 Salan deyəri izləyicilər, sər vaxtının, sər andınsa xeyr olsun. Bu gün liderimizdən danışacaq, bize cumhuriyyət bəxşediyən, bize qırır bəxşediyən o böyük işi də. 68-i il öncəməs. Bu günlərdə biz onu itirdik. Amma biz onu vəfatından çox-çox sonratanma təsvilər olsun. 80-lərin sonunda və 90-lərin əbbələrin də biz anladıq ki, bu ülkənin, bu millətin gəlmiş kəsmiş ən dəyəri insanın məhsəvətlər dönəmdə bizim onu tanmaqın bütün bir yasaqar məzqur edilir. Yəni, bizim üçüncəmizi yasaqlıyıq var. Bizim milli liderimizdə olan sevgimizi bizim tün qadaqan edilir. Dəri izləyəcilər 68-i il öncə 1955-ci ilin Martaənin alısında milli liderimiz tariqdə bəlkə də yeganə Azərbaycanca orafiyasını yetiştirdiyi şəxsiyyət olaraq Azərbaycan diyərək dünyadan köşdür. Amma biz onun haqqını vəldikmək, nə qədər tanıyalım biz rəsul zada? Biz rəsul zada nə, cürriyyətimizin kurususu kimi tanıyırıq. Bunda şüphənimiz yok. Biz rəsul zada nə, böyük siyasətçi, siyasi xadir kimi tanıyırıq. Amma rəsul zada gəlşəyədən bir ömrə neçə vəzifəl, neçə peşə, neçə şəxsiyyətdə deyək. Sıqışdırmış bir insandır. Biz rəsul zada nə tanmaqımız cəhətlərdə var. Təsidlər olsun ki, 70-i savət dönəmindən rəsul zada gəlşə olamaksızlıqlar bugün də davam edir. Bugün də o, qaldır rəsul zada arasında biz sanki bariyəl yaratıblar. Amma qaldın səvqisi sə, bununla məhdurlaşmur. Səvqisi aşıq daşətən ki, rəsul zada bunu haqq edir. Biz rəsul zada nə gəlikdiyim kimi siyasətçi kimi tanıdıq, lider kimi kurusi lider kimi tanıdıq. Bu gün onun başlı tərəflərini, bizim üçün bəlkə də çoxlarımız üçün aşıqəl edilməyən, keşvelilməyən tərəflər haqqında danışılıcıq. Və çox deyəli qonamız var. Muzeyq Kıbrıs'ta uzun illərdə akademik faaliyyətdə olan soydaşımız, Tolo Gözlü fər səbəd doktoru Nazım Muradoğlu, canlı yayımdadır bizində. Salam Nazım, bəhər vaxtınız qeyr olsun. Salam müfət və yalnız rəsul zada 60 səkçisiniz və fat il dönümündə salam duyuram. Eyni zamanda rəsul zada ilə ağlı, onun de biləri ki, Azərbaycan bütün həyatını Azərbaycan daubasını həst eləyib və kellme-i şahadətidə Azərbaycan olan böyh bilgidir. Rəsul zada kellme-i şahadət Azərbaycan olan milli liderimizdir. Bütün ailəsini, həyatını, faaliyyatını, əməyini, gücünü Azərbaycan daubasını həst eləmiş bir böyh bir şahsiyətdir. Tüm təşkiləri hocam kellme-i şahadəti Azərbaycan olan milli liderimizdir. Düşünmürə, nə ondan öncə, nə ondan sonra biz belə bilgidir yerindən üzə gəlmişik. Gəlşirini Rəsul zada ən güzəl sözləri haqqidir, amma biz onun şəxsiyyətini fələstiş etmirik. Biz onun yoluna bizim üçün qoyub gət deyip irsə görə ona borzlayıq. Onun hə qədər tanıyırıq? Biz Rəsul zada nin çatablarını okumuşu, çarlış Azərbaycan hədə bir yatağı, çarlış Azərbaycan cumhuriyyəti, Azərbaycan şahadət hizami və s. və s. mən şəxsən bir ona yaxın əslini okumuşam. Rəsul zada əqdında son illərdə dövlət tərəfindən nəşri olmasa da, onu sevənlər, onun araşdırıdılar və cəmiyyətə bu və ediq yer şəklilə təldimindir. Amma Rəsul zada nin bəzi həyatında, bəzi məqamlar var ki, onlar haqqında fəldə fikirlər olur. Onu görəmən istəyərdik ki, bugün Rəsul zada nin bir niçə cəhəti haqqında. Məsələn, Rəsul zada bilçi kimi, Rəsul zada əlib kimi, onun tanıya bilmiş kimi, Rəsul zada nin o yöndən, o pəncərədən bahanda, Rəsul zada şəxsiyyətini nə qədər tanıyırıq? Bak, bunlar aydınlık yətirmək istəyirik, bir pilotur kimi sizin fikirinize işitmək istəyirik. Amma bir də sizinlə əvvəlçisi öpətlərimizi də bu müvziə işare etmişdik. Rəsul zada atatürkün nasibətləri. Bu haqqda bir müfik fikirlər de ortaya çıxır. Bu haqqda tarixi əsasıq olan və olmayan fikirlər de ortaya çıxır. Amma ger şeydən siz Rəsul zada nə araşdırmış birisi kimi. Rəsul zada atatürkün nasibətləri, Rəsul zada nə atatürkə, atatürkün Rəsul zada nə nasibətləri siz nizə görümsüz. Rəsul zada ilə Qazım Mustafa Şəma atatürk arasında, bizim lidiyərimizdən belə bir ifadə də var ki, sanki bilmirəm on nə qədər doğurdu ki, atatürkün Rəsul zada yə muraycət var ki, mən səndən 5 il öncə dünyaya gəldim, 4 il öncə dünyaya gəldim, amma sən məndən 5 il öncə cumhuriyyat kurbursam, belə bir ifadə də var. Yəkələr bunun əsası var, hansım ənbə etsinə doğur, bunlar da bizim üçün var aldır, amma əsas olur ki, Müsləlman Şəhidinə Türk dünyasına ilk cumhuriyyat bəqşedən 2 lidiyərdən dalışırıq. Milli lidiyərimiz, Məhələm Rəsul zada və Türkiyə cumhuriyyatın quruzusu Qazım Mustafa Şəma atatürk. Buyrun hocam sizə işidəki. Belə Rəsul zada ən Azərbaycanın atatürkü, atatürkü də Türkiyəni Rəsul zadası sarmaq doğur mümkəlidir. Belə deyək də Rəsul zada 1918-ci ildə öz eməl dostlar ilə bildikdə Azərbaycan milli şurasını qurdu və o Azərbaycan milli şurasının hakim olduğu coğrafiyaya, bu gün ondan da kicsik bir coğrafiyada, biz əmin coğrafiyada milli dövlətimizin davamını görür. Yəni, bizim bu gün ki, Azərbaycan dövlət, Azərbaycan resmirlikası Məhəlis 1918-ci ildə qurla Azərbaycan haqq cumhuriyyatına minnətlərdə boşludur. Onda varisidir, qurlu və qanunu faktiki varisidir. Rəsul zada ən atatürkə minansibəti ümumiyyətlə onun bir çox əsərində ilə gətirilib. Əslində, Rəsul zada nün tərzihləri vətən sesimində ki, həni mühazirə