 Magandang umaga po sa latin mga manunod, welcome po muli sa panibagong session ng ating Web Pressure Seminar Series na pinangungunahan ng Kolehiyo ng Agricultura at Aghampang Pagkain, Universidad ng Pilipinas, Los Baños, na may temang Rebooting Agriculture in the New Normal, Agi Pistok, Pangkabuhayan, Pagkain at Pangkabuhayan sa panahon ng pandemya. Ako po si Sara Jane Manadaay mula sa National Crop Protection Center at ako po ang nyong moderator sa session na ito. Sa umaga po ito, aminaw ang pung ibabahagi sa inyo mula sa grupo ng National Crop Protection Center kasama ng Project Saray ang paggamit ng isang mobile application na ginagamit para sa pangkilalan ng mga peste at sakit ng halaman. Ito po yung speed tick at mamaya po ay ating pung main tilahan kung paano ang speed tick ay mahakatulong para sa food security ng mamamayang Pilipino na siyang tema ng ating Web Pressure Seminar Series na pagkain at pangkabuhayan sa panahon ng pandemya. So kaya't wag napo natin patagaliin dahil alam kung excited na kayo. At sa umaga po ito ay ang ating speaker ay isang plan pathologist mula sa National Crop Protection Center na kasalukuyang bahagi ng Project Saray, Insect Pest and Disease Advisory System. Ating pung i-welcome si Mr. Carl Vincent Gapasi. Maraming salamat mam Sara. Magandang magapolit sa ating lahat. I hope everyone is doing fine na midst this pandemic. So mulipo ay am Carl Vincent Gapasi na plan pathologist for from the National Crop Protection Center. Ngayong araw po ay mahinanda ko aming video presentation sa inyo. Sana masugot po nito ang mga tanungan para kung saan nga po ba talaga magagamit ang speed tech. Anong abang mobile application na speed tech at ano ang iba-tibang pangmaran sa paggamit ng application na ito. Isa pa, paano ba ito nakakatulong talaga sa ating mga magsasaka. Hindi ko na po papatagaliin, let's watch this video. Magandang araw po sa ating lahat ay am Carl Vincent Gapasi na plan pathologist from the National Crop Protection Center, UPLD. Halinat makinig at matutok sa programang Rebooting Agriculture in the New Normal na may temang pagkain at pangkabuhayan sa panahon ng pandernya. Ngayong araw patalagayin po natin ang isang mobile application na dinedevelop po namin sa National Crop Protection Center under Project Sanay. Ito ang Smarter Pest Identification Technology, ang speed tech. Gusto yung bang manalo ng 100 kasoload? Mamili ang aming pingin ng tatlo malaki winners mula sa mga users na mag-register sa speed tech hanggang matapas ang ating webinar. I-download lang mga speed tech mula sa Google Play Store at mag-register gamit ang inyong model ng Google. Kaya tanupang inyong timing nil, mag-register lang. Last 2018, our team from Insect Pest and Disease Advisory System conducted a seminar in Central Mindana University or CMU in Bukidnon. CMU is also one of our partner state universities in this project. During the open forum, may isang farmer na nagtanong sabi niya na bubulok do yung mga taninyong coconut sa farm. So the following day, our team visited this farm. And then, tomologies in our team assessed that his coconut farm is infested by a certain coconut beetle. The larva of this coconut beetle feeds on the leaf tissues of young coconut shoots. Ito rin ang dahilan kung bakit unti-unti nabukulok at natutuyo ang coconut ni farmer. Ano kaya ang ating mystery insect? Letter A, rhinoceros beetle. Letter B, bruntispa. Letter C, kokolbisa. Letter D, palm weaver. Kumalamin yung sagot, please comment down below. Fortunately, this coconut beetle has a natural predator. And this is called earwig. Earwig feeds on the larva of this coconut beetle that naturally helps to control its population in the field. Pinakita namin kay farmer ko nung ityula ng earwig. Atakalan niya ito ang peste na sumisira sa kanyang pananim. Sa tuwing