang-magandang araw po sa ating dahat, ako po ay si Gisela D. Zonreyes ng UP College of Law. Sa araw na to, pag-uusapan po natin ang tungkol sa karapatan ng tao, isang basic right po, ang pabahay. Ang ating topic ngayon na pabahay, titignan po natin, ano nga ba ang mga karapatan natin bilang mga mamamayan, hukul sa pabahay? Ano po ba ang pwede natin mangawa kung tayo po ay ipinapalis sa ating mga tirahan? Bakit naman kaya tayo paa-alisin sa ating tirahan? Okay? Pagsinabi natin bahay o pabahay, siguro ang gusto natin tukuin, itong bubong na meron sa ating ibabaw para hindi tayo maulanan, para tayo ay may sisilungan, laban sa araw, para tayo ay may safe, place to stay, meron tayong mga ding-ding, kung san tayo may privacy at pwede natin gawin, ang kahit na anong gusto natin gawin, kumain, matulog at mamuhay ng mapayapa, ang bawat Pilipino ba ay may karapatan, nabigyan ng bahay. Pag tinignan natin ng ating constitution, meron mga binibigay sa ating basic rights ikanan nila, mga basicong karapatan, at sabi nila ang isa sa mga pinakabasikong karapatan, ay ang karapatan sa pabahay, pero ito bang pabahay ay kailangan talagang ibigay sa atin, ito ba ay binibigay sa atin ng walang kabayaran o ng libre? Iwan ang isa sa ating parang tinatawag na misunderstanding sa mga karapatan. Marami sa atin ang nag-iisip na pagsinabi natin karapatan. Karapatan natin mula sa estado, mula sa gobierno, kung may karapatan namamuhay ng matahimik. Iwan ay hinihingin natin ang karapatan na yan, hindi po ba mula sa ating estado, mula sa gobierno, kung karapatan na mabigyan ng mga pagkakataon para magkaroon ng trabaho, mula din sa gobierno ang mga karapatan, tungkol sa mga pagkakataon, hindi yung karapatan na magkaroon ng pabahay o kaya tinatawag natin buhay o trabaho. Ito naman sa bahay na ito. May karapatan ba tayo na bigyan tayo ng gobierno ng bahay? Hindi po ganong kadali, hindi po ba. Mereon tayong tinatawag ng basic right to life. Ito po ay isa sa mga unang-unang karapatan sa ating bill of rights na sinasaloob ng ating saligang batas. Kasama sa right to life na yan, ang right to a quality of life. Paano ka magkakaron ang isang quality of life? Kung natutulu ka naman sa ilalim ng tulay. Kaya sa banketa? Kung umuulan at nang baba? Kung umuulan at nang baba? Sempre, walang quality of life. Kanya nga lagi natin sinasabi na importante rin ang karapatan sa pabahay. Pero paano nga bang ibinibigay sa atin ang pamahalaan ang karapatan ng papapabahay? Marami po mga programa ang ating gobierno para mabigyan kabuan itong karapatan na ito. Itong karapatan na magkaroon ng isang bahay. May programa para tayo yung pautangin. Pautangin ang isang package na tinatawag para magpagawa tayo ng bahay o para bumili ng maliit na pirasong lupa na kung saan tayo naman ay magtatayo ng bahay o pautang para makatira tayo sa nga tinatawag nilang tenement o mga pabahay na ang gobierno mismo ang nagtayo kagaya nung mga multi-storied or several stories high na mga pabahay. Ngunit ang ibig sabihin nito mga program ito is binibigyan tayo ng karapatan para mabigyan ang pagkakataon na magkaroon ng bahay. Pero mauuna dito yung karapatan para magkaroon ng trabaho dahil hindi po ito bigay. Ito po ang binibigay ay ay karapatan ng pagkakataon. So hindi hindi tayo uupulang at maghihintay nabibigyan tayo ng bahay. Tamayan mamruwi. So