 Deel twee, hoogstuk twaalf, van de kleine Zielen. Deze liep je voks opname opoemen tot een publieke domein, opname door Anna Simon. De kleine Zielen, de Louis Coupérez. Deel twee, hoogstuk twaalf. Maar hij zei de die dag niet. Hij overtuigde zich alleen dat het niet nodig was, dat het zelfs verkeerd zou zijn, zijn zoon, zijn kind, zo jong nog, het verleden van hun leven te zeggen, dat wat hij een paar jaar en ouder vanzelf zou horen, weten, begrijpen. Ook de volgende dagen, wijflend, zeiden van de welke het niet, maar de sombere malen herhaalden zich, de radeloosheden met constance herhaalden zich. Constance riep het nog eens uit. O, zegt het hem. Zegt het hem dan. En ze voelden zich beiden zo ongelukkig, omdat zij iedere dag meer en meer hun kind verloren, dat hij besloten aan Adi te zeggen. Tot op het laatste ogenblik nog, wijverde hij, in strijd, niet meer weten de wat goed zou zijn, wat slecht, weten de alleen dat hij ondraagelijk leed. Toen was het dat hij op een avond zijn kind opzocht in de toerkamer. Adi, hinder ik je, als ik hier zit? Nee, papa. Het kind werkte voor school. Hij zette zich en bedacht dat hij het liever zou zeggen op een andere dag, als Adi niet werkte. Het kind, stil, somber en strak, werkte door. En van der welke, plotseling riep. Adi? Papa? Kom eens hier. Het kind stond op, naden. Zeg me, waarom ben je zo somber, mijn jongen, al die laatste dagen? Ik ben niet somber, vaartje. Je spreekt bijna niet tegen mij of tegen je moeder, en je bent niet gewoon te bouwderen. Ben je boos op ons? Nee, vaartje. Ben je niet boos op ons? Nee, vaartje. Waarom zou ik boos zijn? Wees dan weer als vroeger, Adi. Als je niet vrolijk bent, is het alles treurig in ons huis. Het kind glimlachtte. Ik zal het proberen, vaartje. Maar waarom proberen? Wees het. Wees het. Nee, hij zou het niet zeggen. Ik zal het proberen, vaartje. En hij wilde zich weer zetten voor zijn boeken. Adi? Wat is er, papa? Kom hier, kom bij me. Ik moet werken. Kom hier, kom hier, ik wil het. Hij kwam. Kom bij me, op mijn schoot. Dat is misschien de laatste keer, Adi, dat ik je op mijn schoot zal nemen. Nu ben je nog mijn kind, en straks, straks misschien, ben je voor mij als een grote zoon, met wie ik spreek, en die niet meer zit op mijn schoot. Hij zette zich op zijn vaders knieën. Wat is er nu weer, vroeg hij zacht, redelijk? Ik zal het je zeggen, Adi. Het kind begreep. Nee, zeg het niet, zei hij. Ik ben niet nieuwsgierig, en ik ben te jong, misschien, om het te weten. Hij doet ze niet toe. Later zal ik het wel weten. Nu ben ik nog maar je kleine jong. Hij legde zich tegen zijn vader, in dienstarm. Het is zo gezellig, zo bij je te zitten. De jong Paul zegt altijd, als hij ons ziet fietsen, dat we zijn net als camaraden, maar hij heeft ons nooit zo samengezien. Zou hij het zeggen, dat van er welke? Zou hij het niet zeggen, als hij het zeiden, als dit de laatste maal dat hij zijn zoon op zijn knieën nam. Ik wou het je maar zeggen, Adi. Nee, zeg het liever niet. Hij zeiden die avond niet, en het kind probeerde als vroeger te zijn, aan tafel vooral, maar het ging hem niet goed af. Zijn verhoorlijkheid klonk gedwonen. Toen, twee avonden later, zijn van er welke? Adi, kom eens hier, kom eens goed. Nu was het zo, voor de laatste maal. Hoor, ik wil het je zeggen. Als je het weet, zal je misschien wat ouder zijn geworden dan je nu bent. Maar als je het weet, ben je weer mijn kind, mijn zoon niet waar. Mijn zoon wel, die een man wordt, maar mijn zoon toch, mijn vriend weer. Ik wil het je nu zeggen. Het is beter dat ik het je zeg. Toen, zijde uit hem, heel invoudig. En het was heel rustig en heel invoudig om het Adi te zeggen, in kalme woorden. Hij zeiden zijn kind dat hij mama lief had gekregen, toen zij de vrouw van een ander nog was. En dat hij mama's liefde gestolen had, gestolen van die andere man. Hij zeiden het zo nederig en kalm en invoudig, als was het niets, dat de biechten aan zijn kind. En als stortte hij al zijn leed van de vorige dagen uit in het hart van een vriend. Ze bleven lang praten, en het was heel weldadig. Toen zij van der welke. Adi, ga nu naar mama. Ze heeft mij zelf gevraagd je dat alles te zeggen. Ga nu naar haar en geef haar een zoon. Het kind kustte hem eerst, omhelste hem in krampende armen, met de stevigheid van de omarming eens vriend. Toen ging hij, en van der welke, ruste, rookende, als vreemd, verlucht en verlost, hoorde zijn stap de trap afgaan. Maar toen schrikte van der welke, en als met een schok dacht hij na, wat heb ik gedaan? Oh, god, nee, nee, nee, ik had hem niet moeten zeggen. Maar het bleef heel rustig in huis. In de voorkamer zat Constance alleen. Haar hoofd boog, in het neervallend licht van de lamp, over haar handwerk heen, en het zacht grauwend haar, kroest de tear om haar fijn ovale en nog jonge gezicht. Er was in haar houding, als een zachte, gelate rust, even, in veel pijnzing en trurigheid. Toen Adi de deur opende, bleef hij staan, en zij zag niet op, denkende, dat het van der welke was. Toen ging hij naar zijn moeder. Ze zag op, schrikkende. Ben jij het? Ja, mama. Ze zag hem aan, en plotseling door drong zij het, dat hij wist. Papa heeft me gesproken, mama. Ze schrikte ineens, als met een elektrische schok, en de ogen gesloten, viel haar hoofd achterover, vielde de handen als machteloos in haar schoot. Oh, god, dacht zij, nee, oh, nee, hij had het hem niet moeten zeggen. Hij kneelde voor zijn moeder, en met zijn vingers, streelde hij over haar gezicht, en opend naar haar zacht de ogen. Ze zag hem aan, bleek, verschikt, geschokt, haar ogen puilende, haar mond getrokken. Ze zag zijn eigen fris, donzig, kindergezicht, vriendelijk glimlachen. Nu weet ik de waarheid, mama, zei de hij, en als de mensen nu lasteren, ben ik sterk. Ze sloeg om hem heen, haar armen. Ze liet vallen, haar hoofd aan zijn borst. Ze voelde hem in die omhelzing, ouder, groter, sterker geworden, nu helemaal een man. Ze voelde nu in hem een bescherming, maar zij schaamde zich, en ze sloot weer de ogen. Mijn jongen, mopmelde zij, heb je je moeder lief? Ja, mama, haar gelaad werd rustiger, maar haar ogen bleven gesloten. Mijn lieveling, fluisterde zij, bijna onhoorbaar, de ogen toe. Dank je, dank je, maar laat me nu alleen. Hij kustde haar met zijn mannelijke tederheid, en hij ging, sloot de deur. Ze opende de ogen, zag de kamer rond. Maar het was als schaamde ze zich voor alles, voor de wanden van het vertrek, voor de meubels, want ze verborgen in de handen nu het gezicht, de ogen toe. En zo bleef zij lange tijd, als verzonken in een gebed, aan de genaden van haar leven. De dagen gingen stil voorbij, rustig, in de eentonige slepingen van het dagelijkse leven. Maar tussen hem beide verhelden de het kind, sterk nu in waarheid en zekerheid, ook al had zich voor hem geopend, venster na venster, waardoor hij in de wereld blikte. Tussen hem beide kregen terug zijn voegere wezen, zijn voegere stem, zijn kinderlijke buien zelfs, waar hij opnieuw de troost en het doel van hun bijderpastaan. Zij wandelde aan zijn arm, hij fietsde met hem hele einden, doel van lucht en van ruimte. Het huis klonk van zijn jonge, ernstige, al diepe stem. Als zij hem aanzag, meende ze echter dat hij gegooid was, breder geworden, dat alleen van zijn hoofd, de ronding van zijn wangen, verloren de donzinkindelijkheid die toch nog van zijn jaren was. En als van der welke zich vervelende in zijn rookkamer bij Addy in de toren ging zitten, nou gezet altijd eerst vragen de of hij ook hinderte zijn zoon in zijn werk, nam hij hem niet meer op zijn schoot. Einde van deel 2, Hoogstuk 12 Deel 2, Hoogstuk 13, Van de Kleine Zielen Deze libyvoxt opname behoort het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zielen, de Louis Couperas. Deel 2, Hoogstuk 13. Het was in de grote vakantie toen de oude heer van der Welke op een morgenzij tot zijn vrouw. Waarom zouden we de kleine jongen niet eens te logeren vragen? Tussen de oude mensen werd nooit veel gesproken, maar stilswijgend of uit een enkel woord, hoorden zij wat er omging in hoekanders pijnzend gemoet. Eerst als avonds vroeg de oude dame, de kleine jongen alleen, alleen of met Henry. Eerst twee dagen daarna opperden de oude mevrouw. Zouden we ze dan niet vragen allen, constant ook? De oude man zeiden niets en last door of hij niet had gehoord, en de oude vrouw trong niet op antwoord aan. Maar de zavonds toen zij in de donkere zomernacht zaten te staren naar buiten, ieder gezeten aan een raam, zeiden oude heer van der Welke. Nee, ik houd niet van die vrouw. Laat ons Henry vragen met Adriaan. Ze zeiden niets, ze was gewoond gehoorzaam aan de wensen van haar man, en zo in de tijd had zij ook Henry opgevoet, het gehoorzaam aan de wensen van zijn ouders. Zo gehoorzaam had Henry zijn leven, zichzelfen, op hun bevel, gegeven aan die mevrouw. Wie van beide de meeste schild had gehad, wie de verleider, de verleideres was geweest, wisten zij niet, wilden zij niet weten, omdat alle verleiding des duivels was. Maar Henry was een man, op hem kwam dus de verantwoordelijkheid. Verantwoordelijk hij hadden ze hem bevolen door zich op te offeren, zijn misdaad te boeten voor God en de mensen. Zo in de tijd hadden zij het begrepen, hadden zij het bevolen, was het gebeurd. Maar hij, de vader, had verloren door dit bevel zijn zoon, en de spijt over het verlies vrokte altijd in hem na. Henry, met Adriaan alleen, herhaalde de oude man. Nu hij herhaalde de weinige woorden die hij sprak, wist zij dat zijn verlangen onherroepelijk was. Ze had haar leed van, de stemmen die nu en dan, in de nachten, als woeide wind, tot haar spraken, hadden haar langzamerhand in zachtere stemmingen kunnen brengen, als waren zij muziek, die vertederende invloed uittoefende op haar, naar die betovering luisterende ziel. Die stemmen hadden haar gezegd te gaan naar Den Haag, en daar, voor de tweede maal, had ze gezien die vrouw, dat noodlot voor hun leven als ouders, en de moeder van die vrouw. En het was of die ontmoeting van moeder met moeder een zachte weldadig geweest was. Even zacht en weldadig als de betoverende muziek van de stemmen. Een weldaad die weker stemde, die meer deed begrijpen, die veel deed vergeven, in een geleidelijk naderen tot verzoening, na zo vele, vele tristige jaren, van stille vrok en onverzoenlijkheid, die toch nooit goed had kunnen zijn. Bij haar, oude vrouw, was de vrok als versmolten, zei dat zij gelezen had in het