mga akita daw sila nito, ng earwig sa field ay pinapatay daw nila ito. Well in fact, this is the natural predator of the real enemy. And then we realize that there's a gap of information between our crop protection experts and our farmers. It also boosts our compliance to develop this mobile application. Gusto natin gumawa ng isang mobile application na magpopermote ng crop protection. Gusto natin tulungan ng ating mga stakeholders kung paano ba tama mag-identify ng ibat-ibang peste at saki na kanyang alaman. Gusto natin gumawa ng isang platform na accessible ma-internet man o wala. At gusto natin tulungan ang ating government units na magmonitor ng pest and disease sa ibat-ibang lugar. Ito ang speed deck. Speed deck ay isang Android application sa pag-identify ng insect pest and diseases ng rice, corn, coffee, kakao, banana, sugar cane, coconut, tomato, and soy bean. I-download ang speed deck sa inyong mobile devices. Natin labang ang Google Play Store sa inyong Android device. P-search ang speed deck. At hinta yung labang matapos ang download ng application. Open. Allow ang mga permissions na nerequest ng application. Mag-sign up sa registration form. Pwede mo nang gamitin ang speed deck. So on boarding page ng speed deck, mayrohan dito ang background ng application. Basic instruction kung paano gamitin ng application. Sa Terms and Condition page, ipinuliwanag dito kung anong mga data ang kinukuwa sa mga users at kung saan ito ginigami ng advisories sa mga users tungkol sa pest and disease infestation. Ang speed deck ay mayroong tatlong major components. Pest and disease identification. Ang feature na ito ay gumagamit ng machine learning technology upang mag-assist sa pag-identify ng insect pests and disease symptoms ng saray crops gamit ang mobile camera. Pest and disease library. Ito ay compilation ng relevant information tungkol sa'y ba't ibang insect pests and diseases ng saray crops. Maari tong gamitin ng mga users saan man sila pumunta, may internet access man o wala. Pest and disease remote monitoring. Nagtatalang speed deck ng data mula sa users tulad ng images, GPS location, at identification results na magagamit sa verification at remote monitoring ng pest and diseases sa'y ba't ibang lugar. Ang paraan sa paggamit ng pest and disease identification feature. Puna, picture ng specimen gamit ng mobile camera. Iklik lamang ang camera icon sa ibabang bahagin ng application. Upload ng picture sa speed deck. Iklik ang select from gallery at mamili ng picture na gustoong gamitin sa identification. Kung nakapili na ng picture, iklik ang select crop. Pili ang kategori ng identification, ito by picture ng pestay, pa-symptomos ng sakit. Pili ang din, kung sa'ang crop-observe ang insect, pa-symptom ng sakit. Kung nakapili na ng kategori at crop, iklik ang start identification. Na ating second mystery insect, letter A, brown plant hopper, letter B, rice block bug, letter C, cut worm, or letter D, rice bug. Kung alamin niyong sagot, please comment down below. Bag bibigay ang speed deck ng tablo hanggang limang suggestion at identification ng specimen. Ma-aring tingnan ang picture sa tabi ng pangalan upang i-confirm ang naging resulta ng identification. Iklik ang identification at mag-redirect ito sa library page ng insecto o sakit ng alaman. Reading is save, voice share, and results ng identification. Iklik lamang ang download button sa upper right corner ng screen. Ahalong testig, o sakit numaykin alaman sa napiling crop sa test and disease at library notes. Kung sira, o malabo ang camera, o walaong picture na ma-aring gamitin sa identification, iklik lamang identify without image. Piliin ang category ng identification. Piliin din ang crop kung sa anakita ang insecto o symptomas ng sakit. Kung ang category ng identification at disease, piliin