siguro makikita natin kung minsan meron na tayong itinayoan ng ating bahay pero pag tinayoan nagtayo tayo ng bahay sa isang property o sa lupa na hindi natin pagaari ano ba ang mga karapatan natin ngayon dyan sa mga bahay na yan pwede ba natin ipaglaban at pwede ba natin sabihin na dahil tayo ang nagtayo ng bahay kahit hindi sa atin ang lupa ang kinatatayuan ay meron ba tayong mga karapatan? Una kung ikaw ang nagtayo ng bahay at ikaw ang gumastos para sa lahat ng materialis ng bahay iyo yung bahay. Yung bahay lang. Hindi yung lupa. Paano ka nakapagtayo ng bahay kung hindi sayo ang lupa? O siguro ay nakihiram ka? O siguro ay inupa mo? O siguro ay binilim mo? O siguro hindi alam nung may ari ng lupa? Marami sa atin ang may misconception. Dyan, tagong-tagong natin dito. 30 years na tayo dito na naninirahan hindi na tayo pwede paalisin. Dalawaho ang classic remedio ang makikita natin dyan. Sino po ba? Ang may ari ng lupa? Ang gobyerno po ba? O ang isang pribado ang tao? Kasi kung ang gobyerno ang may ari ng lupa kung saan nakatirik ang ating bahay yung lupang yun ay maaring maging inyo kung yung lupang yun ay tinatawag natin alienable and disposable. Ibig sabihin pwede ibigay o ibenta sa inyo ng gobyerno naman ang lupa. Kapag pribado naman ng lupa hindi naman natin pwede yung okupahan ang lupa, ng may lupa, nang hindi natin pag-aari. So kailangan, meron ding mga karapatan yung mga nagmamay ari ng lupa. So kapag ang pribado ang sektor ang magmamay ari ng lupa kailangan isipin natin kailangan ng ating ang pamamagitan ng ating pag-okupah ng mga lupang dito ay sabatas hindi ba, yung ating pinag-uusapan panuurin po natin ito. Oo, may bago eviction notice na. Sabi ko naman sa yun ay dung muna tayo kay Latita hindi malay ang makagulu na rin dito. Alam mo naman na ayaw malis nang tatay mo dito, anak. Dito na siya lumaki at ikaw din. Oo ma, alam kung dito ako lumaki pero laging bang dapat ama si tatay makagulu, baka matulot tayo din sa may pag-asa? May karapatan tayo dito, anak. Ha? Panahun pa na lolo mo dito na siya lumaki. Saan tayo dadali ng karapatan na yan ay? Kaya tanong gawin mo, hindi tayo ang alis dito, ha? Hindi tayo ang alis. Oo, Anja ka na palas. Oo. Jina. Mating na naman yung eviction notice natin. Pero nakugusap ka ba kayo di paring nang nursing? Ay, na ko, hindi pa pala ako nakakapunta dun. Sige mo naman, mayan na. Maygang mo na, mayman na tayo. Uwagutong na ako. Ay, si Habir. Ang sabi na. Nagtalo na naman kami kanina. Ay, alam mo naman yung anak mo, di ba? Gusto na umalis nung dito. Ay, natatakot siya dun sa mga naglaban dun sa pag-asa. Kung alis tayo dito. Sa kanong tayo pa pulutin, ay? Iyon ang sinabi ko sa anak mo. Pero wala naman tayo magagawa. Anak mo pa din iyon? Kaya nga ba, hindi iwasa po makipagtalo sa kanya togol dito. Ang pala, bukas pukunta ako si paring nursing. Makikipalita ako sa kanya. Sige, sige. Ano, may pasobas si Abing yan? Meron. Ay, baka nga kumakain iyon. Tiran mo siya nang ulam mga. Awa, sige. Kandin natin matiran yung bata ng ulam. Talo kami kanin. Puputa mo nang magilili bukas. Uwala kayong tumuloy, Fortune. Ano nalang sasabi na mga kasaman natin? Ganin, nakikitang pati ikaw, maalis na. Matagal na natin pinakusapan to nursing. Alam po naman yung pinaglalaban natin. Pero ayaw ko lang talaga madama yung bata. Hema ikisuyo muna