vreemde boek, zei dat zij de stemmen had gehoord in de wijn en de nachten, zei dat zij de moeder van die vrouw had gezien, en haar weemoed had aangevoeld. Bij de oude vrouw was een zachte wens tot verzoenen niet alleen, maar tot pog een liefde krijgen, die vrouw, de vrouw van haar zoon, de moeder van haar kleinkind. Maar ze voelden dat er van zo zachte wens geen spoor was in het hart van haar man, en, omdat zij alleen kon gehoorzaam, zeiden ze niets, en slechts stilswijgend zeiden ze hem dat zij niet dacht als hij dacht. Hij hoorde het haar zwijgend zeggen, maar hij gaf niet toe. En toen ze in de bed gingen, spak hij, ik zal morgen aan Henry schrijven. Hij schreef of Henry met Adriaan niet een week te drie bergen zou komen, voordat Adriaan school weer aanving. Van der welke voelde in de moeilijke woorden van die oude man, die niet gewoon was te schrijven, dat zijn vader onverzoenlijk was voor Constance. Constance voelde het, en Adrie ook. Maar ze zeilende het ook al niet, en toen Adrie zeiden, onwillig, beledigd in zijn moeder, U blijft dan zo alleen achter, antwoorden zij. Het is toch beter met jongen dat je gaat met papa. Ze dacht dat het goed zou zijn als hij de kleinzoon, als hij de erf genaam, zijn grootvader niet vertoorende. Ze hechten aan geld, voor later, voor haar kind, maar ze was nog nooit een week geweest zonder haar zoon. Wat kan ik eraan doen, dacht zij, hij wordt groter, ouder, later zal ik nog meer haar missen. Ja, hij was groter geworden, ouder, hij was 14 jaar geworden, hij was breed, en zijn stem was zo vreemd diep soms, sloeg over, maar voor zijn leeftijd toch nog bleef hij klein. De roze kinderlijkheid van zijn vel donste te zich met een waas als van blond fluweel, en boven zijn lip tekende duidelijker die blonde fluwele streep. Maar nog was hij kind, in onschuldige vriessheid, die, niet tegenstaande zijn ernst, uitgeheel zijn wezen waadende als een geur. Ik ga voor een week met papa naar Driepergen, zei hij tot Paul, tot Gert, tot Adeline. Ontfermt u zich wat over mama die dagen, oom, tante? Ze beloofden het hem, glimlachend. Constans hield zich calm, rustig. Na haar stemmingen van zacht geluk, was er nu, na de twist met Jaap over de bijnaam, na wat uit die twist verder gevolgd was, een neerslachtigheid in haar, die zijn niet uiten, die stil voeten in haar. Ze sprak er niet over, niet met Adi, niet met Paul, niet met Gert, ze besloten in slachtigheid diep in zich. Vader en zoon gingen, en de grootouders vonden groot geworden, de kleine jongen. De grootmoeder dacht dat die kindertjes van die vielen daar vlakbij toch wat kindrechtig zouden zijn als camaradjes voor Adriaan. Ze zei dit als een teleurstelling, maar ook als een verwondering, en een bewondering, en hoewel Henry zei dat Adi heel leuk spelen kon met het blonde troepje van zijn zwager Gert, al was het dan ook nog half vaderlijk, zond de oude vrouw toch maar geen boodschap naar de naburen gevielen. Het was mooi in Driepergen en Zijst, en van der welke genoten er zijn, en daar zij hun een fietsen hadden meegenomen, maakten zij grote tochten. Alleen met zijn vader sprak van der welke zich meer en meer uit. Hij sprak over vroeger, nederig, als vroeger vergeving nog eens, aan die strenger vader, hem, zoon, bijna boven menselijk, van zuivere deugd, van blaamloze levenswandel. Hij sprak over Rome, hij sprak zelfs over de stafelaar die nog leeft op zijn buiten bij Haarlem, een man zo oud als zijn vader. Hij sprak over de laatste tristige jaren te Brussel, over een beide verlangen naar Hollandse lucht en Hollandse mensen, naar hun eenwederzijdse familie vooral. Maar hij zei er ook dat hoe blij de hij was weer te zien zijn ouders, hij meende dat voor constant dat terugzien der familie dik was een teleurstelling was. Al pratende voelde hij zich als de jongen, de student, de jonge man van vroeger die ook veel met zijn vader gesproken had, met zijn vader alleen, zoals Adine nu sprak met hem. Hij sprak van zijn kind, en bekende dat hij het verafgoede, dat zij het verafgoeden bijden. De oude man, rustig rookende zijn pijp, luisterde toe, nieuw belangstellend in die jongere levens, de levens van zijn zoon en kleinzoon. Hij voelde, de oude man, of hij iets terugvond van zijn zoon, maar hij voelde hem ook heel ver van zich staan, zonder liefde en vreesig gods. Van der welke sprak door? En als vanzelfde in deze biek ten bekentenis van zijn leven en zijn gedachten en gevoelens, vertelde hij dat Ady getwist en gevochten had met zijn neef, van de praatjes in hun kring, en van het verdriet dat zijn kind geleden had. Vanzelfde vertelde hij toen de wijfeling, de strijd, de radeloosheid van constanten van hem zelfen, die hun kind zagen verteuren in dat verdriet. En als geleidelijk weg vanzelfde bekende van der welke eenvoudig dat hij met zijn zoon gesproken had als met een man, en zijn zoon de waarheid gezicht had, omdat het verleden zijn er bij de ouders, ondertijd sterk kon staan, vooral tegenover de laster der nijdige mensen. De oude man, rookende rustig, had rustig aangehoord, maar blij te luisteren naar de vertellende stem van zijn zoon. Wat zijn zoon hem eerst had verteld, was hem vreemd. Gedachten, gevoelen, ervaring, uit hun leven heel vreemd en geheel van wat zijn verschillend. Maar wat nu zijn zoon hem vertelde, is hem wijfelen of hij goed had gehoord. Wat zegt je, zei hij, menende dat hij harthoorig was, van der welke herhaalde. Je hebt verteld aan Adriaan, je verleden, van Rome en van de stafelaar. Ik heb zondig in onnodige details te vervallen, en met eerbied voor zijn jeugd, hem de waarheid, de gehele waarheid, gezegd, ja, haalt verdriet het kind, had leed, omdat hij niet wist, en sedert leidt hij niet meer. De oude man schudde het hoofd, legte nier zijn pijpen. Ik begrijp je niet, zei de hij, of ik hoor je verkeerd. Je hebt aan Adriaan verteld, van der welke herhaalde, zacht glimlachende, zieende zijn vaders verbazing. De oude man begreep dat hij zuiver gehoord had, maar hij was zo geschokt, dat hij niet spreken kon. Eerst de volgende dag vroeg hij, hoe heb je dat aan Adriaan kunnen zeggen? Eenvoudig weg, zei van der welke. Eenvoudig weg, herhaalde de oude man, en die avond eerst, terugkomende op wat hem in een nooit gevoelde verbazing bezig hield, uur aan uur, in die gesprekken met zijn zoon, vond hij meerdere woorden, zei hij, nee, ik begrijp dat niet. Ik begrijp je niet, Henry. Ik voel dat er wel tussen ons heen een heel, heel diepe kloof is. Ik voel wel dat er in je nog liefde, nog vreese gods is. Dat geheel en al in je leven met je vrouw, met je kind, onbreekt een godsdienstgerichting. Het maakt me diep bedroefd. Zo had ik het me niet gedacht. Ik had nog wel gedacht, dat je iedere dag godvergeving zou vragen voor wat je eens hebt misdaan, aan jezelf en aan je ouders, aan die vrouw, aan haar man, aan de wereld, aan god. Zo verstockt, zo totaal berouwloos, zo alleen betruurende, je eigen geknakte leven en geknakte carrière, had ik je, Henry, niet gedacht. Ik kan alleen voor je bidden, en ik zal voor je bidden, iedere dag. Maar ongeloof begrijp ik nog. Wat ik echter niet begrijp, is dat je je zoon, een kind van veertien jaren, te ziel, invoudig weg, bederft door hem te vertellen, je misdaad, invoudig weg, om hem niet langer te laten leiden. Zo zijn je woorden niet waar. Als ik die woorden herhaal in mijzelf en nog eens herhaal, en ze bedenk en bepijns, dan begrijp ik ze niet. Dan begrijp ik je niet. Dan voel ik dat je wel heel ver verwijderd moet zijn van elk moreel gevoel, van elk besef van verplichting tegenover je kind, van alle vrezen gods, om zo te hebben kunnen doen, zo te hebben kunnen spreken met je zoon, om hem niet langer te laten leiden, invoudig weg. En ik vraag mij af, droom ik, waar ben ik, met wie spreek ik, heb ik tegenover me mijn zoon, mijn kind, opgevoed door mij, en is, wat hij mij zegt, de waarheid of een zinsbechogeling. En als dan die zinsbechogeling waarheid is, Henry, als je zover afgetwaald bent van elk besef, van moraal en vadelijke verplichting, dan betreur ik dat diep, heel diep. Dan staar ik daarin als in een afgrond, een afschuwelijkheid. En dan bekenn ik, dat ik je niet begrijp. En niets begrijp van deze wereld, deze tijd, deze mensen, waarin en waarmee wij nu leven. Langzaam, woord voor woord, had de oude man gesproken. Vaardig, zei Henry, we verschillen veel van elkaar en ik begrijp het. U, in uw grote goedheid en uw zuiverplichtbesef van oude man, kan niet begrijpen hoe ik voel en denk en doe. Toch heb ik Adi niet in zijn jeugd bezoedeld, geloof ik. En ik ben overtuigd, dat alleen een goede gedachte, Constans en mij heeft ingegeven, aan ons kind, ons verleden, nu al te zeggen, en niet te wachten tot hij een paar jaar ouder is. Zeg mij, of u vindt dat hij er uitziet als een kind, wins verbeelding bezoedeld is. Zeg mij, of niet in tegendeel u gelooft, dat hij een jongen is, met een kracht gegeest, die alleen leed omdat hij niet wist de waarheid, toen hij bespeurde de laster van de mensen, en nu in de waarheid sterk is, en zijn beide ouders liefheeft met zijn klaren open ziel, die niet wijfelt meer, maar weet. Langzaam schudde de oude man het hoofd met de hoge ivoere geschedel en de knokelige grote handen beeft. Henry, dank God, als je kind, de zuiverheid je op zo zware proef hebt gesteld, die proef kuis en zuiver te boven komt. Van der welke zweeg uit Eerbied, hij voelde zich zover van die vader, die hij toch lief had verwijderd, dat het hem angstig werd om het hart, en hij dacht, zal ooit, zal ooit, Ady, ook zover van mij, komen te staan. Einde van deel 2, Hoogstuk 13. Deel 2, Hoogstuk 14, van de Kleine Sielen. Deze liep in Vox opname behoort tot het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Sielen, de Louis Coupéres. Deel 2, Hoogstuk 14. De oude man, Dick Wals, kwam nog op dit gesprek terug. Zou je je kunnen voorstellen, Henry, dat ik, je vader, over een zonde, een misdaad ooit gesproken zou hebben, met jou, toen je 13 jaar was, als jij met je zoon hebt gesproken. Nee, van der welke zou het zich nooit kunnen voorstellen. Hij deed hem nu leed, zijn vader zoveel gezegd te hebben, toen hij zag hoe hij de oude man had geschokt. En hoewel hij zachte woorden poogte te vinden om zijn vader na die schok tot rust te brengen, klonk toch alles wat hij zeide, te skeptisch, te modern, te ironisch bijna, en hij antwoordde niet meer, sprak er overheen, als, weer, iedere dag, de oude man, hoofdschurrend, zijn