ang bahagi ng alaman na nakitaan ng symptoma sa anakitaan ng symptomas. Iklik ang start quiz. Surihin ang mga pictures na piliin ang pinakamalapit sa insecto kung symptomas ng sakit ng observe. Iklik ang picture at mag-redirect ito sa library page ng insect or disease. Dumako naman tayo sa pest and disease library. Mula sa homepage, iklik lamang ang pest and disease at the library button sa upper panel ng screen. Mayroon itong dalawang bahagi ang insect pest library at the disease library. Ang listahan ng insecto at sakit ay nakakategorize per crop. Iklik lamang ang crop upang makita ng listahan ng pest e at sakit sa alaman. Kada item ay mag-redirect sa library page ng bawat insect or disease. Mayroon din itong search feature. Iklik lamang ang search sa icon sa ibabang bahagi ng screen. Gusto nyo bang manalo ng 100 kaisoload na wimili ang aming team ng taplong laki-winners mula sa mga users na mag-register sa speedtec hanggang matapas ang ating webinar. I-download lamang speedtec mula sa Google Play Store at mag-register gamit ang inang mobile number. Kaya ang upangininti ninyo mag-register na. Ang speedtec ay setting educational platform na nagalayong mag-promot ng tamang pamamaraan sa pag-identify at pag-manage ng iba-tibang peste at sakit sa alaman. Ang speedtec ng SaRife Phase 2 ay nirilis sa Google Play Store noong March 2019. As of July 2020, Mayroon ng 4,254 devices na nakapag-install ng speedtec. 2,768 registered users as of July 2020. About 1,418 may farmers pricing 51% of the total registered users. As of June 2020, Mayroon ng 78 provinces noong may-recorded speedtec users. Inasahan di na ang speedtec ay makatatulong sa remote monitoring ng insect tests at diseases sa bansa. Nagtatalay ito ng data mula sa users tulad ng GPS location kung sa ana identify ang peste o sakit, image data para sa validation ng ating mga experto, identification results at timestamp. Na rito, ang mga GPS points ang identification requests na naitalan ng speedtec malam March 2019 hangkam July 2020 para sa Rise, Coin, Coffee, and Kakao. From the National Car Protection Center and our project leader, Mr. Melvin Aguenga, maraming salamat po sa pagdelo ng aming web pressure course. Sana po ay marami po ayon na tutunal. Anggang sa susunit po ng muli, Smarter Pest Identification for Smarter Car Protection speedtec. Sa lahat ng mga nanonood ng yung umaga, tayo po ay nasa ikaanima session ng ating web pressure release isang program ang handog ng college of Agriculture and Food Science University of the Philippines, Los Vannos na pinamagatang kibuteng agriculture in the new normal. Agi Pisto, ang kain, pangkabuhayan sa panahon ng pandanya. Pako po Sir Omnik Latina mula sa Institute of Food Science Entomology and Plant Pathology, UPLD, ang inyong host para sa session na ito. Nagalang mong napakaraming technology at alam na ang naibahagi ng programang ito. Ito po ay sinimulan ng isang lecture tungkol sa kandes ng UPLD gamit ng salt rescue technology mula sa Agricultural Systems Institute. Sinimdan po ito nang paggamit ng snap hydroponics, isang technology nang di gumagamit ng lupa, kung ay mga recyclable materials, tubig at IBM Snap Hydroponic Solutions, plan naman from the Institute of Plant Breeding. Sinimulad po dito ang kipagangscape and vertical training from the Institute of Crop Science. At ang pinakaholing topic, itungkol naman sa speedtec from the National Crop Protection Center, isang mobile application mula sa Project Saray na kayang kumilala ng iba-ibang sakit at peste ng halaman. Ngayong umaga, ang tatalakain po natin sa ating webinar, itungkol naman sa sakit ng mga gulay na saanhinang viruses. This one is for you. Umaga po sa bawat isang naan dito sa webinar, ang ating team pagkain at pangkabuhayan sa panahon ito ng pandemic. Pagtatanin ng gulay ang ating tugon