təyatına başlayanından sonraki 1920-ci ildə, 1920-ci ildə, Rəsul zada nün bilirsiniz, 1978-ci ildən sonra bir ilan macerası var, sonra 1911-ci ildən sonra bir türkə macerası var. Də ondan sonra Azərbaycan'a dönük müsabat partiyasının quruluşu, açıq söz qazvetini və s. yayınlanmasından sonra, Rəsul zada 1918-ci ildən etibaren, artı Azərbaycan xalq cümhuriyyətinin milli şürasının başkanı, ən cümhur reisi olaraqda qalət göstəri, və ondan sonra cümhuriyyətin işxalından sonra 1920-ci ildə, 27-ci ildə işxalından sonra Azərbaycan'ın bir yurtdışı macerası başlıyor ki, bunun da çoxunu bilirsiniz, türkəlik etsin, 1955-ci ilə qədər. Yəni, 1920-dan 55 əqədər, 35 ildik muhazirət həyatının böyh bir hissəsinin türkədə keçirir. Bu, demək ki, əslində, Rəsul zada türkəyə münasibətidir, öncəli ilə Atatürkə onun quruluş cümhuriyyətə olan münasibətidir bilincə. Kimsir, Rəsul zada Atatürkdən üç yaş ki, 1881-1884, dəfat tarixları 1938-1955. Yəni, Atatürk, təbii, əskəri idi, əskəri dəhhaydı və siyasətə ümumiyyətlə strategik olarak baxırdı. Rəsul zada isə daha çox qazit etsiydi. Rəsul zada bu bayaq saydığı sahələrdən ən az bildiyi sahəp elkədə əskərlikdir. Yəni, bunu ələ, çünməyoladır. Rəsul zada bu işi uzmanlarına bırakmışdı. Səmədə, Şıxlinskiya, Mihmandarova və s. cümrallara bırakmışdı. Dəşib qazit eziliyi çox gözəl bilirdi, siyasətli çox gözəl bilirdi. Ümüiyyətlə, okumamasına vahmələ, hüququ çox gözəl bilirdi. Hüququq qonusundaşı autoritə şəxslər. Yəxid, qazit eziliyi çəkdir. Ününaristika sahasindəki şəxslər və s. Ümüiyyətlə təsirli şəxslər bilə, Rəsul zada elə hesaplaşıdılar onu özlərinin lideri sahələrdə. Dəki el Mərdan bəyi topçu başı o böyük bir hüquqçuydu, Rəsul zada elə qədətlə. Daha 1880-ci illərin ahırlarında, sonlarında, bu tanrıdır bilirsiniz. Nəsibbə Yusuf Bəli başbakanı Azabacan Başnağızcı olan Ədəm-i Mərkəziyyətin, ənini zamanda lideri olan Nəsibbə Yusuf Bəli, ümüiyyətlə təsirli didiydi. Rəsul zada elə hesaplaşıdılar və Rəsul zada elə hesaplaşıdılar və Rəsul zada elə özlərinin lideri sahərdılar. Buna elin zamanda yurtdışında olan Yusuf əzid çəmən zəməldi, Cihun bəyi Haci Bəli və s. də, elin zamanda Azabacan'da Yücəyeli bəyi Haci Bəli də. Rəsul zada, hata Türkə münasibətlə, Rəsul zada elə ümumiyyətlə müsbətdir. Onun 1923-ci ildəki 27. April Fadiyası ilə 1923-ci ildəki 23 Nisan gününü qarşılaşdırması var. Yəni, Türkədə ölşmülət məlcisinin qurulduğu günü olan 23 April ilə, Azabacan'da işxal günü olan, orşaliklə tərəxini Azabacan işxal günü olan, Azabacan 27 Aprilin müqahisəsini yaparken müqahisə edəcən deyir ki, biz deyir 27 April də Fadiyabı bir şəkildə işxala məharuz qalsaq da, ordaşı insanlar 1923 Nisanın 23 Aprilin vəhrəmanları oldular. Yəni, biz əslində bir şey itirdi isə, bir şeydə qazandıq. Türkəc-i mümürətə rətə qaldı. Onun qazinin hekər adlı bir yazısı var, Yeni Qafqasa yazılarında. 1926-ci ildə 17 Təşkilinin Nisanı 1926 tarixində qazinin hekər adlı bir yazısı var. Deyir ki, orda bir paraglafta. Qazı Paşa gibi tariqdə əndər yetişən, vəcəsurana hərəkətləri ilə şart ihtilalçilərinə nazırsiz bir misal təşkilədən, örnək təşkilədən bir müştəh bir şahsiyyəti təmsil etməsindən sarf nazar eski bizansla, eski Osmanlı abidatı, yəni sarayları muhafaza edən saray burnundan asli bir kiyafət və azimkəc-i bakışla Anadolu ilə Karadeniz kıyılarını seyrədən hekər, ne manidar bir rəmiz, ne müştək bir alametdir. Ə 1926-ci ildə qazıya hekər qoyuqlar və həmin hekəlin işte Karadeniz və diğer ziografiyalara bakışını dəhərləndirib orda. Sonra ən sonunda deyə ki, qazı Paşa han hekəli isə nəklin qatçı sürəttən mağrubiyyətini ilan edən bir abidə-i izzafət şəklində reks doğuruyor. Saray burnundaki tün çeykəl yalnız bildi türkənin siyasi istiklalini deyir, hür, Türkiye də aklın da istiklalini tərmiz edər, yəni simboliz edər. Yə, bu sıfatıdır ki, ona İslam dünyası itibali də ziyanışımız bir mahiyyət verir. Yəni, aslında həçə türkənin lideri deyir, tün şərqin ən önədə gələn ihtilalcılar nə bilir, dövlət quranı ihtilalcılar nə bilir və Müslüman dünyasında liderlərinə biri sahir. Yə, suzada. Mustafa Kemal Aqqa türkü. Yəni, əslində bu inkar olmaz bir faktıdır. Yəni, Osmanlı'nın dağılmış, Osmanlı'nın sərədləri daxilində bilə deyik. Osmanlı'nın ərası dağ böyü idi, amma birinci dünya savaşında Osmanlı paran parça oldu. Bunu ammuz sohq güzəldirik. Yoxdan bir zümriyyət varə eləmiş bir kişidir. Yəni, əzmbə iradə. Yəni, mən istəyərim, şövhətizə dağım iləyəsiz, amma rəliyyən dəlgələrdən, Aqqa suzada atatürk dönəmində, türkəyədən də sürgün edirik. Bu məsələrə də bir aydınlık getirik ki, türkəyə gəngizləkizlərin üstündə maraq var. Buyurun hocam. Demək, əzmbə iradə, əslində, türkçəyə bir kərşi bilirsiniz. 