bedenkingen uiten. En glimlachen moest van der welke, als zijn vader dan Dick Wals die bedenkingen besloot met opmerking, laat je moeder er niets van weten. Nee, zijn moeder zei daar niet, omdat zijn vader hem dit nu beval. Zijn moeder te laten zoveel mogelijk buiten welke skeptische beginseloosheid en ironische wijsbegeerden, omdat zijn vader dacht dat het haar het kwetsen zou. Haag, zijn vrouw, die hij altijd gelaten had, buiten alle kennis ter wereld ter buiten, totdat het schandaal in Rome en had geschokt, beiden. Toch, in de lateren jaren, had hij altijd zijn vrouw van de wereld zoveel mogelijk nog verborgen, menende dat een vrouw, wat ook haar leeftijd waren, niet behoefte te weten, niet behoefte te lezen, te bepraten en te bepijnden, alles wat daar ver van hem beide af zonde was, zonde zoals hun zoon had bedreven. Van der welke, nu eerst ten volle, besefte hoe hevig die schok van het schandaal voor hem beiden moest geweest zijn jaren geleden. Hij, hoe jong ook, toen kort geleden pas los van zijn ouders, had dadelijk zoveel van die strengen beginselen verloren en dat leven te romen in ontmoetingen met vrouwen van de wereld daar, in zijn elegante gesprekken van spleen met constans. Nu eerst ten volle, begreep hij de afkeer van zijn ouders voor wat zij eenmaal hadden durven bestaan, constans en hij. Nu eerst ten volle, begreep hij dat zij hem beide niet hadden willen zien en dat er jaren moesten verlopen eer van enige vergeving kon spraken zijn. Hoe verlangt hij ook had naar zijn vader in Brussel, hij voelde nu dat hij verlangt had naar een hersenschim, dat voor hem nu een vreemde zijn vader was en hij voor zijn vader een vreemde, twee vreemden voor elkaar die alleen een herinnering aan vroeger nog gebracht had tot de kander. En vreemd had hij als kind zijn vader meer liefgehaald dan zijn moeder. Nu scheen meer zijn liefde te gaan tot die oude vrouw, tot die moeder die nooit vreemde was geworden, die altijd moeder gebleven was, stilzwijgend lezende in haar verboden boek, eenvoudig verlangende terug naar haar kind, tot wie de stemmen gezegd hadden, dat zij gaan moest. Maar even min als mijn vader zich tot mij zou hebben uitgesproken, zou ik ooit zo met mijn vader gefietst hebben, dacht van de welke, terwijl hij met Adi eilde over de gelade wegen, de richting uit, daar zeis er bossen. Nooit zo, nooit zo. Ze waren als twee broers, een ouderen en een jongeren, beiden niet groot, maar vrij breed, en toch niet zwaar, beiden met iets fijnst van ras, en toch met iets krachters van bouw. Van der welke nog jong en slang voor zijn 39, en beiden onder de gelijke petten hetzelfde gezicht, dezelfde hartblauwe ogen, dezelfde rechte lijn van profiel, kleine neus, fijne mond, brede kin. Al was de een een man, de ander een jongen. Ze werd vergeten en tapten, en ze verslonden de wegen in de broeiende augustusmorgen, blij pratende als twee vrienden. Nu, Adi, hier zullen wij eens rusten, zei eindelijk van der welke buiten adem. Ze stegen af, leundende wielen tegen twee bomen, wiepen zich neer op het naaldembed onder de dennen, die stil rustig rezen als kerkzuiden zo kalm. Ik ben moeder, zei van der welke, en even voelde hij zich wat ouder dan zijn zoon. Keel, wat wil je je vader af? Adi lachte, hij nam zijn pet af, hij vreef met de zaktoek zijn voorhoofd, van der welke rustte zijn hoofd tegen Adi's knie. Kom dan wat hoger, zo lig je niet gemakkelijk, zei Adi, en zijn vader pakkende onder de augustus, hees hij hem een eintje op. Nee, niet zo, vond Adi weer, zo lig je met de zwaar op mijn magoer. Zo dan? Ja, als je nu zo rustig blijft, kan je zo blijven liggen, ouw jongen. En hij rommelde door de korte kroezekop van zijn vader, terwijl van de welke zweeg de ogen sloot. Met de glimlach dacht hij, ik had mijn vader, toen ik veertien was, eens moeten optrekken bij zijn armen, en moeten zeggen, je ligt met de zwaar op mijn magoer. Als je rustig blijft, mag je zo blijven liggen, ouwe jongen. Hij proestte het eensklapps uit. Zeg, wat heb je? Nou, vertel op, waarom lig je zo te lachen? Adi, ik dacht, ik dacht, nou, wat dacht je? Ik dacht, en van der welke, van het lachen, schudde op meneer. Ja, maar, ho, ho, niet zo rossel op mijn buik. Ai, ai, schij uit, ai, kom, waarom ben je nou zo vololijk? Ik dacht aan het gezicht dat je grootpapa zou getrokken hebben, als ik hem in der tijd ook zo aan zijn armen had opgeschort, en er wordt gezicht, als je nu rustig blijft, als je nu rustig blijft. Adi begreep dadelijk, gevoelig voor humor. Meneer zag het voor zich, grootpapa, deftig, al oud, en papa, en jongen als hij, en dan papa zeggen, als je nu rustig blijft, dan mag je zo blijven liggen. En beide proesten ze uit over elkaar. Adi niet kunnen de uitlachen, maar van lauter doelheid de benen opzettend, bijna staande op zijn hoofd, zodat van der welke met zijn hoofd laag viel achterover. Behoerde jongen, hij lag net goed. Zomer op, schouden met hem alleroneerbiedigst, duurde papa's kop eerst op zijn maag. Nee, dat drukte, toen wat lager, op zijn buik. Nu, zo mocht papa blijven liggen. Van der welke, telkens weer, proest een dollag uit. Maar Adi, het eerst, werd ernstig. Vaderig, was hij nou uit, met dat hosse op en neer. Van der welke, sloot zalig de ogen. De zomer lucht waardende, de dennengeur stoofde, gisterden en geurden. En van der welke, met het hoofd op de schoot van zijn zoon, sliep in. Goeie ouwe vader, dacht Adi, en hij streek met zijn hand over zijn vaders ronde koezekop. Hij zag op hem neer, terwijl hij, om zijn vader te laten slapen, onbeweegelijk zitten bleef, de rug tegen een boom. Hij zag op hem neer, goeie ouwe vader. Maar, hij was niet oud, die vader. Hij was jong. Het was eensklapps of Adi het zag voor het eerst. Hij was jong. En hij dacht, zo vreemd toch, als je kind bent, soms iedereen noem je maar oud. Oma van Lohen, een groot papa en groot mama van der welke, waren oud. En omruiven naar een tante, die waren oud. En, heel, heel oud, mummies van oudheid, waren er twee oude tantes, tante Rien, tante Dien. Maar papa, papa was jong. Hij zag oudheid, als een jong mens, als een vatje, met zijn mooie jasjes en prachtige dassen. En papa zag er jonger uit, dan oon Paul. Papa zag er jonger uit. Terwijl zijn vader nu sleep, boog hij zich over hem heen. Hij sleep. Hij lag kalm in Adi's schoot, het gezicht driekwart gekeerd. En Adi, als voor het eerst ziende dat papa jong was, bestudeerde zijn gelaad. Wat was hij toch jong, papa? Hij zag er veel jonger uit. Hij zag er uit als een oudere broer van hem, Adi, pijnen. Zijn haag, op de schedeel even wat dunnig, was nog helemaal bruin, zacht, kort, kroesbruin, kort geknipt, gemilimeterd, maar toch al dit even kroezend, zoals ook bij hem. Zijn voorhoofd als plank, als van een beeld, zonder een rimpel, witgebleven onder de klep van zijn fietsbed. En zijn wangen, blauw gestippeld door het schieren, waren verbrand met een frisse kleur. Jong waren zijn oogleden, die nu slooten over de ogen. Jong, die rechte neus, die mond met de kleine, volle, kroesnog erboven. Jong was zijn lichaam, en jong over Adi's knieën heen, lagen zijn handen, klein, breed en fijn, met de nagels verzorgd. Adi geek naar zijn eigen nagels, jongend nagels, kort gescheurd, eerder dan geknipt. Hoe vreemd, de papa zo jong was. Hij zag het voor het eerst. En voor het eerst voelde hij zichzelf als ouder geworden. Niet helemaal kind meer, en jongen nog, maar als gegroeid dat jongen man. Al was hij maar veertien jaar. Ja, als kind, als heuskind, zag je alle ouderen mensen, maar oud. Nu, hij verwondere zich. Wat was papa jong? En mama, wat was ze veel ouder dan hij? Ze had wel een jong gezicht, maar ze had grijs haar. Ze was 43. Hij kon zich hem voorstellen naast zijn hele jonge vrouw, een meisje, zoals Reniggie Spijne, Louise of Emily of Floortje. Met zo'n vrouw, zou papa een goed paar zijn. Wat was hij jong? Wat was hij jong? Als een kind, nu sliep hij op zijn, Adi's, buik, met een rustige ademhaling, die goede oude vader. Nee, helemaal niet oud. Zo jong als een broer, als een vriend, als een cameraat. En zo dol soms. Dan ineens proogte hij vaderlijk te doen. Goeie vader, Adi lachte. Dat ging hem helemaal niet goed af. Hij hield van hem zo. Zo jong, zo vriend, zo cameraat, zo broer. Mama was zijn moedig, altijd, ook al vrijdijwend is met mama. Papa was geen papa. Papa was zijn vriend, zijn broer. Maar jong als papa was, vreemd was het toch, vond Adi dat papa zo vaak hem gezicht had. Mijn leven is geknakt. Mijn carrière is gebroken. Waarom was dat? Was dat alleen omdat papa uit de diplomatie had moeten gaan toen hij nog heel jong was en getrouwd was met mama? Maar zijn jong, helder verstand van redelijk, voegbevatelijk kind kon dit niet bevatten. En, eens klaps. Als het dan zo waarlijk was als papa het hem verklaard had, zijn leven geknakt, zijn carrière gebroken, keurde het af, vond het zwak in papa. Zwak, ziekelijk pijn, ziekelijk. Hoe was het mogelijk, dat papa sedert die dag dat hij zijn ontslag genomen had. Nooit iets anders had gedaan dan geklaagd over die gebroken carrière. Zijn mama, of stilswijgend, of met woorden, had ver weten. En in Brussel alleen wat had kunnen schalen in wijn en assurances, terwijl er zoveel was. Het leven, de wereld, open, open voor hem. En hem, het kind zelfen, was het of wij de verschieten voor hem open weken, die hij alleen nog maar raden als een droom van toekomst, die hij alleen nog maar voelde, dat er waren, dat er bestonden voor iedig, voor iedig die jong was, en sterk, en gezond, en verstandig. Maar terwijl hij zo zich verwonderde, zo afkeurde in zichzelf, zo zwak, waarom zo zwak? Voelde hij iets als een zacht, een liefde vol medelijden, door die verwondering heen, en die afkeuring. En hem behoefde als om nog meer te houden met heel zijn hart van die vader, die zo jong, zo gezond, en zo zwak was. Zijn jongens hand legde zich zacht op het kruise haar van die vader, streelde het bijna zacht, terwijl die vader sliep, en met een soort van verteedering dacht het kind, hoe ben je zo? Hoe kan je zo zijn? Waarom heb je je nooit opgericht als een vader, flinker, fermer, arme, arme vader? En het was vreemd, maar terwijl hij afkeurde, voelde hij zijn liefde sterkig, als de liefde van één die sterker is, toe gaat tot een zwakere, minder, naarmate de eerste sterker zich voelt, de andere zich toont zwakker. Naarmate in de eerste onbewust zich ontwikkeld, de neiging te beschermen, te