sa panawagun ito. Napapanagun ang pag-uusapan natin ngayon tungkol sa sakit ng gulayan na saanhinang virus. Nang dahil sa COVID, sigurado ako na marami na kayong kaalaman tungkol sa virus. At madali na para sa inyo na maintindihan ang pag-uusapan natin ngayong sa webinar. Na rito ang mga gusto naming ipaalam sa inyo ngayong umaga. Una ang effecto ng sakit sa pag-uulayan. Anong nga ba ang virus sa halaman at mga katangian ito? Kondisyong magdudulot para mag-garoon ng sakit? Pagkilala kung ano ang saanhinang sakit at anong test ang gagamitin para ma-diagnose ang sakit. Magbibigay ako ng ilang halimbawa ng sakit ng halaman ng gulay na kalimitan ay problema natin sa gulayan. At paano natin pangangalagaan ang pananim? Sa lahat ng pananim, ang gulayan ang pinakaapektado ng virus disease. Kasama dito ang mga karaniwa natin pinatanim at lalong malaki ang effecto nito sa kamapis, kelabasa, ang palaya, pipino, uko, patola, sili, sitaw, beans, at ganun din ang bawang at siguyas. Kapag la virus ikang at mababawasan ng yield, kaya bababa ang kita. Kalimitan sa kahit ang lumang gulayan kagaya ng kamapis, ang ani ay bumababa. Maabot ito ng 20-50% dependya sa severity ng disease. May panahong malala at may panahong hindi naman. Kung talagang malala ang sakit, kagaya ng tanima na ito ay halos wala ng maaani sa pananim. Bukodito, kung may sakit, tumataas ang cost ng production dahil sa dagdag nag-astos na pinambilin ng pesticide. Ineewasan din natin ang sobrang paggamit ng pesticide, lalo na sa gulayan, dahil sa masamang effecto nito sa kalusugan at sa ating kapaligiran. Ngayon, pangkaraniwan ng usap-usapan ang virus disease, dahil ito sa COVID-19. Ang sakit ay COVID-19 at sani dito ay ang virus na SARS-CoV-2. Ang virus ay na iibang katangian kung para sa ibang pathogens. Nagdudulog ito ng sakit sa tao, halaman at hayok at iba pang mga organismo. Ang virus, kahit ito paman ay sa tao, sa hayok o sa halaman ay may pangkaka pare-pareho ang katangian. Ito ay napakaliit pero napaka infectious. Ang nakakita nyo dito sa slide, ay virus ng halaman. Ito ay binubuo na mainly ng nucleic acid. Ang nucleic acid ay pwede ang RNA o DNA. At ang nucleic acid ay nakapaloob sa isang coat protein. Bihira lamang ang virus ng halaman na may lipid envelope o atsaka spike protein kagaya ng SARS-CoV-2. Lahat ng virus ay nangangilangan ng living host at ang host ay dapat suitable para sa virus. Dahil ang host ang nagbibigay na mga pangangailangan ng virus para ito ay makapagparami o para makapag-repliki. Ibig sabihin, ispecific ang sakit. Kalimitan, isang uri lamang ng host ang kaya mainfect ng virus. Alimbawa, ang virus ng halaman ay hindi nagdudulot ng sakit sa tao at ganundin ang virus ng tao sa halaman. Munit ang sakit ng hayok ay pwede lumipat sa tao tinatawag itong zoonotic diseases kagaya ng SARS-CoV-2. Mahalaga nating malaman ng katangi ang ito dahil ito ang basehan kung anong test ang pwede natin gamitin para madayaglose ang sakit. Ito rin ang basehan na ginagamit natin para malaman kung anong tamang pamamaraan para makontrol ang sakit. Ang ibabang katangi ang virus ang pagilipat kung pa ito na ililipat sa halaman, alam na natin ang virus ay nangangilangan ng host. Ang host ay dapat buhay at itong virus ay walang kakayanan na makapasok sa cells ng plant. Sa gula yan, karamihan ng virus ay binadalan at ililipat ng mga insect ko. Ito yung mga piercing o ito yung maninipsip na insect kagaya ng affids, white flies, leaf hoppers, trips at iba pa. Kapag kumain ang insect, ginagamit ito ang kanyang stylep sa panginainto kung mata-wana may sakit ang halaman, nakukuhan ito ang virus at maililipat niya sa ibang halaman. Ang virus ay hindi pwede mabilis makwar at kaagadin nawawala. Pagkatapos mga ninain ang insect sa may sakit mahalaman at tinatawag itong non-persistent. May virus naman