1911-ci ildə olmalıdır. Yəni, əslində, hatıramlarımsa, 1911-ci ildə gəlir, türk ocağı nəzlində, yəni, orada Ziyyay Bökar Fünanı tanış olur, türk ocağınlaşı, diğer liderlərlə tanış olur. Və ondan sonra 1913-ci ildə, demək, Romanovlar sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsinin, Rusya'da, Çarlıq Rusya'da, 100 ildiyi minasibət, yəni, 1610-ci ildə, 1903-ci ildiyi minasibət ilə ümum-ı fərmanı çıxır, və ümum-ı fərmanından sonra əslizada da Azərbaycana dövür. Yəni, əslizada da o vaxta qədər, daha çox türk ocağında, və o türk ocağında, eyni zamanda fəalət göstələr ki, demək, İrandan, Yaxından Tanrıq, Seyyid Həsən Tağızadə ilə, Yaxın Dostu olan Seyyid Həsən Tağızadə ilə, İstanbul'da en evdə qalır. Yəni, o dolayısıyla, İran müəyyidini çox güzəl bir idi və İran Tüçlər, Abdur məşhul əsərini yazmıştı, türk ocağında və Səbül Reşad da Mehmet Aşibər Söyön çıxartdı, gəzətin də yayınlanmışdı, 6 bölümlə ibarət idi, İran Tüçlər əsərə. Və İran Tüçlərli, içdə həcidli şəkildə, sosiologik, stratejik yönləm və s. siyasi yönləm, ortaya qoyunəsər qəsuz adənin və s. Və bu macera 1913-ci ilə qədər davam elədi. Yəni, bu böyük bir fəaliyyət idi. Bilirsiniz, İrandan onu uzaqlaşdırdılar. Çünki orada İranda da çox önəmli bir fəaliyyətdə bulunurdu. Fəqət, onun bu fəaliyyəti İran növ qazitəsin, siz daha yaxşı bilirsiniz Üfət Bey, İran sahasini. Bu fəaliyyətindən sonra İrandan uzaqlaşdırıldı. Türkədə çox ciddi şəkildə təsirləndir, ziyəq yüklətdən etkiləndir. Hətta o Tüçlərli əsasları, ondan sonra o Hücət Milletləri istiqnalı və s. Şuarlar və s. o Tiyyərin sayasında. Ziyəq yüklətdən və diğer sociologlardan etkilənməsi sayasında oldu. Bunu özləyə tərəf edir, əsuza da Ziyəq yüklətdən bəfatı minosibətlə iki dənə məqalə yayınlanmışdı. Hətta Ziyəq yüklətdən Zənavzat öləndə söylədiyin nitki dəri Yeni Qafqasi dərisində yayınlanmışdı. Demək, ondan sonra Azərbaycan'a gəlindən sonra təbii əslində biz hüfət və burada bir şey çox önəmlə qeyd eləmə istəyirəm ki, milli Azərbaycan Cumhuriyyatının quruluşu 1918-1920-in zillər deyil. 1912-dən başlıyoruz. ən cət. əsuza da 1912-in zildən ətibarən milli Azərbaycan Cumhuriyyatının Azərbaycan Qalq Cumhuriyyatının təmələrinə artır. Yəni, o fəaliyyəti biz 1912-ə qədər götürməsək 7-ə onun mənası olmaz. Çünki Azərbaycan Qalq Cumhuriyyatının mənəvid təməli 1918-in zildə artıq hazırıq. Yəni, mənəvid və hətta hüquqi təməli də bir çox yönləri ilə əsuza da bunu aşama aşama həyata getirmişdir. Öz yazıları ilə öz tezisləri ilə və s. əsuza da haqqında çox cikli araştırmalar yapılsa əsildə mərhələ-mərhələ onun həyatında 1912-in zildən ətibarən onun Azərbaycan Qalq Cumhuriyyatının təmələrinin arttığını görəcək biz. Açıq şəkində görəcək. Əm bən bunu indi ki, kəns nəsildən sizin bu beləliş proqram vasitəsi ilə bu yönlə baxılsın. 1912-i 13 dola, 12-13-in zildən ətibarən əsuza da Azərbaycan Qalq Cumhuriyyatının qurması. Ə burada düşünün. Ziyə qüqab ətatüç ziyə qüqab haqqında nə deyir? Etimin və kemimin babası Ali Cizə Effendi isə ruhumun babası ziyə qüqabdir. Hocam, ziyə qüqab sanki əli bəhüsənizadə nə özünün ustadə hesab ediyim Əli bəhüsənizada təbii ki, böyü ustadımız əli bəhüsənizada Türk hocanın quruzularından edib böyük bir intelektualı edir. Ziyə qüqab onun ortaya qoyduğu təzisləri daha da siyasi ideoloji Əli bəhüsənizada ziyə qüqab əli bəhüsənizada əli bəhüsənizada ziyə qüqab ondan sonra üçüncü aşamada əli bəhüsənizada əli bəhüsənizada ilə başlayır ziyə qüqablar da devam edir və əli bəhüsənizada ilə əli bəhüsənizada ilə tamamlanır. Bu, üçsulün sistem əsimlə bunu biraz da Təz, antitəz, simtəz, həyə gəlin məşhur, triadası şəşdində də görmək olar filan. Yəni, bunları tamamlıyor. Demək, əli beksiyonu zada ziyyə qüqafı etkiliyir. Ziyyə qüqaf, rəsulzada nə etkiliyir, rəsulzada də Azərbaycan qalq çümulətin qurur. Hətta, baxı 1915-ci ilə açıq söz qəzətini çıxaran da rəsulzada. Orada kullandığı deyir, bəki 1923-ci ilə kullandığı yeni qafqasiyadaşı dildən daha sağda bir dildir. Çünki 1915-ci ilə açıq deyir. Biləz muha ətabı yəntilin o qazetin oxuzluları Azərbaycana yönəli yedisə, yəni Azərbaycana oxuzluları yedisə onlar. 1923-də artıq bütün tüş dünyası idi. Amma rəsulzada ümumətə böyük iddiyiq ustasda ondan danışarı qarizə. Amma baxın, ziyyə qüqaf elə bil ki, rəsulzada elə atatürkü birbirinə bağlayan bir çölfü kimi. Çünki həm atatürkün siyasi fəaliyyətində, həm rəsulzadənin siyasi fəaliyyətində ziyyə qüqafın danılmaz düşününcə təsiri var. Düşüncə fikir təsiri var. Yəni, demək olar ki, ziyyə qüqaf rəsulzada elə atatürk arasında bir çölfü olur. Demək olar mu? Və elə, və elə, və elə, və elə. Bir də şey var, belə bunu da demək lazımdır ki, ziyyə qüqaf eyni zamanda atatürk ilə görüşən insanı idi. Həm atatürkü şəxsəni tanırdı. Amma əlbə üslənizada atatürk ilə görüşmirdi. Çünki 1900, həmin illələrdə atatürk bilirsiniz. İstanbul'a ilə süsmüşdür. Elbə üslənizada da İstanbul'da yaşayırdı. Həmin illərin İstanbul'u da bilirsiniz. Sodom-Homori sahələrinə. Yəni, məsələ, o, Qadri, Yakup Qadri bir Sodom-Homori adlı meşhur romanında İstanbul'u analı kurtuluş savaşına nezə diyələ. Həyanət edən bir diyəl olaraq görürdü. Və elbə üslənizada da həmin yədi yaşayırdı, görüşmələrin kansiydi. Həmin ziyyə qüqafının görüşüldü. Ziyyə qüqaf deyilin zamanda Yəsul Zadə ilə Türk o zamanında çox görüşmüştü. Yəni təhsil edənmişdir. Və ziyyə qüqaf atatürk ilə Yəsul Zadənin ikisinin birləkdir. Ziyyə qüqaf atatürk ilə Yəsul Zadənin ikisinin birləkdir. Yəsul Nöqdə nə qədər müyəssər olmuştu? Yəsul Zadə ilə atatürkü bir-birinə bağlamaqa nə qədər