ako kay Lee. Lili na siyang muna magalaga kay Lee Wag. Babaliti na ko bukas. Sige na. Gustabong malika bukas, ah. Diingat ka. Oki, hindi ko. Ano nalang iyan sa atin to? Umilawang kayong mga kasama. Dapatin din, panatin ang atin barikada. At gagawin na natin 24 hours ang bababan tayo. Yung sabi nga nila sa makalang mabubu. Wagin natin mga bahay. Eh, tanggapin nalang kasi natin yung minumungkahi na relocation. Ano, tanggapin? Para tayong itina akong siya relocation na iyon. Nandito ang hanap buhay natin. Niwala nga silan tubig ng maipahinom sa atin. Mga kasama, magkaisa naman tayong lahat. Atigit natin ang atin pinaglaban. Ang atin karapatan. Tama. Tama si Paring Narsing. Kasi kung tayo ali sa lugar natin, para rin ang tayo sumuko sa laban. Eh, anong gagawin natin kung buwagin na ang ating hanay? Alam mo, kung mabubug mo ang ating hanay, yun ay kung tayo yung watak-watak. Pero, pagkakaisa. Hindi nang susin ng ating lakas. Ya, bukas na bukas din. Hikayatin natin lahat. Lahat ng ating kamagana, na sumama na sa barikada. Alam niyo, hindi lang naman ito laban tungkol sa ating sarili. Hindi lang ito tungkol sa ating mga bahay. Laban ito para sa kinabukasan ng ating mga pamilya. Mga kasama, magkaisa naman tayo. Mga bukasan. Kailangan, samasama tayo natin. Dapat bukas. Kailangan, samasama tayo bukas. Hikayatin natin lahat na ating mga kamagana. Mga kapit ba at natin dito? Ano? Alam mo? Sama tayo lahat. Sama tayo lahat bukas. Kailangan, samasama tayo lahat. Baka pwede tayo magmusak mo na, kahit sandari lang. Tay, alam niyo naman yun sabot ko jyan. Oo, pero kadang mo naman, ano yung decision namin ang nani mo? Sinabi na namin sa yun ang muna tayo. Malis na tayo dito, Tay. Kahit hindi na tayo pumunta sa relocation, dumun na tayo kailatita. Kayo humimangyarisin yun ni nana, ay. Alam mo, kung humimangyari man sa aming, namasama, masatama naman ng aming. Saka isa pa, ito lang yung pinagamalaki ko, ay. Pagkasano ay, lumalaban tayo, kahit mahirap tayo. Pagkasaka tuirang. Pero, paano kumimangyarisin yun, Tay? Paano kumagaya kayo dun sa nabaren sa pikit sa may pangasa? Paano tayo? Alam mo, yun lang ang kapalit ang pakikipaglaban namin ay ito, ay. Yung kasi yung mahalag ay, kahit buoy ang kapalit. Mga kasama, bukas ng umagadar ating ang demolition team. Kailangan tibayan natin ang ating hanay, ang ating barikada. Tamayan, tamayan. Tamayan, tamayan. Partish lang makapaso. Isa pa, isa pa, no? Angkat maari, iiwas tayo na supliyan ng dahas. Yung kailin ang pangaras sa ating sa hanay, basat ang importante, magakasama tayo sa barikada na yun. At itong dapat magigihana natin bukas. Kababay yan, sa likuran. Patay ang mga kabataan. Dito kay sa likuran. Tiga, palo kung mamatukagad sila ng tirgas? O kaya isuyo rin tayo ng kanilang mga bulldo, sir? Walang alis ng hanay. Ipakitan natin sa kanila, ang ating nanggakaisang pwersa. Upang ipaglaban natin ng ating karapatan. Ayos tayo ang mga kasama? Ayos tayo. Ayos tayo. Ayos tayo. Pagkatatang magigingay kay Parang Narsing, dahi sigurado ko yung mga yan, magadalaw ang isip. Kasi makikita nila, marami tayo. Basta ganun lang mga kasama. Wala ang aali sa hanay. Wala ang iwan ang sa hanay. Wala ng aali. Wala rin mag-uumpisan ang dahas. Hindi sa ating magagali ang unan dahas. Hindi sa ating magagali ang unan dahas. Hindi ang lapisano ko. Taka mo sa tita