nabas matagal makwar o makuka at hindi ito kaagad nawawala. Minsan tumatagal ng ilang oras, ilang araw o minsan lingko. At ng iba pa nga ay habang buhay ng dala ang virus. Ito ay tinatawag na persistent. Ibig sabihin ito, kahit minsan lang makakuar ang virus, ang insect na ito ay may kakayahang maglilipat ng virus sa ibang halaman. Kahit hindi na ito kumain pa, muli sa may sakit na halaman. Ang pananim nag-ulay ay karamihan ay itinatangim mula sa buto at ang virus ay maaaring madalag ito. May mga virus ay sin-transmitted. Karamihan ng pananim natin ay hindi naman sin-transmitted. Ang ilang virus ay na ililipat din sa pamamagitan ng vegetating propagation. Ito yung mga halaman na itayataning kagaya ng bawang, sibuyas, na tinatanim sila by vegetating propagation. Kung gumami tayo ng infected pananim, sigurado na infected yung mga halaman. Ang virus ay na ililipat din by mechanical contact. Subalit sa field, ang pinaka-efficient na paraan ng paggalat ng virus ay sa pamamagitan ng insect o pagilipat ng insect vector at sa pamamagitan ng din ang pagilipat through the sins. Sa symptom naman, na iiba ang symptoms ng virus disease. Karaniwan ito ay paniliit ng buong halaman gaya ng pamamanda, paniliit ng dakon at iba pang bahagi ng halaman kagaya ng stem. Ang isa pang symptomas ay discoloration o pagbabago ng kulay, karaniwan ay panimilaw. Karamiwan din ay batik-batik na panimilaw minsan ay pagbabago ng huggis kagaya ng curling o pangumulok o parang nagiging gustot ang dakon o tinatawag itong cream cream. At merong pang mga ibang abnormality kagaya ng pag-iiba ng anyo o ticchura ng dakon, merong dakon na nagaan yung parang plastic. Sa isang susceptible variety ang symptomas ng sakit ay kalimitang lumalabas lima-opitong araw bago mulama-expose o magkaroonang inoculation. Minsan mas mapagal depende sa dami ng virus na ladala ng insecto o dependerin sa dami ng insecto na nagdala ng virus. Dependerin ito sa panahon kung kailan nagkasakit ang halaman, mas malala ang sakit kapag ang halaman na infect habang mas bata pa siya kapag maedad na magkasakit ang halaman hindi na masyadong nagiging malala ang sakit. Napakafavorable ang condition sa gula yan para magkasakit. Bakit nga ba? Una, halos lahat ng pananim na gulay ay highly susceptible sa sakit na virus. Ang gula yan ay nagsisilbing pirahan at pinangangaina ng maraming insecto. At ang insecto dito sa gula yan ay mabilis magpadami at ito may kakayahan magpallipat-lipat sa field. Kaya ang insect transmission ang pinaka-efficient na paraan ng paggalap ng virus disease. Kapag mataas ang dami ng insecto, malamang na magiging malala ang sakit. Ang tuloy-tuloy na pagdatangim ng kaparehong gulay o continuous crapping ay nagpaparami rin ng insect vector. Pero minsan kahit hindi continuous ang crapping kahit walang tanim dumadami rin ng insect vector dahil ang mga ito ay lumilipat sa alternate host. Itong alternate host na ito ay pwede ang pananim na gulay o ibang halaman o pwede rin naman silang damo sa bukit. Itong alternate host na ito ay maaaring ma-infect at nagsisidbi silang reservoir host ng virus at ito ang pagmumulan ng sakit sa susunod na taniman. Mga paraan ng pagkilala o diagnosis o na pagkilala sa symptom madaling makilala ang symptom ay dudulot ng virus. Ang ating parataandaan pwuna pang kalahatang pagbabago ng anyo panliliit ng buong halaman o party ng halaman karaniwan ay pamamanda pag iban ang kulay at pangkaraniwan ay panilaw pagbabago ng hugis o deformation pero ating tandaan na mayroong ibang dahilan na nagdudulot ng kaparehong symptom. Ang pagkarat ng sakit ng halaman sa field kung ito ay walang pattern o kalat-kalat, indication ito na ito ay virus disease. Masasabi din natin ang virus kung may makikitang insect vector pero tandaan din natin na ang ibang insect vector ay hindi palagi ang makikita sa