nail oldu? Və Yəsul Zadə atatürk münasibətləri necə davam etdi ondan sonra? Birisiz orda da məhkan məsələsi vələz oldu. Bilirsiniz, Ziyyə qüqaf 1924-ci ildə 18 yaşındayken vəfat elədi. Çox cəns yaşadayken vəfat elədi. Və o dolayısıyla Ziyyə qüqafın cumhuriyyətin ondan sonra ki, mərhəllərinə təhsili sazilə fikli şəxşildi oldu, çüncə şəxşildi oldu. Yəsul Zadə da onun vəfatını çox böyük üzüntü ilə qeydəlir. İki dənə yansı var, Yəsul Zadə deməziyə qüqaf haqqında. Ən az iki dənə yansı, sonraki yazlarında da deferanslar var ona gönəlidir. Və təbii ki, atatürk əskər idi, Yəsul Zadə qazitəsi idi. Atatürk böyük strateji bilirdi, fransızca bilirdi. Yəsul Zadə da yəki şəxq dillərini bilirdi, Rus dilini bilirdi. Yəni, ərafçə bilirdi, farçsa bilirdi, Rus çə bilirdi. Soradan da diğer dilləri öğrendi, təbii ki, ondan sonraki faaliyyətində. Oların da təhsil olmuştu. Yəni, ikisinin de özdürləyə çox bağıl olması, istiklala, hürriyətə, millet qavramına bağıl olmaları, oların ortak nöklələri sayılə biləz. Əslində, atatürk 1920-ci ildə Boru Şeviklər hakimiyyətə gələndən sonra, Azabacanə münasibətində biraz məsafəl olmuştu, bilirsiniz. Boru Şeviklər dəhəməl pərdəylə Türkçü ilə Türk dünyasının arasını və yaxud Azabacanla Türkçəni arasını bağlamışdırlar. Bağlama çalışırlar. Məsələ, atatürkün İbrahim Əbilov ilə olan münasibətlərinə bilirsiniz. Onun və fatında Cenazəsinin İzmir İktisad Kongresində, münbialatı Azabacanə gündəlməsi və yaxud İbrahim Əbilovın qızının ad-babası olması, İbrahim Əbilovın yeni doğlan qızına atatürk bilirsiniz. Anadolu algını vermişdir. Və təbii ki, İbrahim Əbilov artıq Boru Şevik Azabacanın təmsidisi idi. Boru Şevik Azabacan, Komünist partiyasına, Komünist partisi nə bağlanan Azabacan təmsidisi idi. Amma elə bilirəm ki, Azabacanı İbrahim Əbilov vasitası ilə tanımamışdı. Azabacan onun evlə də bilirdi, tanırdı. Nərmənoğullar münasibətləri və s.c.dən İbrahim Əbilov vasitası ilə idi. Amma atatürk, Şirməmət məlimində söylədiyi kimi söylədiynə dəhanarası diyirəm. Rəbənti Şirməmət Hüseyinogun öz kitaplarında yasuzadan əsərlərini oxuyub altını çizmişdi və arhavsına da bağyax dediyiz. Ben sizdən, səndən üç yıl əvvəl doğuldum. Amma halk cumhuriyyətini məndən əvvəl kurdun ifadələri. Bu gerçəy bir ifadəlidir, atatürkün dilindən səslənir. Şirməmət məlimin dediğində görə atatürk kitapluğunda elə bir kitaq var. Mən doğrusu kitabı görməmişəm. Şirməmət məlimin oradan nəqlən söylədiyi bir nəqləliyir. Ələ, vələ pasının yazdığı bir çeyir. Atatürk də Şirməmət məlimdə yazdır. Ben Şirməmət məlimə görə doğrudur. Bilmələm nəqləri doğrudur. Nazım mələm. Atatürklə elə suzada arasında anlaşılmayan məqamlar haqında də bəlzən çirilər dolaşmaladır. Rə suzada sürgün faktorunda istəyərdim. Oradan səhpə görənsə polşuya gittir. Mən istəyərdim təhminən bir bir ilin çirəkədə bu məsələli ailanı kətirək. Sonra rə suzada elə dil və elə payla bağlı çirilər də yəgin. İzləyicilər müslün çox önəmdir. Çünki bugün Türk dünyası bir-birinə yaxınlaşmaq istəyir. Həbək ki, rə suzadanın istədiyi səbiyyədə durum deyir. Üstündən yüzü dik etsədə amma bu deyələrin əsasını oyan üçlər var. Rə suzadəsi Ziya Gürşaltı, Mustafa Kemal Atatürkü və başdəli bəlçəniz adı olmalı. Amma biz, indi bugün, rə suzadanın dediklərə aktual olduğu üçün bu məsəl aklına da sizin fikrinizi öyrənmək istəyədir. Amma öncə Atatürklə aralarında olan soygu masbət olubsa da buna aidanı kətirim, lütfen. Biziz mən əsildə bu məsələliyə biraz geridən başlamak istəyirəm. Demək, Feyzurla Sazi də adlı məşhul bir tüz şair var. Mən çox məşhul deyiləsində bir tüz şair var. Demək, o seyfi, Feyzurla Sazi azabacanda bir fəryadablı kitab çıxarır. Fəryadablı kitabında rüzgabıqında əzim əzmüzadənin bir resmi var. Demək, həmin kitabda şeirlər var. O şeirlər ondan çox şeirli var. 15-10 təni şeir var. O şeirlərdə Feyzurla Sazi Naxsıban, Aydın, İzmir və Zəngəzür qaçqınları haqqında məlumat verir. Bir nəsidəni aizə şeirləri var. Həmin, Feyzurla Sazi də araşdırdığımız zaman görük ki, Feyzurla Sazi Dr. Fuad Sabitin Arhasın Cəzabacanda girdi. Öncə o milliyyətci kəsimlə eləqə quruq, məsələ Abdullah Şahikdiyi, Abdullah Şahikin, bilirsiniz, böyük qaradaşı, Həmvər Paşa'nın yaveri deyir, yəni onun ən yaxın dostuydu və s. Ondan sonra bildən bilək bahınışıb o şeviklərin yanındə yeri alır. Və orda Azərbaycan 1918-ci ildi Səntiyavrayan 15-də Baçının qilasında iştirək ediyən Həlil Paşa'a, 1920-ci ildi 27 April hadisələrində çox qəribəli ki, Rusların yanındadır. Yəni, böyük şeviklərin yanındadır. Bu çox maraqlı bir tariq, deyəsində, orda anlaşılmayın, yerləri də yox deyil var. Yəni, onlar tam olarak anlayabilmir və yaxud, Kazım Qarəbəkir Paşa'nın, deyəki, Fulat Sabibdə tələmətdəarı var. Kazım Qarəbəkir Paşa bir təftəndə Bakanlı Baxrışı Azərbaycan özəkinin axtriban bölgəsində erməni məzalimini önləyən adamdır, Hüseyin Cahvidin yaxın dostudur. Yəni, mizdə Bala Mənməs Sədənin çox maraqlı bir ifadəsi var. Demək, Həlil Paşa və Şüryəkası. Şüryəkası, yəni şəriçləri ortaxları. Həlil Paşa və Şüryəkası arasında çox maraqlıdır ki, yəni, şu Fulat doktoru Fulat Sabibdə var. Sonra Feizullah Saadid var. Ondan