mo muna. Kasi bukas, yung demolition team. Mayrat na baka ma-damay ka pa. Na sabihan ko 90-ta mo. Saka magdadang na rin ang ilang gamit. Kasi baka magtagaling balikada namin. At gina ito ha. Wag kang basta-basta ang babalik, hangkat hindi kami nag-detex ng tatay mo. Nabi ko naman sa inyo na umalis na tayo dito, diba? Anak, wag kang ka nalasa ang anak. Kaya namin ito mo. So paano kumimang nyari? Hindi o kanda. Wag namatigasang ulo mo. Muna kami halalahanin ng tatay mo. Hindi basta-basta magbubuwa wag ang hanay natin. Saka isa pa, may mga pupunta ng ibang kasama namin. Bato yung mga people sa tourney, mga people's lawyer, pupunta nang sila, makikisa sa aming na. Kaya hukamag naman sa aming. Malisa tayo dito, ngayon na. Para sa atin ito, ha? Para sa atin, at para sa iyo. Sibing nga. Anak ba? Kaya natin, brand ni makapasig mo ngayon. Professor Gray, yes, paano yan? Ang tagal-tagal, sabihin natin ko na, na nakatira dito. Ninunu ko pa, ang unang tumira dito. Bato ko pa, alisen. E, pag nakita natin, sabihin natin kanina, kailangan isipin natin. Sino nga ba ang nagmamayari ng lupa? Ang gobyerno ba? Or isang pribado, tao? Meron na tayong isang presumption na, ang tinatawin nito isa presumption in law, na lahat ng lupa sa Pilipinas, ang nagmamayari ay estado exep, exep kung mapatunayan, ng isang pribadoong tao. At ang pribadoong tao, ay pwede kagaya natin, isang taong humihinga, kumakain na tutulog, o yung tinatawang natin, juridical person, koruporasyon, ang nagmamayari ay Pilipino, pwede rin magkaroon ang ibang mga dayuhan doon, ngunit ang majority shares ay Pilipino, Pilipino pa din po yun. Kung sila ang nagmamayari, kailangan nilang patunayan. At kung hindi nilang mapapatunayan, na kanilayon, the presumption is it is state owned. If it is state owned, kailangan, tig na natin. Kato ba ay alienable? Pwede bang ipamahagi? Pwede bang igrant? Pwede bang ibenta? Pwede bang ipaupa ng gobierno? Or, hindi at all? Ano yung mga hindi at all? Pwede yung igrant? Ay yung mga lupa sa tabi ng beach? Nakakong hindi hupuede yung tirhan at sabihin mo, 50 years na ako dito, ay anong ganda-ganda ng beach ng Murakay. Akin na to, hindi po pwede yan. O kaya yung tinatawang natin forest land or mineral land. Ang land, by the way, mga kaibigan, malihis lang tayo ng kontin. Kung ito ang lupa, kung ang, at sabihin natin, nakapagpakita ka, nang ikaw ang pagmemiyari. Ang ibig sabihin ng lupa, ilahap, tung lupa nito, pataas, at itung lupa nito, pababa. Hindi hu natin alam kung anong nandudo sa baba. Mga mamaya ay napakadaming ginto, ano, o napakadaming mga jewels. Kanina yung mga minerals o mga gintong yun. Iyung a, itong lupa nito, pero sorry po, yung mga nasa ilalim po, ang pagmemiyari nun, ay estado. Pero bibiang kayo ng karapatana, pwede natin paghatian o pwede tayong pumasok sa isang kontrata, ito yung mga tinatawang natin mga mining rights, nakong saan, yung mga karapatan. Ano naman yung sinasabi kung sa ibabaw? Abay, hindi hu pwedeng, kahit sinong drone, aeroplano, o anong jet, e bibiang gaganyan sa lupa mo. Kaya meron tayong tinatawag din ang mga rights sa air. So ang lupa niya, yung ating globe, kasama po, lahat yan, pati yung mga airwaves, nakong saan, iikot itong ating atmarinig ng lahat, itong ating pinagusapan, yan po ay dumadaloy sa property ng iba, at ang basis niyan, ay