halaman. Aisa pang paraan ng pagkilala ay sa pamamagitan ng testing test ang kalimitan ginagamit. Puna, ang serological test pang karaniwan ginagamit ay Eliza o enzyme-link immunosorbentase. Naririlig nyo na siguro ito pwede rin itong gamiting pang test para sa COVID-19. Kalimitan, ang hinanganap dito ay ang presence ng viral cold protein sa sample para masabing positive ang sakit. Ang test ito naman, ang hinanganap dito ay ang presence ng nucleic acid. PCR o polymerase chain reaction ang ginagamit na test dito. Kapag DNA, ang genetic material ng virus. RT-PCR naman kung RNA ang genetic material kagaya ng SARS-CoV-2. Sa PCR o RT-PCR pinaparamin ito ang nucleic acid sa sample kaya nga ito ay napakasensitim na test. Bakit nga ba napakihirap makontrol ang virus disease? UNA kapag nagkasakit ang halaman hindi na mawawala ang sakit. Ang halaman ay walang kakayanang magproduce ng antivirals para labanan ang sakit. Ito ang kaibahan ng virus sa halaman at sa tao. Wala rin mga antiviral agents o gamut na pipigil ng sakit. Nga ang jana o nagkasakit na ang halaman. At limited ang pananim na may resistance sa sakit. Ito yung hindi na talaga magkasakit. Kaya minsan kailangan mag genetic engineer ng halaman para makaproduce na mga resistant variety. Pangangalaga sa pananim ang pinakamabisang paraan para labanan ang sakit ng virus ay ang pagtatanin ng resistant variety para iwas sa sakit. Ang unit, kagay na nagsabi natin, kani na hindi napakaramin na variety na may kanitong katangian. Sa ngayon, may variety na tinatawag na tolerant ang tolerant variety ay nagkasakit din. Pero hindi ito masyadong malala nakakapamunga pero hindi kasing dami kung walang sakit ang halaman. Talagang hindi may iwasang magkasakit pero may mga paraan para hindi ito maging malala. Una, sa pananim gumamit ng tolerant variety at meron ang variety na commercially available. Gumamit ng clean planting materials, ibig sabihin virus free, clean seeds, healthy seedlings, o pedarin mga tissue culture plantlets. Sa pagtatanin na man pwede ang early planting o maagang pagtatanin ito ay paray may iwasan ng panaho na marami na ang insect vet or pedari i-control ang pagdamin ng insect vet or mahalaga na mapanatiling malinis ang taniman. Bago magtanim mahalaga rin pangalagaan o linisin ang taniman para alisin yung hos na pinagbahayan ng virus o kaya ng insect vector. Ang mga sakit na ito ay ilang ilang halimbawa na karaniwang problema natin sa gulayan. Halos lahat ng mga sakit na babangiti natin dito ay kelat na sa mga gulayan. Ang una ay tomato leaf curl o kulot ang symptomas ito ay ang tabihan ng dahon ay bumibilong pataas o kaya ay pababa na mamanda nang lalagas ang mula-klak at hindi na makatuloy ng pamumunga. Sanhini ito ay bigomovirus na tinatawag na tomato leaf curl Pilipines virus. Dinadala ito ng white flies at persistent ang transmission kaya matagal mawala ang virus sa insect. Pangalaga gumamit ng tolerant variety ang pananim. Maganda rin practisi ng crop rotation lalo na kung maging malala ang sakit naung nakaraang taniman. Ang kulot ay meron din sa kalabasa at tinatawag natin isquash leaf curl. Ang sanhini ito ay bigomovirus din kamaganak ng bigomovirus na sanhina ang tomato leaf curl. Kaya sa pangalaga ng sakit na ito pa reho rin ang gagawin kamukhanang sa tomato leaf curl. Meron din sakit na dulot ng bigomovirus sa beans. Ito yung bean golden mosaic. Sanhi ay bean golden mosaic virus dinadala rin ito ng white flies. Ganon din sa beans meron sakit na bean golden mosaic virus. Ito ay sanhinang ibang virus. At ito inililipat ng office. Kalimitan sa beans ang infection ay sama-sama sa isang halaman hindi lang iisang virus ang naging infect. Maraming pagkakataon na maraming virus o mahigit sa isa naging infect sa halaman. Ang sakit na ito ay tinatawag ang palayan na mamarako. At ang symptom