sonra Manastırlı Bahadir Dünbəyi var və s. Bunlar beləz qaranıq nöqdələrdir. Yəni, tam biləm bilir. Və bunların da və həmin bu şəxslərin də, deyəki, məzli sökümətdə ilə ələqəsi var. Türkçədə ki, məzli sökümətdə ilə ələqəsi var. Yəni, Azərbaycan işqali biz bir başa türkçəyələ razılaşdırmış bir şey deyil. Amma Ruslar burada elə biləm ki, manevrilədilər. Və 1927-i 20. yedində, 20. yedi də Afriyat hadisə eləyəri zamanı biliriz ki, beləs rüzadəndən məhzisdə bir konuşması var, deyə ki, biz bilir ki, bura girem Rus, Anadolu'ya silah yardımı götürməyə, çalışan 11. Qızılordu, Azərbaycandan çıxmayacaqdır. Amma biz, Anadolu'nun, işte Qızılorduşu üçün, biz öz istiklaliyaqımızdən vaz çətməyəməz bu hodur. Bu, bu şəkildə buna bənzər ifadələ var. İndonu tam deyə bilmirəm, amma təxminən belədir. Və burada, təbii ki, Rusya Azərbaycanı zaten işqali eləyəciydi, o aili bir şeydir. Müqamət göstərsə edik, birəz daha işçilər ağır olardı. Fəqətə, Rusya da bilirsiniz, Azərbaycanı Müslüman komünistlərlə təslim etməyə haqqın şərtiylə haşimiyyətdən uzağlaşmalı qabiliyir. Bilirsiniz, Müslüman komünistlərlə. Amma bu Müslüman komünistlərdə nərbana başda olmağınan yəni, çox ciddi bir funksiyonel yetkiləri, selayətləri elərinə yoxuydu onların. Onu hardan biliriz. Demək, Yasuz Zədəni 1950 süncildə stalinində istiklal haqqatrələri adlı əsərində də biliriz ki, nərbana var, əslində orada çox ciddi bir figur deyildi. Əsas figur onların yardımcısı dik çilə biləsə, çilə bölmədən əvvət. Yəni, hata Türklə münansibətdir. 1929-un cildə Seyhfələm Rəmsə, Yasuz Zədə Türkçədən getmək zorunda qaqır, məzibürətində qaqır. Bu təbii ki, Rusya'nın özəllə stalinin baskısı ilə olmuşdu. 1924-ci ilə qədər əslində Lennin ilə Lennin vəfatına qədər. Lennin ilə Rəsuz Zədə, daha doğrusu Atatürk arasında, Mustafa Kemal arasında şimdi münansibət normaldir. Amma stalin, Lennin vəfat ettiklərin sonra hakimətə gelincə, stalin ilə münansibətlərin də vələ ciddi psikoloji savaş var. Hətta 1926-ci ildə ki, tükyoloji qurul-tayda, əlhbə məsələsinin qəburu zamanında da, stalin-i Atatürk arasında yeni o stratejik savaş davam edir. İndi ona biraz sonra deyinəriş, toxunarıq. 1929-un cildə Atatürk-Rəsuz Zədənin Türkçədən getmə səbəbi Rusya'nın baskılarıdır. Rusya, çünki orada Artıq Atatürk'e su baskı yapmaya çalışırdı. Atatürkün də onda həllət cumuliyyəti tam olarak devrimlər gesə iləşdirib bitilməliyi üçün zamana ihtiyacı var idi. Ona görə də Həsuz Zədənin Türkçədən getməsini fəqət getmə elə bildikdə gədəcəyə ölkələrdə də ona yardım göstərilməsini qabri etmişdir. Misal üçün, Hamdurlə süpi tanrı övbərz məsələ, Romaniya böyü yetişi olaraq deyik ki Rusya də həm Türkçədən getməsini qabri eləyir həm də ona yardım edir. Bu böyü yetişi olaraq Atatürk'tan izinsiz buna ilə yəgə bilməzdir. Rusya də deyiniz zamanında hocam Atatürk həmkə saydilə yanaşı və də deyilmir. Bəli, anlayışla qarşılırdı Rusya də bunu, çünki Rusya Rusya də dühası bizdə üzür istirəm bunu deməyə özümə borz bilirəm. Yəni, səmələ də bunun haqqında fikirlər Rusya də nə qədər böyük bir şəxsiyat oldu nokta yaqor. Yəni, onun eləyini yazan bir şair haqqında o qədər gözəl ifadə işlədir ki, dir o da hər şey anlayışla qarşıdır. Hər şey anlayışla qarşıdır. Ger şeydən görür yerimizdir. Bu mövzuda əgər deyəcəyiniz varsa son olaraq şəşidə istəsin, o da sualdanə keçək. Üfət və elə suzadan ümumiyyətlə qoşcuru anlayışıq. Sonra hər şey anlayışla qarşılaması o qədər o qədər fədaçal insanlı ki təvazu çərlərə fədaçal insandır. Yəni, əslində fədaçarlıq qəhrəmanlıqdan daha çətin bir şeydir. Çünki siz bir dəfə qəhrəman olmaq üçün size bir yarım saatdə bəs eləyərs. Yarım saatdə elə bir hərəkət eləyərsiz ki ömür qəhrəman olarsınız. Amma fədaçal olmaq üçün bütün bir ömür lazımdır. Yəni, əslində, ömrün sonuna qədər fədaçarlığına davam elədir. Ailəsini fəda elədir, həyatını fəda elədir, vətənlə, dövlətlə, hər şeyini fəda elədir, amma özəl gidəsindən dönmədir. Bu mənə də, əslində, hər şeyi bir anlayış məsələsi, bir də çox önəmli bir qavram var. Məncidə, əslində, çox yaraşan bir qavramdır, haqqaniyyətli olmaq. Yə, suzada qədər haqqaniyyətli bir siyasi lider sətin tatlı var. Yəni, elə biləm ki, ona bərabər olan bir haqqaniyyət quranusunda bərabər olan heç kimsə yoxdur. Ruhu Şad olsun, dəyədiz lejlərin bir daha nezərinə çatdırram ki, ə, rəsuzadanın Martaynın altısı rəsuzadanın fiziki yoxluğunu, 68-ci gönlüdür. Milli liderimizi ə, öndərimizi sayrı və sevgi ilə anırıq. Büyünki verişimiz onun xatrəsini həzredilip və, biz ona bugün ən Atatürkli olan masibətlərin ən də bir filologdan ə, rəsuzadanın dil və ədə el bu haqqında kirlər nəşidmək istəyirik. İstəyədim ki, və bugün də akdualdır. Bugün də ortaq deyir. Yenə də azərbaycanda bugün də Rusya'da problemi var. Mənim bildiğim qədər. Rəsuzadan öznün çoxu var idi ə, ana dilində məşhidəvlərdən bağlı. Yenə də azərbaycanda ana dilində məşhidəvlərin ən bağlı problemlər var. Bakın, rəsuzadan bir nesədirli də sərbəs tanışırdı. Onun üçün fərqi yox idi. Əma ana dilində dil varlxın evidir. Martin Haidik evdə deyir. Rəsuzada də bir filosof olaraq, də ayaqda səxlama xontur dil və önəmdə bağlı