lupa. So, anong ginagawa natin sa lupa? Hindi lahat ng lupa, ay pwedeng tayoan ng bahay, mineral lands, timber lands, or forest lands, and yung, yun, sa tabing dagat. Hindi rin po, toto, nakahit na, ninunupan natin ng nakatira don, ay, ating na yun, habang buhay. Ano lang ang pwedeng mangyari? Pwedeng nilang applyan? Pwede ka mag-apply ng mga free patents, may mga free patents yan. Pero, kung iisipin natin, dahil ang pinagusapan natin ay pabahay, siguro kailangan din natin pagoosapan, pano ba natin mga pabakukuha, o mapapagmayari ang mga kalupaan, para tayo makapagawa ng pabahay. Sabi mo kanina, na, ang ating pribadiong siktor ay maaaring mag-mayari ng mga lupain, pero kailangan, ay magbigay sila ng purueba o ng ibedensya, na silang ang nagmamayari ng mga lupang ito. Paano ba natin malalaman na merong kang pagmamayari ng mga lupang ito? Ang ginagamit natin sa Pilipinas ay ang toren system. So, pano mo mapepruba na ang dupa ay yung pag-aari, dahil merong kang titulo ang mga lupang ito. At kung may titulo ka sa mga lupang ito, ibig sabihin ay lahat ng mga karapatan ng isang nagmamayari ay nasa sa iyo rin. Inget lang po tayo, dalawaho ang ibig sabihin ng titulo. Isa yung papel, yung tinatawag natin certificate of title. Diba? Yung yung tinatawag natin CTC at meron din po tayong legal title. Kung ako po, ay sabihin natin matagal ng nakatira dito, nagtirik ng bahay sa isang lupa ito. Hindi akin. In fact, hindi ko nga alam kung kanino kaya na kailangan namin ng bahay. Antagal ko ng nakatira dito. Na-discovery ko sa gobierno pala. At na-discovery ko din, na alienable and disposable. Bibilangin ngayon yung period during which nakatirikak don, meron ako legal title, karapatan. Parabigan ako, ng certificate of title kumakakaroon ng grant o kung ibibenta sa atin. So ang title, ang ibig sabihin ng title, pagnaring ninyo yun, hindi ibig sabihin automatic yung papel. Okay? Evidencia lang ng legal title ang certificate of title o yung TCT natinatawag. So ang ating bahay, atin yan, lupa, hindi natin sigurado. Onit, kung ang atin ang mga ninuno, ay, di ba andami sa mga Pilipino? Ekta ektaria ng mga tinatam na ng asukal, ng maiz, at ng palay, ang mga ekta ektarian lupa ng kanilang mga ninuno. Kanila ba yung? Kailan nga ba natin masasabi na aktinda ang mga lupang tinayoan ng ating mga bahay? Kagaya nung sa hiskit natin, na napanood natin kanina, kailan nga ba nagiging atin ang mga bahay na yan? At kailan tayo nagkakarun ng mga karapatan upang tayo ay magtirik ng bahay sa lupa? Kung konyahari, dun sa pinakita sa atin, matagal na silang nakatiradoon, may karapatan ba sila? May karapatan ba ang kanilang mga pamilya? Para sila ay manatili sa mga bahay na yan? Pwede ng magkaroon ng karapatan manatili sa bahay na yan. Pero hindi ibig sabihin na may karapatan na yung bahay na yan ay continuously nakatirik dun. Dalawa hong konsepto toho. Yung konsepto ng pabahay at yung konsepto ng palupa. Unfortunately, mahirap huyata tayo makahanap ng bahay na hindi nakatirik sa lupa. Hindi po ba? Kaya tinutulungan din tayo ng gobyerno. Sa mga lupa na kung saan, gobyerno ang magpagmemiaari gumagawa ang gobyerno ng mga pabahay natinatawag yung mga parang maliliit na townhouses o kaya mga teniments o mga condos na kung saan ang binibigay sa Aten ay hindi yung lupa. Hindi rin titulung ng bahay kasi maliliit