steunen. Waardelijk te veel had afgebeeld, want ze had een dollerit die morgen gedaan, als dronken van de gladden lengte der wegen, als bezwijmot van overmatige snelheid. Doodstil bleef hij, als was hij zelf een vader, die zijn moek kind liet in de armen slapen. En terwijl hij turenbleef op dat jonge vader gezicht, dat witte voorhoofd, met de scherpe streep, gescheiden, van de scher gestippelde, gebruinde wangen, de nieuwe gedachten, als vogels die leren vliegen, naar de verschieten die openweken, naar de toekomsten, die hij alleen nog maar raden, omdat de wereld zo wijd en het leven zo groot was. Al kennen zij, de nog maar zwakjes vladderende gedachten, die wereld en dat leven niet. Dwaalden ze rond, wijd rond en terug weer naar hernest, waar zij, de nieuwe gedachten, vonden haar rust rondom die grootste en sterkste en zichzelf het meest bewustte. Die was onder liefde voor de vader zo jong, dat hij als een broer, en zo zwak dat hij als een kind was. Einde van deel 2, Hoogstuk 14 Deel 2, Hoogstuk 15 van De Kleine Zielen Deze Libyfox opname poort tot publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zielen door Louis Coupérez. Deel 2, Hoogstuk 15 Constans deze dagen was veel alleen. Zoals eigenlijk zo alleen als ze in Brussel, zo van der welke eens voor zijn wijnen of assurantien op reis was, nooit was geweest, omdat zij ook voor de eerste maal al die niet bij zich had. Ze zag haar moeder echt er bijna iedere dag, maar verder bleef ze veel thuis, zoals ze in Brussel ook veel thuis was gebleven. Er was in haar een zachte melancholie gekomen na haar neerslacht gebuin, een melancholie en veel alleen en veel thuis te zijn. Ze was een vrouw van het home. Haar huis had het verzorgden en bevalligen en gezelligen van een woning die de bewoonster lief heeft met het schuchtige gevoel dat het thuis het allerveiligst was. Ze was desmorgens bezig op een rustige wijze. Ze deed haar huishouding, gaf haar bevelen op een rustige, methodische wijzen en er was altijd in haar huis een atmosfeer van een comfortabele, stille, wel behagelijkheid die als kalmeerde en uitnodigde tot blijven. De twee meiden met wie ze haar kalme vriendelijke manier van meesteres thuis is, altijd behield, hielden van haar, deden rustig haar werk af, spoedig weten de hoe het moest. Deze dagen alleen ging ze met haar het huis rond, liet de kamers van Van der Welke en Addy een grote beurt geven. Zag haar kasten, alle hoekjes na, met haar kalme, verzorgende vingers van exkieze vrouw, die aan alles waarover die vingers geleden iets gaf van haar eigen exkisiteit. Ze last niet veel, ze maakte geen muziek, ze was zelfs niet buiten gewoon ontwikkeld. Als kind had ze van vee verhaaltjes gehouden, als meisje nog vee verhaaltjes bedacht, maar ze hield verder niet van literatuur. Verzen vond zij onnatuurlijk, van muziek begreep ze niet veel. Maar ze had iets zachts en moois en voornaams van exkieze vrouw, vooral nu dat haar eilheid eigenlijk dood was. Ze had een ingeboerde smaak om nooit iets te doen en te zeggen dat lelijk was, of hard, of grof en alleen als haar zenuwen haar waarom de baas kon zijn driftig zijn en uitvaren. Maar ze had vooral de haar verdriet en de verdrietige tristige jaren in zich ontwikkeld een zeer gevoelig weekhard, bijna overgevoelig, overweek. Een woord van sympathie, ogenblikkelijk, viel als weldadige dauw op haar neer deed haar liefhebben, wie zo sprak. Ze was haar moedig zeer gaan liefhebben, meer dan vroeg, en mama waarderende de moedig die de kinderen bijelkan daar hield. Zij ook, zij deelte dat familie zwak, die vreemde liefde voor alle de haren. Maar wat mama nooit had, was in haar dikwas. De teleurstelling, de neerslachtigheid, de ontmoediging zoveel en zowijd liefde hebben wat met zovele en weide belangen en weidig vertakten. Dan bleef zij maar thuis, in haar eigen huis, sloot zich op in haar zachte melancholie. Ging met de meiden die van haar hielden het huis door, omdat het helemaal lief en netjes zou zijn. Ze had niet van de Hollandse huisvrouw, en de meiden dikwas zijden dat het bij mevrouw die zo en bij mevrouw die zus was. Maar ze had zoveel tact, dat zij deden naar haar wensen, en aannamen haar verdeling van uren en werkzaamheid, en haar huis was altijd af, gezellig, klaar te bewonen. Ze had kleine, zachte liefhebberijen van een vrouw die geen grote geest heeft, die plezier heeft in bijna eenvoudige, kinderlijke vrouwelijkheidjes. Had zij eens hoofdpijn, was ze in ziek, dan vond zij het prettig met een stapel modeplaten te liggen, op de divan, in haar slaapkamer, en rustig weg allerlei toiletten te bedenken, die zij niet nodig had en ook niet bestelde, maar die ze alleen maar bedacht, schiep, met de bekoorlijk nuffige fantasie van een elegante vrouw die veel houdt van mooie kleren. Of ze kon haar kasten opruimen met plezier, alle haar kanten en linten nazien, ze netjes opvouwen, ze gladstrijken, ze leggen in verschillende laagjes van coquette en pierschiffonières, en ze parfumeren met poederderie. Of ze kon haar bijzuterien, ze had niet veel, nazien, opputsen, ze laat het schitteren tegen zich aan met een lach van plezier om die dingen, die zo fonkelen en het mooi van een vrouw verhogen. Ze voelden niets voor de grote questies. Feminisme begreep ze niet. Voor socialisme was ze een beetje bang, vooral onder de arme mensen zo vies waren en zo akelig roken. Toch was ze wel dadig, al was ze helemaal niet rijk, en gaf zij dikwas aan de armen en de viesen mensen, vooral hopende dat ze zich zouden wassen. Toch had ze een redelijk logisch verstand, al was ze niet ontwikkeld, al dacht ze niet diep over questies, over kunst. Nu dat haar eidelheid dood was, was een vrouw van de wereld die de wereld vermoeiend en lastig vond en zich met de wereld niet bemoeide en alleen maar behoefte had aan sympathie en zacht medegevoel. En alleen soms schenende snaren in haar strakker te spannen. En klonk er zoiets door haar heen als een plotse, heel vage trurigheid die haar plots deed denken en afvragen zichzelf wat zijn en wat doen we klein nu word ik oud, en wat is er geweest zou er dan nog bestaan iets anders? of is dat voor iedereen zo leven? Dat haar hart nooit had gesproken wist zij eigenlijk zelf niet ze had van haar welke liefgehaald toen in Rome omdat hij een mooie jongen was in de eidelheid en die salonkomedi vertoning waarin zij na het lezen van de romance had geklaagd over levensmoeheid, napratende en haar totaal niet van wetende of voelende dat haar andere liefde is dan die welke zou het gevoel voor van haar welke ze dacht er zelfs niet aan en las ze er nog eens van daar loopt in haar weinige lectuur dan dacht zij dat is een boek en de schrijver schrijft mooie woorden maar tegelijk was haar zachte natuur te voornamelijk en ook moederlijk niet nodig nee wat zelfs plicht had gevoeld voor haar eerste man en als hartstocht voor van haar welke was zo spoedig al tot moederlijkheid verwaazigt ze had getrouwd in haar hartstocht dadelijk naar een kind verlangt en ze had haar kind verafgroot van de eerste dag af einde van deel 2 hoogstuk 15 deel 2 hoogstuk 16 van de kleine zielen door Anna Simon de kleine zielen door Louis Coupérez deel 2 hoogstuk 16 Constans was op een morg in haar slaapkamer bezig met allerlei na te zien toen de meid haar kwam zeggen mevrouw daar is mevrouw van Satsuma Constans wimpers trilden haar lippen trokken dun ze had garen een voorwenzel gezocht niet thuisgegeven maar ze wilde het niet doen voor de meid goed traatje laat mevrouw boven Adolfine, luidruchtig verhoorlijk doende kwam de trap op zo, dag Constans hoe gaat het toch? we zien je bijna nooit meer zeg, ben je ziek geweest? nee is het er slecht uit? waarom zit je zo in de donker? donker? ja, ik zou het benauwd krijgen in zo'n licht maar het is waar, het zijn die bomen hierover die maken het zo donker je hebt toch een somber huis hoor je man en je jongen zijn nog niet terug? nee om geen bijzondere reden het zijn stijven mensen geloof ik die twee oude lui van je man wat doe je toch? ik ruim mijn kast op je moest liever eens gaan wandelen je ziet zo bleek mijn gezondheid is toch heel goed kom je vragen of je overmorgen op een diner bij me komt maar je moet je mooi maken, 14 mensen mijn eerste diner, nog een zomer diner ik ben zo vreselijk veel kennisen ik begin altijd bij de diner toch, zie je, het is bij mij maar gewoon maar gezellig, Berthaar begint niet voor januari maar die meet alles zo af ik hou er van de dingen royal te doen dus dat is afgesproken niet waar het spuit me Adolfine maar hoewel ik je invitatie heel lief vind zal ik niet kunnen komen waarom niet? ik ken je kennisen niet en ik heb geen plezier aan uitgaan zo, vroeg Adolfine, gepikeerd mijn kennisen zijn je zeker niet chic genoeg laat mij anders zeggen dat ik heb de heidrecht, de erkenboud ik zeg niets van je kennisen maar ik heb geen plezier aan diners en je geeft ze zelf ik? ja, en verleden nog, heb ik het zelf gezien ik geef geen diners ik heb nu een dan van vreeswijk te eten te eten met roze kaarsjes met roze kaarsjes nu goed aan, als je niet komen wilt iedereen is vrij te doen wat hij wil gelukkig laat je je meuren volstrek niet is dat alles omdat onze jongens hebben gevochten? zeer dat die tijd heb je een andere toon tegen me dat heb ik heel goed gemerkt maar dat jongens vechten kan ik niet helpen constant zweeg, maar haar donkere ogen beeften om de jongens dus tron Adolfine Adolfine, laat ons liever niet spreken over dingen die ons misschien tot woorden kunnen verleiden waarover later berouw zouden hebben maar Adolfine was neidig voor het diner haar invitaties waren in de wag en ze had constant nodig het Thevens vond ze constant de uitnodiging niet waardeerden vond ze constant bedant altijd met haar vreeswijk die van het hof berouw, zeiden ze koud ik zeg nooit iets waarover ik berouw zou moeten hebben maar kan het toch niet helpen dat ze tegenwoordig in Den Haag zoveel kwaad van ons allen praten en zich opwinden nerveus en neidig wilden ze huilen gaan om constant die zo on aangenaam was nu eens goed te doen voelen dat niet alleen zij Adolfine maar dat de hele familie zoveel verdriet had om constant en de tranen kwamen dan ook in haar ogen ze persten ze er als uit maar constant bleef cool wat voor kwaad, vond zij wat voor kwaad, riep Adolfine neidig, woedend, huidende gekrenkt om de weiging allergoedsvergetende dat constant van Flaurtjes uitzet gezegd had haar zuster hatende