olur. Və təbii ki, bugün həm də dil biz Türkçədə anışırıqsa, Türk dünyası üçün ortaq bilməsəlisi aktual olduğu üçün siyasətçilərində bu məsələdə mövqiət çox önəmdir. Buyurun ozan, rəsuzadan dil və elif vaxtında fikirlərini sizin dirizdən eşidək. Rəsuzada müətləmən rəsuzadan üç elif badağa çox mükəmməl və müəhtəşən bir xətlə, xətlə yazdığını kəsən görmüşəm. Həm ərev elif vasıl mətinləri var elimizdə, həm kirili elif vasıl, həm də Rusya və ya başqa dildə və həm də latin elif vasildə çox güzəl yazılır. Yəni, elif vaxt konusunda rəsuzadan hər hansı bir taqıntısı yoxdur. Yəni, yazma məsələsində. Amma rəsuzadan istifadə məsələsində gəlincə rəsuzada elif vaxtın her zaman öncəliklə bir siyasət məsələsi, məsələdən daha çox ekstrali gibi istək. Yəni, dil dışı, dilsiliyit dışı məsələ olduğunu gözəl bildirdir. Elif vaxın biliriz, rəsuzada çox gözəl bildirdir ki, elif vaxt daha çox elm sasindən daha çox siyasə sasinə qətə bilməsələdir. Və bunun görə də hət mən rəsuzada elə prof. Bəkir Sobanzadanin elif vaxtında ki, görüşlərinə müqasi eləyəndə gördüm ki, görük ki, biz rəsuzada çobanzadədən daha ağlıdır. Çox marağlıdır, rəsuzada çobanzadədən daha ağlıdır. Və ki, çobanzada haxsız olduğunu bilməlidir mi? Bilirdi, amma çobanzada rəsuzadədən fəktuura ki, elm adamı idi, siyasət adamı değildi. Yəni, rəsuzada hər şeye gözə alıb, hər şeye açıq şəkildə ifadəlirdi. Çobanzada isə, Bəkir Sobanzada isə yəki, yaşamaq istəyirdi. Yaşamaq istədiyəsinin inanmadığı şeyləri dilə gətirirdi, yazırdı. Yəni, elif barnı dəyişilməsi məsələsinin laviç sahərdir, 1920-i dillərdə. Çünki, Komünist partiyasının sifarı şeylə edir. Rəsuzada isə, lahtın elif basını kətişi 1926-i dillə qədər anadolu ilə azərbaycanın arasının qopması kim görürdü? Rəsuzada elhbə dəyişiliyəni bu mənədə qarşı edir. 1926-i dilldə barçı türkoloji qurul tarəndə qəbul edilən lahtın elhbası məsələsi rəsuzadan ətirazların səvrı varmışdı. Amma rəsuzada bu ətirazlarını 1926-i qədər də yeni qafqasiya yazılarında aşağı yıxarı 50 dənə yazısında rətək 50-ə yaxın yazısında elhbə məsələsində öz münausibətini bildirmişdir. İstiyisiz, konkret olaraq o nələr deyirdi onlardan birçil eləm isə alınan. Elbəttə, buyurun lütfen. Söylərihlərimizi bir dəzdə pekiştirək, yəni. Buyurun buyurun. Yeni qafqasiya zurnu alınan Yeni qafqasiya zurnu alınan yeni qafqasiya zurnu alınan buzindən latın elqvasını sehvə qırh yəddir. Təhvətçi azabacında latın elqvasını Qafqasiya də münitəşir borşevik məhbətindən göründüyü vəcslilə sovet hökuməti latın elqvasını bir anədər tətlikinə karar vermişdir. Bu tətbiqatı isar edən, yəni hazırlayan etmə üzə borşeviklər latın hülufu ilə çıqardırqarı yeni yol məhbətinin ila və bir takım resmi fiili teşəbbüsüləri dahi başlamışlardır. Bakıda Zarya Vostok təzitəsində çəkilən bir tərqıfa nəzaren Bakı haqq maori şövbəsi Türk məhbətlərinin bir cümlə yəni azabacan məhbətlərinin bir cümlə yəni tamamen müəllimlərini işbu sənəyi ətədisi yəni dərsilinin iktidasından etibarən başlam hızından itibarən latın əlif basının təddisini əmrə eləmişlərdir. Yine aynı qazitənin və dimi əlimətən əzərən ağlı iktidisat şurasının qararına görə yeni latın əlif basınını təpqiq edən komitənin işlərinini takvi etmək üzərə yenidən üç gün altın rübelə təsid edilmişdir. Yəni bütçü artılır. Demək ki, latın əlif basının kesiməyəsində əsuzada qarşı çıxırılınan. İfadəsi var. Əfəndim, azabıca latın hürifuyla yazıb okumaya başlarsa azabıca latın hürifuyla yazıb okumaya başlarsa İstanbulda çıxan kitapları okumaktan mahrum qalır. Bələ də vakudda intişəl edəcək əsərlərə anında ola okuyamaz. Demək təvəl ölçüyü Yəni, əlif basının əlif basının Yəni, baxın, bu, mızdaçı harsi rabitədir. Harsi rabitə, yəni kültür əlqasidir. Diya ki, bu harsi rabitəye baxdı ilə çarrisimdə daha qət etmək istiyordur. Kəsmək istiyirdi. Diya ki, latın əlif basının bir zamanlar çarlıq Rusya'da azabıca latün hərasında ki, kültür elqasini kəsmək istiyirdi. Demək ki, bu projəasında sadece bir sovet projesi değil, çarlıq zamanının projəksin. başqiydi. O kafqasıya nə Türkiye də nə də İran'dan malinəri bırakmazdı. Yəni Çarlıq Rusya. Tükçeyi məktəblərdən kovardı. Qatibə şiddətli bir ruslaşdırmaq siyasədir, taqib edərdir. Eyər bu sistemilə, sistemi ilə bərabər oca bilən, latın hudufatını da, taqib edir, ətdilə idi, ətdisə idi, bugünkü milli əhərbəllikdən və milli harstən bir əsər bilək almazdı. Əslində, əslində Rusya da buqda deyir ki, Çarlıq Rusya'nın yasaklarla gerçəkləşdirə bilmədiyini Borşevik Rusya izinlərlə gerçəkləşdirmiş sadir. Yəni Çarlıq Rusya ilə sovet Rusyasını Borşevik Rusya nə müqasə edir, əslində Rusya da yeri ulan arasında ki, fərq sadizə yöntən fərqidir, amat hədəfləri eynidir. Yəni Çarlıq Rusya'nın imperialist sayır, deyir ki, Çarlıq Rusya, deyək ki, Məl, Türkiyədən və İranla Məllin Buraqmazlı Azərbaycana, çünki onlar Azərbaycana tüşləşdəyə zil bilər, Rusya isə buraqır və onlar Rusya namazına xilmət edir, çox maraqlı bilmiransibətləsində. Yəs uzaqlarının gözləmləri çox dəya giktir, bu 5 nə bir ka məsələsi var ya Rufət bəli siz, qəzə təzilikdə 5 nə bir ka, 5 nə bir ka nında kurallarını, ən güzel bilənlərinə dən bir