lang yan. O kaya kwarto-kwarto kung matasyan, kung hindi ang karapatan na manirahan in the right to occupy manirahan duun sa lupa na yun. Marami tayong mga examples alam yung nung araw nung hindi pa ganin to kadami ang mga naninirahan sa Metro Manila. Yung mga kalakihan ng mga teniments na ibinibigay. Ano yung fey mga? Please. For instance, malalaki. Kasi nung araw, hindi malalaki yun. Maliliit. Ngayon, yung malaking yun maliliit na. Isipinin yung. Kamin natin nung araw ganin to to kalaki ang nagmayari si Mr. and Mrs. si Mr. and Mrs. ay may apat na anak. So divided by siks. Dibayin. Okay. At yung isang anak ay nagkaroonang asawa, nagkaroonang, minatin dalawang anak. Paliit ng paliit. Kanyong imagine, paliit ng paliit yung dating nagumpisang malaki dahil sa pagasawa at saka mga anak paliit ng paliit. Kaya maliit na hu ngayon. So yung mga sinasabeng pakit maliliit na lang yun? Datay malalaki. Ano ba naman klaseng gobyerno meron tayo ngayon? Pakonti na nang pakonte ang mga karapatan. Padami huwakasi tayo ng padami. So pataas ng pataas ang mga pabahay na ibinibigay. Hindi pwede yung ibigay yung titulun na lupa dun sa inyo. Kung hindi yung karapatan naman nirahan sa lugar na yun. Pwede ako ma-lihis ng konte. Alam nyo etong obsession ng Pilipino. Hindi hindi ako papayag na maging aking anyan. Na wala sa aking ang titulo, ang T-City. Parang napaka importante na meron sa kanila. Yung papil na yun. Yung naninilaw nila na matigastigas, korek. Ah, anhing mo yun. Ah, anhing mo yun kung hindi ka naman makatera. Ah, anhing mo yun kung may mga tinatawag tayong informal settlers o squatter na tinatawag na ayaw umalis. At yung mga informal settlers o mga squatter na tinatawag that's a very bad nomenclature by the way. Ay ayaw din umalis. Kasi ang kanilan sinasabi, ay matagal na kami dito yung aming mga ninuno dito pa. So kanya-kanya ang mga karapatan ang nagka-clash hindi po ba. Sino ang mas may karapatan? Sa anggaling yung obsession na yan ang dapat may titulo. Aba sa ako may titulun yan kahit hindi ko matirhan. Galing yan sa Spanish influence ng colonization. Ganyan din po ang nangyari sa South America. Kaya yung laba ng droga at agrarian reform ay kasing tinde sa atin dahil dun sa pananao ng mga... pananao natin dahil sa atin pinagmulan. So ang pabahay po means a roof over your head means a place where you can be safe independent from land. Pero kailangan isipin din natin. Pakit nga ba merong karapatan sa pabahay? Pag inisip natin na may karapatan sa pabahay at kailangan natin itong ibalansihin sa mga ibang karapatan tulad ng papagmamayari isipin natin ngayon. Siguro yun ang dahilan kung bakit kung minsan importante na meron tayong hawak natitulo. Pero pagsinabi natin ng karapatan sa pabahay kailangan bang pey karapatan din tayong may aari ng mga lupain na kinatitiri ka ng mga ito. Ang sabi nila ang isang dahilan kung bakit hindi isinasama ang titulo sa lupa dun sa karapatan natin na pag sa pabahay ang dahilan ay para hindi mo maibenta bakit kasi kapag ikaw ay may titulo isinasama rito yung karapatan mo para yung property rights natin atawag natin kasama dito hindi lamang ang pagmamayari kung hindi ang karapatan mo para maibenta. Kung meron tayong pabahay ang sinasabi nila dahil iginawa ang mga pagpapabahay na ito because of ang razon ay para mabigyan nga ng bubong. Ang