op dit ogenblik wat voor kwaad dat jij geen dochter bent van papa dat ik dat jij geen dochter bent van papa gielde Adolfine zich bij ieder woord opwindende in haar zich opzettelijk verneidigende zenuwen ze belasteren mama ze belasteren mama ze zeggen dat jij geen dochter bent van papa constant haalde de schouders op nu, wat zeg je ervan niets riep Adolfine buiten zichzelf dat constant zo cool bleef bij zulke een openbaaring niets, oh, maar je bent zeker gewoon dat de mensen je over de tong halen nu, ik niet hoor, ik ben altijd in mijn kring onder mijn kennisen, aan netheid en verzoenlijkheid gewoon vroeger zijn we nooit over de tong gegaan van mij hebben ze nooit gezegd dat ik geen dochter was van papa wie weet misschien komt dat nog zijn constant ironisch cool ja, het kan jou niet schelen al de Adolfine razend jij, met je voorname coolte je bent zo pedant dat je je niets aantrekt ik, ik ben zo niet ik ben gevoelig, ik ben heel weak het doet me verdriet als ik wat over ontspreken maar ik ben ook niet haar gewend, zoals jij en Adolfine perste al meer en meer de tranen uit de ogen wildende de indruk maken van miskend niet gewaardeerd, heel gevoelig te zijn en wildende constant doen voelen dat het haren schuld was en dat nog meer daarom boven haren schuld was constant echter bleef kalm was het enkel ongelukkig woord van haar man voldoende haar zenuwen te doen trillen haar drift te doen zieden tegenover haar zuster nu bleef zij cool en koud, omdat zijn naden twist van haar jongens had afgereken met Adolfine, haar was verloren als nooit weer gevonden beschouden en dit gevoel, haar aan te grote nierslachtigheid had ingegeven om zich nu op te schroeven tot twist overdreef ze, voeg ze zichzelf af en als om een antwoord op die zelfvraag te hebben, lokten ze uit ik wil bekennen dat ook ik niet zo aan kwaadsprekend gewend was als ik hier word en dan haag in Brussel tenminste heeft nog nooit iemand getwijfeld aan de wittige geboorte van mijn kind, maar hier schijnt men, en ook in jouw huis Adolfine te menen dat hij niet de zoon van mijn man zou zijn kan ik helpen begon Adolfine huilend nee je kan niet helpen, tenminste dat wil ik geloven, maar wel had ik gehoopt dat zo van een zuster in je huis gesproken wordt op een minder welwillende manier je voor die zuster partij had gekozen tegen je kinderen die misschien niet eens hebben besefde portee die hun woorden kunnen hebben laat me uitspreken Adolfine ik ben calm, en calm wil ik te zeggen je wilt spreken, ik liever had willen zwijgen, maar goed nu zullen we spreken als Addy zich bij mij vermeten had over jou te spreken zoals je kinderen wel gedaan moeten hebben over mij hebben behandeld, ik had de illusie datzelfde van jou te kunnen verwachten ik dacht dat er nog tussen ons was een familieband, een familie zwak, een familie trots ik dacht dat er was tussen ons een wederzijdse sympathie, die wel zo groot was dat zelfs al was er schijnt van waarheid in de laster van de mensen die sympathie, en die trots de belasterde zouden hebben vergoedelkt verdedigd, en beschermd wat er op mij te zeggen valt is geen geheim het is algemeen bekend en de straf voor wat ik misdaan heb traag ik nog altijd met mij rond en doe ik nog altijd op mijn leven maar meer dan wat bekend is als een feit heb ik mij niet te verwijten ik tel het niet licht, denk dat niet ik zeg alleen, meer dan dat is er niet ik had gedacht dat je dat ook wist, dat je dat geloven zou ook al had ik het je nooit gezegd zo goed Adolfien als ik het kind ben van papa is Addy de zoon van Van der Welke wat de mensen verder lust hebben te combineren gaat mij niet aan ik begrijp zelfs niet waarom ze zoveel uit vinden daar waar ik ze al zoveel feitelijkheid heb gegeven om te bepraten maar dat zulke uitvindingen in je huis Adolfien nog het minste geloof kunnen vinden is mijn grote teleurstelling geweest Adolfien ziende dat haar weken huilbaar geen indruk maakte had gedurende constanties woorden tijd gehad om rustig te worden en zijden nu inwendig razend maar scheinbaar kalm neidig als op een zusterlijk vermanende toon dat bij je terugkomst in Danhaag je teleurstellingen wachten was wel onvermijdelijk misschien maar niet deze als er enige liefde voor mij geweest was in je kom Constance het is niet dat ik niet van je hou zie je maar het was misschien beter geweest als je je niet was teruggekomen het is nu wel wat laat Adolfien om dat te zeggen ik ben hier nu en ik blijf toen ik nu zes maanden geleden aan mama is moedig ik dacht dat jij een zuster was er zijn nog andere dan ik die hoop ik meer liefde en toegevelijkheid voor mij hebben dan jij Berta was tegen je komst Karel ook ik dank je voor je eerlijkheid maar nog eens, het is nu te laat Gerrit en de anderen tellen niet mee omdat ze geen mensen zien Berta en Karel en ik hebben onze familie onze kennis en ik comprometeer jullie in hun oog je komst heeft dingen opgerakeld die al lang vergeten waren ook weet ik zeker dat je schoonouders je komst hebben afgekeurd je weet wel veel en ik ben zo blij dat je oprecht bent ik ben altijd oprecht en onveilbaar ik zou nooit hebben kunnen doen wat jij hebt gedaan, nee het doepen plezier Adolfien dat je vanmorgen gekomen bent en ook kalm praten als je in de tijd mij geschreven had en raad het gevraagd en niet aan mama alleen zou ik je ook kalm mijn opinie hebben gezegd en je zusterlijk voor je welzijn hebben afgeraden in Den Haag terug te komen zei Adolfien je bent geheel ongeschikt geworden voor Holland voor Den Haag en om terug te komen in onze familie in je idee's, in je huiselijk leven in de opvoeden van je kind alles je juriert met onze Hollandse idee's dat je voegelijk fatsoenlijk is maar ik zeg het je niet boos hoor Constance ik zeg het je nu ook kalm, heel kalm dat is misschien het beste zoals je je kleed doet geen Hollandse vrouw van je leeftijd zoals je in huis niemand ziet dan een vriend van je man wordt besproken de opvoeding die je je zoon geeft vindt mij nou heel liberaal nog meer nog meer waarom ben je eigenlijk niet in Brussel gebleven dat vragen we ons alle af wij en al onze kennissen verleden sprak Berthe er nog over dat je haar eenvoudig onmogelijk zou maken als je overdacht je te pouseren en je te laten voorstellen aan het hoofd en ze beweren beslist dat ze je nooit zou vragen op een van haar officiële dienis nog meer nog meer, nog meer wat wil je nog meer ik zeg het niet om je om aangenaam te zijn Constance ik zeg het omdat ik van je hou en je verdere teleurstellingen wil besparen denk je dat het voor Berthe en mij plezierig is als onze kennissen zo over onze familie praten als ze tegenwoordig doen en dat ze dat doen is jouw schuld Constance handen, trillen en om ze een houding te geven vouden zij de kanten op die op tafel lagen is dat echt de Brusselse voeg Adolfine als argeloos ja waar haal je toch zoveel geld vandaan Constance om aan die dingen te verdoen van mijn amans zei Constance wat, voeg Adolfine verschikt Constance lachte zenuwachtig van al mijn amans, zegt je ach kom, zegt al niet zulke dingen zelfs niet uit aardigheid ik dacht dat die kant imitatie was ja maar, je hebt niet geen verstand van kant heb je wel antwoordde Constance dood kalm en valt briljante ook niet en helemaal om je te kleden daar heb je geen verstand van wel ik vind soms dat je er wat burgerlijk uitziet Adolfine, misschien is dat Hollands degelijk maar ik vind het burgerlijk en aan de andere kant moest je niet zulke prutsige, schijnbaar elegante dingen kopen en om je huis te arrangeren daar heb je ook niet veel idee van, wel als je enigszins mijn smaak begrip zou ik je wel willen helpen om je salon te veranderen maar dan moest je eerst die horrible anti-marcassards en die stenen hondjes en apis weg doen toe, doe dat toch eens en dan rustig uit de peit nemen met zo'n dineen Adolfine heb je daar geen moeite mee bijna doet die dingen meer als vrouw van de wereld geloof ik niet daar ik dacht dat je meer in de coterie was van bruis, de telefoon maar het is waar, je hebt geen coterie je hebt zo'n beetje van alles curieus toch, dat onze oude kennen ze van vroeger ons hofklikje zal ik maar zeggen zo helemaal niet uur bij je komen hoe komt dat toch je moet wel je salon wat boeien maken om de mensen lang te blijven trekken ach, ik geloof, eigenlijk hou je niet van mensen zien het gaat je zo lastig af je bent mij een goeie moeder voor je kinderen hoewel ik je meisje is een verheerwerk vindt en je jongens die schijnen je maar onmogelijk wat te kunnen ombolsteren nu maar, als ik je eens van dienst kan zijn als je die salon wilt veranderen zeg het mij dan maar, en laat we dan een dag afspreken Adolfine had ademloos toegehoord haar oren niet kunnen de geloven was er gek geworden constans? ze stond trillende op terwijl constans, schijnbaar rustig voortging de kanten te vouwen je bent een vans creatuur zisten zij, razende zo gekrinkt in al wat haar eidelheid uitmaakte dat ze zich niet meer beheersen kon waarom, voeg constant ze cool ik ben misschien wel maanden lang vals geweest met gedachten om je te winnen en daarom heb ik hem voor je kasten uitgeput in waarderende bewondering om flirtisch uitzet mooi te winnen maar nu ik toch weet dat je zo veel en zusterlijk van mij houdt nu wij in zusterlijk hebben gesproken over en weer elkaar hebben geraden in onze opinie gezegd vind ik het onnodig meer vals te zijn en uitek liever mijn zusterlijkheid ook in de oprechtste oprechtheid vond je flirtisch uitzet dan niet mooi? voeg adolfine woedend maar constant werd haar stil trillende zenuwen meester adolfine zeiden ze hoog laat ons pittetje dit gesprek eindigen het moet je totaal niet kunnen schelen of ik je verachte zuster iets in of om je mooi of lelijk vindt er zijn wat neidige hatelijke woorden tussen ons gevallen en we zien elkaar in de ziden sympathie heb je niet voor mij toegevelijkheid, vergeemens gezindheid ook niet, nooit gehad terwijl ik dacht dat je ze wel vorm had en terwijl ik heb groepeerd in je een zuster terug te vinden dat heeft niet mogen zijn en dat is alles verder is er niets laat ons dit gesprek eindigen en laat ons niet waar als wil elkaar zien bij mama of waar ook doen of er geen woorden tussen ons zijn gevallen ik heb gebeld om mevrouw uit te laten truitje zei de constans, calm einde van deel 2, hoogstuk 16 deel 2, hoogstuk 17 van de kleine zielen deze liep je volksopname boord tot de publieke domein opname door Anna Simon de kleine zielen de