ito pangangapal ng dahon at paglaon ay parang magiging plastic ang hityura ng dahon. Pero, ang matinding symptomas ng sakit na ito ay ang pag-support na mas maraming bulaklak na male flowers o mga lalaki. Kaya nga ito ay tinatawag na mamarako. Dahil dito, hindi masyadong makapamunga ang halaman. Paraan ng pangalaga gumamit ng tolerant variety clean seeds or clean planting materials dapat ay virus-free. Kung mag-a-apply ng insecticide para sa insecto o insect vector, hindi ito magiging effecting bo sa pag-control ng sakit. Ito nga pa lang mamarako o ang virus na tinatawag kukurbit affid-borne-yellows virus at ito ay dinadala ng affids in a non-persistent manner. Sumunod, ang kukumbur mosec sa kit ito ng maraming gulay kasama ang pipino, upo, kalabasa, meron din sa kamatis ang virus na ito dinadala ng affids at ito rin ay mechanically transmitted ang isa pa seed-transmitted itong virus na ito kaya nga may kahirapang makontrol ang sakit na ito. Ito rin virus na ito ay namamahay sa ibang maraming alternate host kagaya ng weeds. Hindi effective dito ang paggamit ng insecticide para-control na pang-control ng insecto hindi ito ma- kukontrol ang sakit na kukumbur mosec. Sa cili naman, karaniwan ang chili-banal motel sa ni ito ng chili-banal motel virus. Karaniwan ito ay mixed infection kasama ang kukumbur mosec virus at pareho itong dinadala ng affids. Pangangalaga, nang tolerant varieties at ganoon ulit ito ay dinadala ng affids, nampersistent ang transmission kaya hindi effective o ang pag-control ng affids gamit ng insecticide para makontrol ang sakit. Sa bawang naman, maraming sakit na sanhinang virus. Ang pinakakaraniwan ay ang onion yellow dwarf dinadala ito ng affids at sa pamamagitan ng paggamit ng mga may sakit na pananim. Kagayon ang nasabi natin itong bawang at sibuyas ay kalimitang itinatanin through vegetative propagation. Pangangalaga sa tanim, mahalagan gumamit ng virus-free planting materials o or seedling pwede makuha ito sa pananim nagaling sa tissue culture. Hindi effective o pag-control ng affids gamit ng insecticide. Hindi ito magiging paraan para makontrol ang sakit na na ito sa garlic and onions. Itong sakit na ito ay na iiba ito ay sakit sa ampalaya na tinatawag na liteli mapanirading ito at pangkaraniwang inaatake ang ampalaya, patola at iba pang gulay, Hindi ito sanhinang virus ito ay sanhinang isang infectious agent na tinatawag na phytoplasma. Kalimitang itong sakit na ito ay tinatawag na virus-like disease. Bakit? Dahil ang kanyang symptoms ay nakakapareho ng symptoms ng virus disease at ito rin ay nadadala ng insect. Itong phytoplasma ay transmitted din insect vector. Karamihan ay ang mga leafhoppers. Marami pa pang mga sakit na naninira sa ating gulayan at kulangang oras natin para matalakay ngayon sa webinar. Itong mga nakalista ito ay posibleng mga sakit ng virus na hindi pa natin mula pa tayong report ng mga ganitong sakit o posibleng antyo na pero hindi pa natin matetest ang mga halaman kung meron nga nga ba tayong mga sakit na ito. So, posibleng may kulot sa talong, sa okra sa cili sa okra, pwede may yellow vein mose at meron din na mga indication na meron na tayong mga ibang sakit sa ampalayasan, hindi naman ang iba pang virus. Meron din posibleng mga sakit sa lettuce. Meron pang ibang mga q-curbates, hindi lang sa ampalaya. Maram nakikitalin it sa beans, sa squash at iba pang mga q-curbates, pwede rin sa kamates. Meron din tayong mga sakit na pinatawag na v-roids. Itong v-roids ay mas related sa virus. Ito ay isang infectious agent na napakaliit. Ang kaibahan ito sa virus ay ito ay walang coat protein. Pero napaka infectious ng v-roids na dudulot din ang malalang sakit sa gula yan. So ngayon yan ang po ating matatalakay sa webinar na ito. Sana po ay marami kayong natutuhang kaalaman, mga bawong kaalaman. Kami po