walang bubong? Ang walang bubong ang nangyayari ngayon ay dapat wala tayong karapatan maibenta ito dun sa mga dapat hindi beneficyario ang isa sa mga kinakatakutan natin walang bubong tutulungan tayong nang goberno ibigyan ng bubong may pabahay natin atawag aba ay bakit naman natin nga abusuhin yung pabigay sa atin yung bubong na ibinigay sa atin dahil wala tayong bubong ay ibigbenta natin dun sa mga walang bubong na dapat bigyan nang estado at tayo naman hihingi uleg tayong bubong yun basically yung gustong parang iprevent ng ating estado yung kongting abuso meron niya tayong kongting attitude napagaling sa goberno o goberno ang nabibigay ay dapat relaks lang gibyan baka po hedi ng alibri kaya ang hirap ng mga repayment sa mga purchases o ang hirap magpalis isang tao ang entitled sa isang maliit na lupa tatawagin niya hindi oba yung nanay yung tatatay niya pwede naman ok na yung asawa niya siyong mgaana tatawagin niya tiyo tiya pinsanin tiyo kaibiganong nanay yung tatatay at papaupahan niya patataasin niya ng patataasin hindi nyo ba nakikita yan dun sa mga iban natin mga bliss areas ay batan namin na nito para na tayong aing beehive na patong-patong na iba-iba ang mga may are hindi hu natin alam kung papano natin ipprevent yan may kinalamanyata Professor Gigi sa andamin ng makatira sa Metro Manila kaya ang pabahay ay dapat siguro i-distribute outside the Metro Manila tama yan dapat hindi natin ikinokoncentra sa iisang lugar lamang pero kung iisipin natin kailangan din sabihin natin na meron ding mga proseso na sinusunod sa pangpapabahay hindi tayo pwedein basta magtayo na lamang parang kabutih na basta susulput na lang kung saan-saan kailangan meron tayong proseso at ang mga prosesong yan ay nasa-saan sa batas baka ang unang-unang natin gawin kung gusto natin magtayo ng bahay sino kaya may areinan lupang to pumunta tayo sa register of deeds ay may pribadoong tao or kung walang nakikita na mga mga may arein pwede pwunta sa DNR baka naman ito ay nilaan ng gobierno para sa ibang mga bagay in either case kung pribado man ito o estado ano ba naman na damin na natin don sa isang lupa yun na yun na invitan na natin si mother si uncle si pinsan si kapatids di ba at nagkaruna ng maraming bahay baka naman sir, kayo pa lang may arein nung lupa sa lugar na yun pwede hu ba namin bilhin kaya nyo ba isang million yan kakakayanin pw namin pa paano kina kaya ang ating gobierno ay nagtayo ng isang programa na nantin natawag ay community mortgage program na kung saan ang mga may arein ng bahay maliit malaki kahit patong patong na nandudun sa lupa na yun ay pwede mag form ng isang home owners association na kung saan magbabayad sila sa home owners association ng yun kanilang 4 million over 20 years at ihihiram nila yan sa gobierno pwede rin po for that specific purpose lahat na mga may bahay don mananatili sila don at ang gobierno ang bibilis sa kanila sila ngayon ang magbabayad sa gobierno ang ibig sabihin yan community mortgage program so isayon sa mga proyekto ng gobierno para sa manatili kayo yun sa bahay ninyong pag inisip natin marami talagang mga pamamaraan kung pa paano tayo magkakaroon ng pabahay pero ang kakaroon ng pabahay ay hindi dapat hindi dapat parang ito ay kukunin mo na naman so sabi nga natin kailangan may proceso at ang mga processong to ay kailangan sinusunon