kleine zielen de kleine zielen de kleine zielen de kleine zielen de kleine zielen İn de hoogstuk 17 opname door Anna Simon de kleine zielen De Louis Cooperes deel 2, hoogstuk 17 alleen bax te constans en een zenu snik- Mueller's that несколько verleden dat altijd bleef aankleven dat nooit van haar afgestund onrechtvaardig vond ze het leven en de familie en iedereen ze was geen slechte vrouw ze had alleen één ze in haar leven maar beleven de gevolgen daarvan dan altijd. Wat ze verlangden nu was toch zo weinig, zo weinig dat ze niet begreep dat het zo onbereikbaar bleef. Wat ze verlangde was niets anders dan kan te leven in Den Haag, in haar land, en een beetje te worden liefgehaald door alle de haren, voor wie zij voelde dat vreemde grote gevoel, dat zwak voor familie. Dat was alles, ze verlangden niets meer. Ze stelden aan het leven niets geen ijssen meer dan om zo oud te kunnen worden, maar dat is verzoening en wat vergevens gezintheid, en dan te zien opgroeien haar kind op man, terwijl zij, terwille van haar kind, zou blijven leven, zodra eigenlijk mogelijk, aan de zijde van haar man. Dat was alles, dat was alles. Dat was het enige wat zij, kleine ziel, nog vroeg aan het leven, en zij voeg niets meer, en het was of allerlei geheim, veilendelijkheden, om haar heen, het haar misgunnen. Terwijl zij niets wensen dan de kalme rust, scheen het om haar heen te woelen van veilanderlijkheid. Waarom haten men haar dan toch zo? En waarom komen we niet een ander, of iets anders, die nemen, als onderwerp van gesprek, van kwaad gesprek van neidigheid, als de mensen daar dan volstrek niet buiten konden? Ze bleef dagen zeer neerslachtig, ging weinig uit, zag alleen geregeld haar moeder. Paul was op reis, en Adeline wacht haar bevalling af. Maar Ravan Lohen merkte niets van wat er omging in constans, en als ze zondags zich de familieleden weer verzamelden, straalde de oude vrouw in die illusie ter grote aanhankelijkheid, die er zijn zou tussen allen. De kinderen, altijd, lieten haar allen buiten hun twisten, hielden haar uit een eerbied en liefde in de illusie die haar dierbaar was. Adolfine, in tegenwoordigheid van mama, spakt nooit vinnig kwaad van Berta, was vriendelijk tegen constans. Van de twist van Adi en Jaap wist de oude mevrouw niets, en niets van de verklaring van van naar welke, en de van Saadsemaas. Toen van naar welke en Adi thuis kwamen, sprak constans met een enkel woord van haar gesprek met Adolfine. Maar verder bleef ze veel teruggetrokken in zichzelf, en zag alleen mama, en een enkele keer Adeline, rustig moedertje, afwachtende haar achtste. Een enkele keer bezocht ze met haar moedert, de oude tantis, in die kleine filetje bij Scheveningen, en dan was het... Hoe gaat het met je Doreen? Wat zeg je? Marie vraagt hoe het met je gaat, Rien. Ze is zo doof, Marie. O, goed, goed. Wie is dat? En Tante Doreen wees naar constans, haar nooit herkennende, met haar nekkigheid van een heel oude, half kindse vrouw. Dat is constans, zei mevrouw Van Looë. Dat is geen truude, zei dan Tante Tien. Niet waar, Marie, dat is geen truude. Nee, Christine, geen truude is gestorven als klein meisje de buitenzorg. Maar Tante Dien schreeuwde aan het oor van Tante Rien. Dat is Marie's dochter. Marie's dochter? Ja, geen truude. Geeg truude! Constans grimlachtte. Laat maar mama, fluisterde zij, en als mama afscheid nam. Nu dag Doreen en Christine. Wat zeg je? Adieu, Doreen en Christine, wij moeten weg. Ze moeten weg, schreeuwde Tante Dien aan het oor van Tante Rien. O, moeten ze weg, waar gaan ze dan naartoe? Naar huis. O, naar huis? O, wonen ze niet hier? Nu dag Marie, dank je wel voor je bezoek. En tegen Constans. Dag, ger truude. Je bent immer scher truude, niet waar? Ja, bevestigde Tante Dien met een schrillen uitgerekte schreeuw. Ze is ger truude, de dochter van Marie. Nu dan dag ger truude. Laat ze maar denken dat ik ger truude ben, mama, zei Constans het onzacht, vergoelijkend, terwijl me vrouw van Lohe een beetje zenuwachtig werd, niet begrijpende hoe heel oude mensen toch zo hard nekkig konden blijven bij hun opinie, en een beetje weemoedig bij de gedachte aan ger truude die gestorven was. Zo ging een heel rustig, eenzaam en eentonig, de weken, de maanden, voorbij. De sombere maanden van het vroeg invallende, koude en natte genaajaag, zware stormen, zwepende de bomen van de kerkelvlaan, de wind onophoudelijk gierende om het huis, de regen neerkletzende. Constans ging bijna nooit uit, sloot zich thuis op, als had zij iets pijn gedaan aan haar ziel, als wilde zij maar liever nu altijd veilig blijven in haar kamers die haar lief waren. Ze was heel stil, ze zag bleek, ze zag tikwals te denken, te pijnzen, ze wist nauwelijks waarover, diep gezonken in haar melancholie, staarende naar de woede van de stormende windbuiten. Zat niet tikwals meer woorden met van haar welke, als op een treurige zachtheid haar zenuwen hadden vermoeid. Tegen half één, tegen half vijf, duurde zij uit naar haar zoon, verlangde naar hem, lonken weinig op als hem zag, als hij lief praten, gezellig, haar jongen, die iedere dag meer een man werd. Maar zat hem niet heel veel meer bij zich, nadat hij op het gymnasium was, z'avonds veel werkte, van natuurig, ijvere plichtgetrouw. Van Vreesvijk kwam eens om de veertiedagen, de drie weken, eten, meestal alleen, of zij vroeger Nupal reisde, Marianne van Nagel bij, van wie ze veel hield. Dat was dan zo een heel intiem exkies dineetje als zij kon geven, en daar bepaalde zich al haar wereldshijd bij. Zo leefden zij in zich en in haar huis. De kamers waar hij zat, weer spiegelden altijd haarzelf, een vrouw van voorname, fijne smaak, ook al was ze niet bepaald artistiek, en vooral vertonen die kamers dat bewoonde, dat gezellige, dat huiselijke, van een vrouw die veel thuis is, en die zich wijdt aan haar home als haar troost. Ook al waren zij duur geworden, had ze altijd veel bloemen om zich, veel groene planten, waarmee ze gelukkig was. Venus haar dat, onder haar zorgen, tot een heerlijke veligheid werd, en om maar heen smoelde de kleuren en lijnen van haar meubels en bloemen, van haar biebeloos en handwerken in een, als een rustige, lieve atmosfeer die de haren was, met iets zeer persoonlijks, iets delicaats en intiems, iets zacht geduzels, van eigenlijk heel kleine, eenvoudige vrouwelijkheid, zonder één werkelijk kunstvoorherp, zonder één aquarel of tekening of moderoman, en toch met niets in kleur of vorm of lijn, dat het oog van een artiest zou kwetsen. In tegendeel, alles geworden tot een grote harmonie van uiterlijke, kleine dingen met innerlijke dingen die ook geen grootheid hadden. Eens dat truitje constans enig papieren, brieven, rekeningen uit de bus bracht, trof constans oog een druk werk dat zij opende, zoals de titel van het courantje, de dwarskijker, en als iemand die nooit veel met post krijgt, verwonderde haar een plat, maar meende zij dat men het haar zond als reclame voor een abonnement. Plotseling echter herinnerde ze zich, de dwarskijker, een klein, haterlijk weetblad, gereliggeerd door een verlopen suzie, verhoutende in alles wat geheimen is was van grote Haagse families. Dik was al voor chantage derechtgestaan, maar altijd weer onduikende, en er toch weer een slaatje van makend, omdat het doorgehaalde families met veel geld susten en afkochten, zowel lasteringen als openbaringen der waarheid. Constans wilde, verontwaardigd, het blad dadelijk verscheuren, toen haar oog viel op de naam van Aagel van Achteren, als doorzichtige verdraging van Van Nagel van Voorde, en ze kon niet nalaten te lezen. Ze las toen een kwaad artikelje tegen haar zwaagig, de minister van Kolonien, persoonlijke aanvallend tegen Van Nagel. Een grote, gewichtige nulliteit, rijk geworden als advocaat in Indië in een duistere praktijk met Chinezen, voortgeschopt in zijn carrière door een nog grotere, gewichtige nulliteit zijn schoonvaardig, de oude gouverneur-generaal van Leeuwen. Het artikel viel daarna van Nagels broer aan, de commissaris daar konningin in Overijssel, en om te besluiten, beloofde het in een volgend nummer van de dwarskijker in zijn blik te geven in de onzetelijkheid der andere familieleden van deze, zich aan Chinezen rijk gezogen boerswa, aan wie Indië nog niet de minste werkelijke verplichting had te wijten. En ziekerduidelijk doelde de schrijver op de zuster van mevrouw Van Nagel, ook al een vrouw uit die hele hoge kringen, weer einde wel eens heel spoedig zou kunnen naderen in een al te voorzienende en betere wereldoorden. De ex-ambassadrice, wordt ze genoemd, en op het schandaal van de stafelaar en van de welke haar toch eens gezins speelt, met aanlokkelijke beloften de volgende week eens die oude dingen die altijd interessant bleven om zich gaven en kijk in die verdorvenmaatschappijde aristocratie in al hun details weer te geven. Constance lezende voelde haar hart kloppen, het bloed haar stijgen naar haar wangen, en haar handen beefden, haar knieën knikten, ze voelden zich of ze zou flauw vallen. Ze begon zich al te wennen aan mondelingen lastringen, maar zulke geschreven voor ieder zichtbare gedrukte artikelen waren een ontsteltenis voor haar, en met puilende ogen last zij, en last zij over. Dat er zo over de haren en haar werd geschreven, dat het er volgende week nog meer in die lastelijke trant over haar zou geschreven worden. Zo niet lastig, dan die onuitwisbare waarheid, vervulde haar met een manhoop, een radeloosheid. Ze wist niet wat te doen, toen zij, vaag, de verschikte ogen dwalende, zag tussen de rekeningen en de papieren nog een ander papier. Attentie SVP, men gelieven zich in te tekenen op de dwarskijker, abonnementsprijs voor ieder trimester, vijftig gulden. Met de vetterletters van een brutale chantage werd het berichtje gegeven, en ze begreep het dadelijk. Ze begreep wat beduidde dat abonnement op een schandplaatje voor tweehonderd gulden in het jaar, maar ze begreep ook dat, als ons hij nu dadelijk de vijftig gulden, of tweehonderd, dat toch geen waarborgen zou zijn voor verdere defamatie of oplichterij, en ze wist niet wat te doen. Ze dacht eerst het plaatje te verbergen voor van der welke, maar ze was zo zenuwachtig die gehele dag, dat zij, na de eten terwijl Ali naar boven was, vertoonden aan haar man. Hij werd heel kwaad, met het nerveuze drift van zijn natuur die zich meestal wist in te houden om niet in tehevige scènes met zijn vrouw te vervallen. Hij vloekte, behalde zijn