iğnə nə suzada, 5 nə bir ka nədir, nə nə rədə, nə yi, niyə, nə dən və kim? Bu 5 nə bir ka deyirlərdir, ona bilirsiniz, qəzə təzilikin altın kurallar, ona ən güzel bilənlərinə dən biri nə suzada bilərinə, nə suzada, bütün yazılarında qavramlara çox önəm verir, dil məsələsində, məsələ, çox diqqətlidir. Qavramlara dört boyutlu bakır, mənə muhtəbə, xarətdəri şumul yönlərindən bakır, mənə muhtəbə, xarətdəri şumul. Və bu yönlərindən bakır. Docaq sizdən bir şey soruşun burada, suzada bir təniki məşdə tutarmış, tali təsirəyə yok idi. Onda yarda, yarda bıraqmış, yəsir. Harda yarda bıraqmış, har da əldə eləmişdir bu istəyidada, bu savada, niciye əldə eləmişdir, çox mara olur. Ələs suzada, mənə fitri bir istəyidadır, fitri bir istəyidadır, dahi idi. Yəni, əsində insanlar bəlçədə dahi doğulmazlar, dahi sonradan olurlar. Əmələs suzada, əmən-i sayəsində dahi olmuştur. Qazət həziləyə biliyorsunuz, 1913-ci illə başlayır, Şərqi Rus Qazətinlə şi yazısı ilə başlayır. İlk yazsı orada çabu oldu. 1913-ci illə rəs suzadan nəsi yazısı var idi? 19-ci yaşında. Toru mu? 1984-ci illə orada 19-ci yaşı var idi. Əbəl 19-ci yaşındaydı. Əmək qəzət həziləyə rəs suzadanın nə yazdığı deyildə, nəcə yazdığı önəmdir? Nəcə yazdığı? O nəcə yazmağa o qədər önəm verirdi ki, sonra məsələ, o onun yolu ilə gedən 2. şəz, mən elə biləm ki, mizdə balam əmməs sadədi. Mizdə balam əməs sadədən, davaya sədəqəti ilə həm də üslubu ilə, sonra dili ilə əsruzada deyə çox bənzir. Əsruzada gözəl bir din təhsil olmuşdur. Gözəl deyəndə ki, atası ahın duydu bilirsiniz. Farssa çox gözəl bilirdi və ərapça gözəl bilirdi. Yəni, fəlsəfə bilirdi, məntik bilirdi, deyə, elə biləm ki, o, yəni, dahi olma olsun, o məsələt bitirməyə ihtiyac duymalıdır. Demələ, əsruzadan ələp belə bağlı görüşləri, yenə də türk birliğinə xilmət edir. Yəni, həmin dönəmdə türk dünyasında latın ələp vası yox idi ki, o da əsruzadanı həmin dönəmdə anlama olar. Çünki, yenə də vektor, yenə də istiqamiyyət, Anadolu, Türkiyyədik ki, orada ələp ələp vasılığını görə biz, türk dünyasında ələp vanıdə işsəyə onlar okuyabilməyici. Ələ, bünyazarı bacanda üstünə gələndə bu coğrafyə daha da büyüyür. Yəni, şövbət ələp və adın gezi, biz də, necə, buyrun hocam. Yəsruzadan ələp va məsələsindən daha çox el məsələsindən daha çox strateji məsələnə baxırdır. Ələ, ələ, ələ, ələ, ələ, ələp va hər zaman dədiyimiz cimi dilçili itdışı məsələdi. Əxtralinguistik məsələdi, linguistik məsələdi deyik. Stratejik baxdırı üçün diyədi ki, Rusların məqsəli bizim aramızı prozmaxtı. Bakın, mən bir dəvə dəmişdim deyəsin sizin programda, bir dəvədə təşdər eləmək istəyirəm ki, Stalinlə Atatürk arasında ki, o psikoloji savaşın nəticəsi bilirsiniz, Latin ələp vasının qaldırılması ilə sonrasında 1918-də. Ələ susurada o zaman, təbii, ələ susurada ona da münansibətini bildirilmiş deyənə. Dəmək, Stalin kilil eləp vasını Atatürk üçün ölümündən sonra gəsələştirdi, qəbul eləptirdi. Bə bən inarram ki, ələ Atatürk yaşasaydı, tüş dünyasında ki, bildiyi qorumaq üçün, Türkçənin kilil eləp vasına belə izin bilər. Çox maraqlı. Bu ikinci dəfə də səsləndirdik və mən üçün çox maraqlı bir məqandı. Ələ susuradanın bir dillə bağlı görüşləri var. Yəni, ələ susuradanın vurduğu cumhuriyyətin dili də bəldiydi. Ələ susuradanın özünün dillə bağlı, ortaya qoydu, hansısa bir əsər sənə və yaxudda açıqlamaları sizdən işidək. Ələ susuradanın tili ümətmət bu atı milli bir təyər olaraq sürürdü. Ələ susuradan milli bir təyər olaraq sürürdü. Və dildin və inans dildin bir də vətən ölkə qavramlarının bir iləşdiyi bir şeye, millət deyirdi o. Yəni, dili dili yönlindən, din yönlindən və ölkə yönlindən, bir ilə ortak olan insanlar millət təşkiliyyəliyi. Ələ susuradanın millət konusundaşı görüşləri insanlara hürriyət, millətləri istiqar şuanında çox net bir şeşirlət tərmiz edilmiş, yəni rəmi zəşdirilmişdir. Simoğullaşdırilmişdir. Ələ susuradan dili ümətlə bir millətin əsarsı sahəri deyil. Əma dili sadece amaz kimi, məxsək kimi görmirdi. Əniz zamanda aras kimi de görmirdi. Ələ susuradan məxsəlçün biz nizam nəsimi ilə fizüalini müqarisə eləyəndə nəsiminin dildən daha çox vasitə kimi istifadə etdiyini fizüalini isə məxsək kimi istifadə etdiyini görmirdi. Yəni nəsiminin də dil araşdır. Fizüalini deyisə dil amazdır. Ələ susuradan deyisə dil həm araşdır, həm amazdır. Çox maraqlıdır. Ələ susuradan məxsəlçün böyəzə bəzən şəhri Ələ susuradan məxsəlçün təfəkçürü əsəs alırdı təfəkçürü deyid ki, misal susun nizamidən danışanda deyid ki, nizamid türk şahiddir. Niyə türk şahiddir? Çünki İranə dəbiyatında iskənləri Daranın başını kəsən iskənləri övən, əsələri ancaq bir türk yazabilərdir. Və yaxud misal susun deyid ki, nüsabə ilə münasibət iskənlərin bir də bərdədəki nüsabə ilə münasibətdir. Onun nüsabəni dəs vəriməsini və s. Bulla anamısını nizamidən türk şahir olaraq şəhri ördüyüksün yazdığını dilə gətinmişdir. Və deyəri deyik ki, əsələ susuradan dil, milli məhdbuatı olan milliyyə dəbiyatı olan bir xalqının dövlət kurmağa haqqı var. Dövlət kurmağa haqqı var. Yəni milli məhdbuat milli dövlət esas şəhslərdən biri də milli diliydi, bir də milli məhdbuatı idi. Təbii ki, milli