hindi tayo mga aharing magtayo na labang ng kung saan-saan kailangan isipin natin kagay ang sinabi yun sa ating home mortgage yun sa community mortgage program maaaring sigurong isang komunidad ang bumili sa tulong ng ating pamamahalaan na bilhin yung lupain kung ito van ay pagmamayari that will also encourage according to our government that will also encourage yung mga mga mga kapit bahay nagsigay nag informal settlement na dun to get together work with each other cooperate with government establish their own roads establish their own systems kasi sila as a community ang maga-apply kasi ang anong yung bahay wala kang mag-curiente wala kang naman kalsadang papunta dun wala kang naman patubig hindi ba so yung legal na pamamahalaan yun ang mag-bibigay din sayo ng mga karapatan masang ayon sa karapatan ng pambahay bahay nga lang mismo siguro na medyo wala lang tayong oras para doon kaila mo ng building permit bibigyan ka ng building permit kung mapatunayan mo na may karapatan kang mag-build sa lupang yun ikaw ba may are pinahiram ba sayo inupa ba sayo kung anong masang may anong karapatan pag atapos ng building permit ito check ang ba ilalagay mo yun ay hindi puwede yun kasi malapit yan sa baga o malapit yan sa ganyan at pagnalbaha marami hong mga tinitignan no so unfortunately po hindi po sapat na dahil nakatira na dun ng dekada dekada ang ating mga ninuno ay ating na tignan po natin kung ano yung karapatan natin patatay mabait po yung ating mga nasa local governments para pagtanungan ng mga ganyang klasing tanong kung binsan kailangan talagang balansihin natin ang mga ibad ibang mga karapatan ng lahat ng mga tao at lahat ng mga issue sa ating buhay so pag nakita natin ng mga ito hindi dapat tayo manirahan ng berong anarkiya kailangan din ang ating pagpapatakbo ng ating kailangan mga ayos ang pag-claim natin ng ating mga karapatan o yung ating mga rights hindi po eding anarki pero tanlaan natin kung may problema tayo sa tinitiran natin o sa tubigandal sa tinitiran natin meronhong remedio meronhong solution nabangit na natin kaninan hindi atan natin nabangit natin yung funding na pwede ng ibigay sa atin available para makapagpatayo tayo ng bahay meron din tayo funding kagay na sa pag-ibig fund na pwede tayong bumili ng ating sariling lupa nakong saan tayo pahiramin tayo ng pera sa maliit na interest lang para makapapatayo tayo ng bahay meron tayong tinatawag na NHA meron tayong NHMFC et cetera maibalik yung tinatawag na concepto ng housing I think it's going to be a ministry of housing or secretary of housing magkakaron nakong saan titignan lahat yan ibabalik yung conceptong yun kasi maraming apu talagang kinakailangan harapin natungkol sa pamamahay pero siguro wag natungo na time shadow mag-concentrated sa Metro Manila kung ang ating space at maraming ating mga tao so kailangan ayusin po natin lahat yan hindi nga ba napansin pag umunta kayo papuntang Norte patandamin damin ng mga mga lupa dito na walang mga bahay tapos dun sa ame nihalos wala na kami mga matirhan maybe this should give us another idea for another discussion may urban land reform kung may agrarian so na tapos na naman po ang isang episode natin ng batas at ba yan ako po si professor Rowena Daroy Morales ng UP college of law at professor Gisela Dizon Reyes also of the UP college of law thank you