vuisten, liep onmachtig de camera op eneer, lust hemde, iets te breken, op straat te gaan, en de razen tegen de haag, zijn huizen, zijn mensen. Ook hem was het gedruk de panflet, vooral omdat het gedrukt was, te lezen voor iedereen, een ontzettende schande, die uit een koste van hij wist niet hoeveel had willen ontlopen. Ook wilde het in hem op, om naar het bureau van de dwarskijker te gaan, ergens verborgen in een opskuur straatje, en de redacteur met zijn rotting af te ranzelen. En zonder dat hij eigenlijk wist waarom, en hoe hij zich verleidend liet tot het ondordachte, onlogische woord, het woord als van een kwaad kind dat niet meer denkt in de opbruising zijn er driften, riep hij uit. Het is ook jouw schuld. Mijn schuld, herhalde zij heftig. Mijn god, mijn god, waarom? Waarom is het mijn schuld? Het is jouw schuld. Jij hebt hier willen komen wonen, in dat ziekelijker verlangen van je naar je familie. In Brussel kende ons niemand, en sprak niemand over ons, en ons leven was er zo niet gelukkig, dan toch rustig. Hier is er altijd wat, altijd wat. Hier is het geen leven. En jij dan, verlangde jij niet terug. Was ik het alleen die verlangde? riep zij uit, gekwetst door zijn onredelijkheid. Maar hij hoorde haar niet, en al zijn opgekopte bitterheid kwam los. Hier loop ik iedere dag over de straat, alsof iedereen mij aankijkt en nabijst. Als ik kom in de witte, of op de plaats, tussen al mijn kennissen van vroeger, voel ik mij misplaatsd als een indringer, als iemand die niet is te avoweren. Het is jouw schuld. Het is jouw schuld. Mijn schuld? Waarom heb je volstrekt een Holland willen terugkeeren? Maar jij dan? Ik? Ja, jij niet. Verlangen je soms niet naar je ouders, naar Holland? Heb je zelf niet gezegd dat het goed zou zijn voor ons kind? Voor ons kind, riep hij uit, niet horende in zijn onmachtige ziekende drift. Voor ons kind, en hij lachte zo bitter, zo schampig, als hij misschien nog nooit zijn lach had gehoord. Voor ons kind, ik kan wat doen voor hem hier. Al werkt hij nog zo goed, al heeft hij nog zo veel takt. Altijd, altijd zal men hem later, ook al komt hij in de carrière die ik heb moeten breken, blijven nahouden, het schandaal van zijn ouders. Voor ons kind, laat hem boer worden, als hij de Hollander moet zijn in Holland. Ernst verborgen voor al onze familie, onze kennissen, onze relaties. En het is alles, alles jouw schuld. Je bent onredelijk, riep ze uit, trinnende onder zijn belediging. Hebben wij ons iets te verwijten, Henry, dan hebben wij ons dat samen te doen, dan heb jij niet het recht, mij, mij, een vrouw, alleen te laten dragen, de last van ons alende. Die alende zouden minstens niet besproken, beschimd, gekitiseerd, ridiculiseerd, gedifammeerd worden, riep hij, razend, stampende met zijn voet, als jij niet in Holland terug had willen komen. Was ik het alleen? Nee, goed dan, gauw hij toe, zeg niet meer meester, dan was ik het ook. Maar stom zijn we dan beide geweest, om terug te komen in dit ellendige land, tussen die ellendige mensen. Ik heb ze niet nodig, ik verlangde alleen naar mijn familie. Naar je familie, de zaadzemaas, maar wel gebroeerd mee zijn, ook al goed voor elkaar nog bij mama, de van nagels die niet voor ons doen, wil je zo leven, voor je kind in Holland, hier op scuur weg, altijd op je kerkoflaan, in je huis, in je kamers, met niemand dan vreeswijk, die ons de genade aandoet, eens te komen dineren. Wie hebben we? Wie komt er bij ons? Bij wie zijn wij enigszins in tel? Ik verlangde alleen naar de sympathie van mijn familie. En wil je met die sympathie, die al heel betwijfelbaar is, hier blijven wonen? Zo, zo op scuur, als je je kind later zijn carrière wil laten volgen. Haha, er zal een mooi komen zo. Denk je dat hij alleen met examens komt? Nee, hij komt er met relaties, dat is nu helemaal zo, nog meer dan met mooie examens. En je wil hem zo, later in de diplomatie laten gaan, terwijl zijn vader en zijn moeder zich hier verdomme, op de kerkoflaan. Nu dan, laat hem boer worden. De doekomst behoort toch aan het plebs. Goed, het is dan ons beide schuld. Ons beide stomme schuld. Maar is het dan mijn schuld, jouw schuld is het ook. Heb je ooit iets gedaan om een stap verder te komen? Ik, tenminste in mijn eigen, ik had nog gerekenen op de van nagels. Ik dacht, maar zwaag er dit veel relaties. We zullen bij hem aan huis komen. Persoonlijk kan het me niet schelen. Maar het is goed, later, voor mijn jongen. Zo, en heb jezelf geen relaties. Heb je ouders geen relaties. Al je oude vrienden van de plaats. Wie van ze komt hier, wie van ze heeft, behalve Vreeswijk, de eenvoudige beleefde het gehad, je vrouw de minste visite te maken. Niemand, niemand, gilden ze uit. Niet dat ik aan haar verlang, even min als jij verlangt, bij van nagel te dineren. Maar als je dan zo gestelpend op relaties, ter wille van onze zoonlater, had er ook wat anders gedaan, dan in een haag en scheveningen rond te fietsen. Had dan je vroeger een kennis aan het verstand gebracht, dat ze zich verwaardiger je te kennen in het heilige mysterie van jullie plaats. Het, minstens genomen, eenvoudig beleefd zou geweest zijn, je vrouw en jezelf ook op te zoeken in hun woning. Je vrouw niet te blijven niëren, als als er nog je metresse was. Dat blijft, dat blijft altijd zo, liep hij, onmachtig, razend, bijna tot huilends toe. Er zal nooit iets aan te veranderen zijn, al zijn we zestig, al zijn we tachtig. Maar goed, zeiden zij, als met een ingeving die haar sterkte tegen de onredelijkheid van haar man in, je wint het voor je zoon. Ik zal het doen, ik zal met Pertar spreken, en ik, ik het eerst. Ik zal haar zeggen, wat ik van haar verlang als van een zustig. Maar ook wint ik dan, dat jij de belangen, voorlater, voor je zoon, bij jou kennisen behardigt. En ook wint ik dan, mij van de wind had te laten presenteren aan het hof. Ik heb er nooit aan gedacht, maar de mensen hebben er van het moment, dat we hier zijn gekomen, de mond vol van gehad. En nu, nu zal ik het doen. Wat is er voor bezwaar tegen? Dat de familie van de stafelaar zullen courieren, maar het komen wat schelen wie je courieren. Ik had gedacht, eenvoudig hier te leven, in de sympathie van mijn familie. Maar als mij dan die brok voor brok wordt ontsicht, wat zal dan nog zulke ellendige paar fletten verschijnen als dit? Als je dan nog daarom boven verwijt, dat ik niet aan de toekomst van mijn zoon denk, dan zal ik mijn gedragslijn veranderen, en dan zal ik met Pertar praten. Praat jij met je kennis in de plaats, en als je enige vierheid hebt, wij gevoel daar met ze om te gaan, wanneer ze je vrouw en jezelf ook niet herkennen als behoorend te hunnen. Ik verdare het niet langer, ik wens ze niet dan stilte, rust, sympathie, niet dan hier oud te worden bij mijn moedig en mijn zuster en broers. Maar als er dan ik klaar moet zijn, niet de gestaaner die in doodeenvoudige verlangt, wel nu, dan zal dat ik klaar zijn, dat de mensen met recht kunnen zeggen, waarover naar welke poseert zichwerende gingen, waar ze altijd heeft thuis behoord. Ik kan niet, zei Reiswak. Ik kan onmogelijk doen wat je wilt. Ik kan niet na zes maanden mij te hebben laten wilgevallen en zeker geduld worden, zodat ze mijn vroegere kennissen ze nu aan het verstand brengen, dat ik met mijn vrouw verziet eens wens te maken aan hen en hun vrouwen. En die verziet is van z'n terugeis. Dan zal ik het alleen doen, zeiden zij. Ik ben gebroeieerd met Adolfine, maar haar rommelkliek heb ik niet nodig. Ik geloof dat Remberta nog wel enige zusterlijke sympathie voor mij is, en ik zal met haar spreken, en ze moet me helpen. Maar je zal me niet meer kunnen verwijten, dat ik niet denk aan de toekomst van mijn kind. En ben je te zak om in je kennissen te tonen, wat je wenst, dan zal ik alleen, later, als de carrière van onze zoon zwaar is, het recht hebben je te verwijten, wat jij mij nu verwijt. Verwijten. Ik denk niet aan verwijten, viel hij in, driftig, onlogisch, onredelijk. Ik denk alleen aan dat lame blad, haar dat lame blad. Hij keek erheen, zenuwachtig, waar het lach op de tafel. Zij ook. Ik ga naar de vent toe, ik zal hem op z'n gezicht slaan, ik zal hem op z'n gezicht slaan. Ze lachte schampig. Doe je dat ook, voor de toekomst van je zoon? Hij hield zich in, krampte de vuister, liep huilen de kamer uit, gooide zich in z'n fotij boven, rookte sigaret naar sigaret, liep op meneer, razend en machteloos. Die avond kwamen Gerrit en Paul aan, en ze wisten ook van de dwarskijker. Ze vertelden dat bij Van Nagel, ook een exemplaar van het pamflet, in de bus was gestoken. En Gerrit, razend woordende omdat van der welke nog razend was, zei, als je die vent op z'n gezicht wil slaan van der welke, ben ik je man. Paul, moe, sloot de ogen, keurde af met die gebaseerde uitdrukking van de gehele gezicht. Beste Gerrit, wees nu weer niet te flinke ritmeestig, met de sabel die je maar op inhoudt, en alles denkt kapot en klein te kunnen slaan. En jij van der welke, hou je in godsnaam kalm, als ik de zaak niet wil verergeren. Maar wat te doen, voeg Constance nerveus. Totaal niets, zei Paul philosophisch. Einde van deel twee, Hoogstuk 17. Deel twee, Hoogstuk 18, van De Kleine Zieden. Deze liepevoxtopname behoort het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zieden, de Louis Coupéres. Deel twee, Hoogstuk 18. Het was midden november, en Constance herinnerde zich, dat Bertha haar tweede receptiedag had, de derde dinsdag van die maand. Het was een paar dagen voor de verschijning van het volgende nummer van de dwarskijker, die haar, zonder dat ze er meer over sprak, de gehele week eigenlijk geen rust liet, bang als ze was voor gedrukte woorden, die neidig deden, en kwaad wilden. En als om haar belofte aan van haar welke gestanten doen, zeiden zij die middag aan het lunch dat ze naar Bertha ging, omdat het Bertha sure was. Hij begript dadelijk wat haar bedoeling was, en het verwonderde hem eigenlijk, dat zij het plan zich te pouseren, niet opgaf. Hij had eerder gedacht, dat zij in ontziening van een gesprek die gedachten wel in zich had voelen opkomen, maar dat ze haar later, na die ontzieningen, geen ernst zou zijn. Hij herinnerde zich, dat die recepties bij de Van Nagels voor de familie altijd iets zeer officieels waren gebleven. Mama van Lohen ging haar een enkele keer heen, en ook met dan de Rijvenhaag, hoe haar totaal niet in hun element, verschillen ook één keer in de winter, omdat ze dat bij vergissing