dildəki milli məhdbuatı idi daha doğrusu. Və bu milli məhdbuatında ən böyöncülərində biri məsli əsuzadaydı. Əsuzadanın dilinə gəlincə misal susur, əsuzadanın dilili mən həmişə Kasbal-i İsmail bəlin beyin dilini müqaisə eləməyət şam belə də fiklə. Oları ortaya qoyun bilmə qəli yazmamışım məhdəki. Dəmək, Əsuzadanın dilini Kasbal-i İsmail bəlinin dilinin daha ağır bir dildi. Amma misal susur, əsuzadanın dilini İsmail bəlinin dilinin daha sağda bir dildi. Yəni, dil məsələsində Əsuzadanın dilini Kasbal-i İsmail bəlinin dilini tərzumanın dilini caman gazitesinin dilini ənzə fit edətarnəm doğrutsunuz, demək Kasbal-ı səadələşdirilmiş Osmanlıca yazırdı. Səadələşdirilmiş İstanbul, tüksəsi deyə yazırdı. Əsuzadan, əsusada indələk-ti Ula İstanbul, tüksəsi deyə yazırdı. Fakat bu indelək-ti uallıq və ya ki, Ələbü, Əsuzadanın indelək-ti uallamda bir üçün altın cerideiydi. Yəni, Əsuzadanın dilini Kasbal-i tərcumanın dilinin daha hırdır, amma Hüseyin Zadə Ali bəndindən daha sağdırdır. Fakat Rasul Zadərin maraqlı olan tərəfi oldu ki, Hüseyin Zadərin dilindəki dilində istifadətdiyi kelimələrə yüklədiyi mənalar çox önəmdir. Yəni, Rasul Zadərin dili və üslubu bu mənada müşəmməlidir. Yəni, Rasul Zadə, his bir keliməni boş yere kullanmamış. Dil sesimi çox dikkətlidir, son dərəzi dikkətlidir. Yəni, dildən elə istifadə edildi ki, Rasul Zadərin. Orada artıq, yəni, o şirru düşüncəni, ondan daha güzel ifadə etmək mümfün deyildi. Yəni, bu mənada müşəmməlidir. Hocam, isteyərin bu sonunda bu dilimizin adlandırılması, şimdi bilirsiniz, Cumhuriyyat dönəmində Türk diliydi, sonra 90-ların əvvəlinin 1992-lidi yenədə Türk dil oldu, sonra ondan öncə səbətlər dönəmində Azarbaycan dil, 95-ci konsumusiasına da Hidərləvin və bəzi alimlərin istirahini Azarbaycan dil ifadəsə alamad. Rasul Zadərin bu məsələnə bağlı görüşlərin istiyərin bu sonunda 1-2-3 deyə qədiyə 10 qvaqdadır, 2-ləmzi deyəsiz. Rasul Zadə Azarbaycan tüsusiyəsini gözəl istifadə ediyən, amma bilən, yəni, o məsələk edə də bilirsiniz, Amerikanın Səsirradiosunda ki, çıxşından da anlayırıq ki, Rasul Zadə Azarbaycan tüsusiyəsini son dərizə səllis bir şəkildi ifadə edildi, çox güzəl nitki var idi. Amma Rasul Zadə dilimizin adının Azarbaycan tüsusiyəsi olduğunu, yəni, o barədə bir yazısı varmı, yoxmu bilmirəm doğrusu, aslam olmuşam, o ifadəyə. Amma Azar-ı tüsusiyəsi də deyildi, Azar-ı tüsusiyəsi də deyildi, hətta Azar-ı imzasında kullandı. Azar-ı imzası ilə bağlı əsində adı ilə bağlı, təmini ilə bağlı, çox tartışmalar varmı, mən bu konda Bədirxən Ahmə Doğun bilmək aləsin, tavsiye ediləm oxunmasını. Yəni, orada, yəni, ahmək kəsrəbinin ortaya attığı Azar-ı teziyi bizi tuzağa düşürməmək idi. Tarıqda ki, Azar-ı tüsusiyəsi də deyilət, tüç, tüç Azar-ı tüsusiyəsi də, hətta Azar-ı tüsusiyəsi də bir dərci də çıxartı, yeni kafkasiyadan sonra. Yəni, Azar-ı tüsusiyəsi də özü Azar-ı tüsusiyəsi nə istədə eləmir idi, tünki tüç edə yaşayırdı, tüç dünyasına qıtabilirdi. İngdə bizim orada yaşayan soylaşlarımız, o dün də yazıb yaradılar, çünki orada yaşadılar. Alamak şətin deyilət idi. Olardan biri də misalsın üzüstilən mənəm, mənim də yazıblarının çoxu tüçə tüçəsindədir. Amma mən dilimizin adını Azar-ı tüsusiyəsi olduğunu inə alam. Mən Azar-ı tüsusiyəsi ifadəsinin doğur olduğunu inə alam. Azar-ı tüsusiyəsi deyil, Azar-ı tüsusiyəsi. Azar-ı tüsusiyəsi. Çünki fax tüçətədə. Mən düşünürəm ki, çox verimli bir çöpətimiz oldu. Mən uzun illər bu düşüncəliyidim ki, Resulüza'da Ankara'da də məzarı və bizim tün bir Ankara mübəddəslik anlamıda şiir. Həm Anıq Qabir oradadır, həm Resulüza'da də məzarı oradadır. Mən həmşədiyərdim ki, bizim tün Türkiye Ankara əsri qərbistanlığından borç deyir. Onun ölkəyə gətirməsi ilə bağlıda həmşi skeptik yanaşırdım məsəliyəkin. Orada olması nəyi dəyişir ki, sonra məlum oldu ki, milli liderimizi bundan bağlıb əsriyyəti var ki, vətənə qay etsin, o bir şehrdə deyildikimi Sarboya Nankara Yurdumun zinətini geri gəlincə istər səndən əmanətini. Şuanınız sunar kem bir gün vermətlə sana, o sümüşləl gələcək, gələcək o vatana. Ruhşahlı osu milli liderimizin dəyərihli hocamız, Fiyolo, Gözlü, Fəlsevə doktoru, Nazım Muradoglu ilə bir Resulüza'da işirini toqlandıq, Resulüza'da əsrisinə bir işirma çalışdıq. Nə qədər buna nəilə oluq? Yəgin ki, dəyəli izləyicilərimiz bunu imətləndirədir. Çox sağ olun hocam, milli liderimizin ölməz Muhəmədəmir Resulüza'dan ruhu şar olsun, Nur içində yatsın. Çox təşəkkürəyə girəm. Mən də size təşəkkür eləyirəm, bütün seyiricilərlə, təşəkkür eləyirəm, bizləyicilərə Resulüza'dan 68-ci və fatil dönümündə ölmət və millətləyə dəyirəm. O böyük bir istiklalçımızdır. İnsanlara hürriyət, millətləri istiklal onun həyat məramı olub, özü də bunu 1955-ci ildə milli şafana da işləyəkə bir arkadaşına söylüyü bunu. Nəli, millətləri istiklal, insanlara hürriyət, millətləri istiklal Resulüza'danın dünya 5-dən böyükdür gerçəyinin 100 ilə belki ifadətisi olduğunda göstərir. Sağ ol. Çox təşəkkürəyələr hocam, ruhu şar olsun, milli liderimizin bir daha. Bir daha sizə təşəkkürəyirik, deyəliz rejlərimizə də təşəkkürəyiriz. Sa olun, sağ olun. Mən təşəkkürəyəm, sağ olun.