begonnen waren, en nu verlegen waren weg te blijven, maar verder kwamen de familieleden er nooit. Voor de familie hadden die ontvangdagen altijd behouden, iets van officiële gewichtigheid en de aristocratische ontoegankelijkheid, en Kato, bijvoorbeeld, zeiden heel ernstig tegen Karel, Vandaag heeft Berta haar jour, met iets van eerbied voor die jour, waarop de uppertoe en drie van Den Haag wel eens verschenen, terwijl Gerrit altijd gekheid maakte over de ongenaakbare grandeur van die ontvangdagen bij haar excelentie zijn zuster, zoals hij spotten. Van der welke had op de lippen constanten te vragen of Berta wist dat zij komen zou, of zij over haar visite tenminste gesproken had, met mama van Lohen, maar hij voelde zich niet in een stemming veel woordenwisseling uit te lokken, en constant zou toch doen als zij verkoos. Het regende, en hij hoorde aan hoe zij de meid een coupé liek bestellen, en daar hij thuis bleef, zich zonder Adi vervelende op zijn rookkaartje, rookende de ene sigaret naar de andere, zag zijn vrouw om vier uur in de coupé stappen en trof hem de elegance van haar toilet. Hij haalde de schouders op, afkeurende en somber, neidig deze dagen. Hij ook, onveranderlijk ontstemt door het ellendige panflet, door het perroede schandlad, waarin haar niets wist te doen. Gooi hij zich weer op zijn divan, en rookte, en rookte, zonder dat haar toe besluiten kon zich te kleden en naar de plaats te gaan, er bijna onbeheust deze dagen zijn vrienden vermijdenden. Constance voelde zich heel kalm, maar een bitterheid, al deze dagen, bleef haar bij. Slechts daar loopt, dacht zij aan, hoe Bertha haar verziet en zou opnemen. Maar al dacht de familie nu anders over die kwestie. Zij wilde Bertha tonen, dat zij het vanzelfe vond te spreken, als zij Constance haar op die receptiedag kan bezoeken. Toen haar coupé stil hield, zag ze een paar rijtuigen. De deur werd door de meid dadelijk geopend, nog voor ze gebeld had. De knecht, haar herkennende, goede, ging haar voordeur trappen op, opende de deur, en aan zijde haar naam. Mevrouw van der Welke. Constance trat binnen. In de salon, half donker, bewogen zich enkele mensen, meest dames. Maar zo donker was het er niet, of het tof haar aanstond, dat Marianne haar verwonderd aankijk, met zulke spontane, niet te verbergen verwondering, dat het haar pijnlijk aandeed. Ze groeten met een koel handertje en lacht je Marianne, en begaf zich naar Bertha. En ook deze, ze zag het heel duidelijk, was verwonderd, en knipte de ogen, terwijl ze opstond. En Bertha, hoe vrouw ook van de wereld, hoe gewoon ook moeilijke salonquestetjes te behandelen, was als verlegen, toen zij haar zuster goedde. Constance! Bijna onhoorbaar, en aanzelde hun ogenblik, of zij haar zou voorstellen aan de dame die naast haar zat. Maar ook het ogenblik slechts, toen zij Bertha met haar gewone stem van altijd een beetje moedig gastvrouw, die de wereldse dingen afdeed, omdat het nu anders niet kon. Mevrouw van Eilenburg, mijn zuster, mevrouw van der Welke. Constance, boog, cool, zei een paar woorden. Bertha noemde nog een baarnamen, en Constance hier, daar, sprak kooltjes, heel even na. Zoals echter wel ontsteld, want de eerste dame aan wie Bertha haar had voorgesteld, was de grootmeesteres van de koningin, en de nicht van de staffenlaag. Dat zij te schrijven daar hebben, aan mevrouw van Eilenburg, hun enkel officieel woord, om haar wensdenkennen te geven, zich te laten voorstellen ten hoven, had zij al bedacht, en ook had zij bedacht, dat de grootmeesteres, een nicht was van de staffenlaag. Maar nu, dat de eerste dame aan wie Bertha haar presenteren moest, een bloedverwante was, van haar gescheiden man, maakte haar bijgelovig, huiverig. Ze toonde het echter niet, en zonder zich heel veel moeite te geven, en zonder hun middelijk of spraakzaam te zijn, bleef ze zitten op haar plaats, zodat Marianne nu naar haar toekwam. Wat is dat aardig, Tante, dat u eens komt op mama's jour? Ze meed haar niets van, dacht Constance, maar het was eerder onhandigheid en verwondering van Marianne, dat zou te zeggen, dan valstijd. Ze had nooit kunnen denken, dat Tante Constance op die jour zou komen, even min als de andere ooms en tantes kwamen, omdat hun onderlinge kennissen nu eenmaal verschilden. Van het voorjaar, zei Constance, heel calm, was het zo druk met onze installatie. Herinner je, de meubels die uit Brussel kwamen? Maar nu van het najaar, wilde ik mama toch een verschuldigde beleefdheid doen. Ik kan mama toch niet alleen verzietes maken, als ze hoofdpijn heeft en op haar slaapkamer is. Marianne's verwondering steeg. Tante Constance zei dat zo heel calm, zo heel calm, alsof het helemaal vanzelf is sprak. Dat zij kwam op een jour, en Marianne kon niet nalaten te zeggen. Ja, het is heel aardig dat u komt, want, zie je, de tantes komen nooit, Tante Adeline niet, Tante Cato niet, en dat de Rijven haar heel zelden. Ach, voeg Constance, argeloos. Komen ze nooit? Tante Rijven haar een heel enkele keer, maar de andere Tante is nooit. O, komen die nooit? Voeg Constance heel erg verwonderd toende, en een beetje spelend met de verbazing van Marianne. Wist u dat dan niet? Nee, dat wist ik niet, maar dat is toch niet heel beleefd van de tantes. De ooms laat ik nu daar, heren hoeven zoveel visietes niet te maken, maar van de twee tantes verwondert het me, Marianne. Marianne wist niet meer wat te zeggen, zoals niet veel gewend aan haar woorden te denken, of te denken dat de andere woorden sprak, dan hij dacht. Ze had, wel nerveus, iets opens, eerlijks, spontaanst. Nu, maar ik zal ze eens zeggen, dat ze tegenover een zuster ook wel beleefd mogen zijn, min de Constance, en lachte. Ach, tante, ik geloof niet dat Tante Adeline en Tante Catoe en Tante Alvin het prettig zouden vinden te komen, zei Marianne. Geen ogenblik twijfelend aan Constances oprechtheid. O, niet, zei Constance koeltjes. Ja, Tante Adeline heeft het zo druk altijd met de kinderen, en Tante Catoe, ze voldoorde niet haar zin, want een paar heren kwiet zich aan haar voorstellen, wetende dat ze de zuster was van mevrouw Van Nagel. Ze wilde maar heel kort blijven, na een paar minuten stond ze dus op en naderde Bertha om afscheid te nemen. Op hetzelfde ogenblik echter nam mevrouw Van Eilenburg van Bertha afscheid, en Constance wachtte een paar seconden. En in die paar seconden lette ze op, heel duidelijk, dat mevrouw Van Eilenburg haar opzettelijk de rug toedrijden als om haar niet te zien. Afscheid van Bertha nam, en haar geen gelegenheid gaf tegoeten. Het was niet dan een nauw merkbare beweging, en het kon in ieder ander geval een heel natuurlijke onoplettendheid zeggen geweest, maar op dit ogenblik Constance voelde het als het opzet en opzet te krenken. Ze glimlacht ironisch, en lag in de ogen, de lippen dun trekkende, en ze dacht, ze is de nicht van de stafelaar, ik zal wel meer zijn neven of nichten ontmoeten. Nu kon ze van Bertha afscheid nemen. Adieu, Bertha. Adieu, Constance. Het is lief van je geweest. Constance, een ogenblik, zag Bertha in de ogen. Ze zeiden niets, ze deed niets dan dit. Bertha in de ogen zien, terwijl ze haar hand nog vastheelt, en ze zagen elkaar een ogenblik in de zielen. Een ogenblik. Er kwamen geen nieuwe visites, er werd verderop druk gesproken. Had Bertha gelegenheid iets te zeggen, dat ze onweer staanbaar voelde komen op haar lippen. Constance, dat artikel. Ja. Van Nagel is haar erg onstemd over. Constance haalde haar schouders op. Je weet ervan, voeg Bertha. Ja, ik kreeg ook in mijn brievenbus zo'n panflet. Het is verschrikkelijk. Het is beneden ons, onze riet van aan te trekken. Ja, maar, voor Van Nagel is het heel onaangenaam. Aangenaam is het voor mij ook niet bepaald, maar ze haalde haar schouders op, niet willen te zeggen hoe zeer zij eronder leed, beeft in al haar zenuwen, voor dat gedrukter woord van schantaal. Maar ze begreep dat ook Bertha er al die dagen onder geleden had, onder dat gooien met vuil, dat heel waardig was, om te doen of maar niet achten, maar het bezorgerde des niet min. En Bertha vond nog een ogenblik om te zeggen, Constance, wat is er? Mevrouw van Eilenburg is de nicht. Ik weet het. Het speelt me dat je haar juist ontmoeten. Weer haalde Constance de schouders op. Waarom? En zag ik Bertha strak aan. Waarom? haar haalde zij hoog. Er zijn dingen Bertha die ik ga beschouwen als het verleden. Ik weet niet of andere ze altijd zullen beschouwen, als het heden, als je een zuster voor mij wilt zijn, in werkelijkheid en niet in naam. Help me daar dan in. Begrijp je? Ik wil, wat jaren geleden gebeurd is, beschouwen als het verleden. Ik wil dat zo, niet tegenstaande onze kennisurg, geloof ik, plezieren hebben, het toch altijd als het heden te beschouwen. Het is wel een compliment aan mij, maar ik kan het helaas niet aannemen. Ik ben wel degelijk vijftien jaar ouder, en die vijftien jaar wil ik laten gelden. Begrijp je me. Ik geloof, dat ik je begrijp, Constance. En je keurt het niet goed in me. Je verlangt ook dat ik nooit ouder wordt, en nooit mijn vijftien jaren in rekening breng. Constance, stil, de deur gaat open. Wees niet bang. Ik zal niets meer zeggen. Adieu, Bertha. En als het kan, help me. Ze drukte haar hand. Bertha was zeer zenuwachtig, terwijl Constance wegging hoorde zij de knecht aanzeggen. Meneer en mevrouw van een heuvelstein. Ze schrikte. Ze kenden die naam. Vrienden van de stafelaar. Van de heuvelstein had het hoofd een charger bekledende. Plotseling, nu jaren geleden, zag ze zichzelf een jong meisje aan de zijde van de stafelaar. haar verloofde een verziet te maken bij die mensen. En jaren had ze ze niet gezien. In jaren niet van ze gehoord. Ze passeerden ze, en zag ze oud. Heel oud geworden. Die kenden ze van de stafelaar. Twee hele oude mensen. Zij ook zagen haar aan, en in hun beide blikken was als een woede, als ze zich beide verwonderen. Die oude heer, die oude dame, aan te treffen in het salon waar zij binnenkwamen, met vrouw van haar welke, al was zij nou ook honderd maal de zuster van de vrouw van de minister van Kolonien. De blikken kruisten elkaar als degens, even, en constansten, heel hoog, zienden over hun hoofden heen, en doenden of ze ze niet herkennen, ging voorbij. In de gang trilden zij. Het stort regende. De knechteet haar rijddag voorkomen. Het zal moeilijk zijn. Dacht zij doodmoe van dit enkele kwartier. Maar het is voor mijn zoon. Het moet. Het moet. Einde van deel twee, hoogstuk 18.