sa UPLB ay patuloy na nagsasalixi para natuklas ng marami pang kaalaman at para malaman natin kung ano pa ang mga mabisang paraan para mapangalagaan ating panangim mga sakit na sanhinang virus. So sa aking po pagdata po, standa natin nakakayani natin ang masagan ang ani sa gula yan kapag po sapat ang ating kaalaman. Maraming salamat po sa inyong pakikinig at sa inyong magandang umaga po and welcome sa ikapitong session ng CAHPS Webinar Series A.G.P. Stock Pagkain at pangkabuhayan sa panahon ng pandemia. So ang session po natin today, ang tapit natin is when and how to harvest your crops. Again, welcome po sa ating mga participants na nag-register via Zoom and also sa ating mga viewers broadcast via YouTube and Facebook. So for our participants via Zoom, I will be reading the house rules for this webinar. All participants are requested to turn off their microphones but please turn on your web cameras during the session. Participants are encouraged to use the Q&A box for Zoom participants and YouTube and FB live comment section for questions and clarifications. This will be entertained after the talk during the Q&A portion. For follow up questions po ng ating participants, pwede nyo pung gamitin yung raise hand function sa babapo ng ating Zoom and please answer also don't forget to answer the post test questions. So kailangan po natin maipasa yung post test natin. Meron po tayong tatlong attempts, pwede tayong mag-dry ng tatlo and for review, lectures will be available on YouTube seven days after this webinar. So after the duration, it will be taken down. Only those participants who completed and submitted the evaluation form will be given a certificate of attendance for the session. Participants who will complete the 12 session course will receive a course completion certificate and sa pagdatapus po ng seminar natin ipa-flush po namin on screen ang link ng evaluation form. So just a short background po about this webinar, ito po ay partin ang extension service ng UPLB College of Agriculture and Food Science or CAHPS sa pamumuno ng kasaluku yung din ng kolehiyo ki Dr. LPJM Agbisit Jr. and also through the combined efforts of the extension committee of the College of Agriculture and Food Science at ng Coast Harvest Horticulture Training and Research Center or PHTRC. Ang kasaluku yan poong chair ng CAHPS extension committee, IC Dr. Barbara Kawili and ang chair naman ng PHTRC extension committee, IC Dr. Matilde Maunahan. And of course po, ng session today, ang Coast Harvest Horticulture Training and Research Center ng UPLB sa pamumuno ng aming bagong director ng center, Dr. Dormita Del Carmen. Short info lang din po about sa center. Ang PHTRC po ay isa sa mga research centers ng UPLB College of Agriculture and Food Science at ang focus po ng center ay ang pagpapanatili ng pagiging sariwa ng mga perishable crabs katulad po ng gulay, prutas, mga fresh cats, herbs, cat flowers at iba pang. Gol po ng center ang makapag-contribute sa reduction ng food waste and food loss sa pamamagitan po ng research, development ng mga technologies, extension at sa kasupport to instruction. At ngayon po, as part ng College and ng centers extension, ibabahagi po namin sa inyo ang kaalaman patungkol sa when and how to harvest your crops. Kelan nga ba ang best time to harvest? Ano po? Paano ang kama o maayos na pamamaraan ng pag-ali? I will now introduce the speaker. She has degree in Master of Science in Horticulture and PhD Units in Human Nutrition at the University of the Philippines Los Baños. She does both research and extension work at the UPLB Post-Harvest Horticulture Training and Research Center. She has traveled from Ilocos region, Tokotabato City doing research or serving as resource person. She has attended post-harvest trainings at Netherlands, Thailand and India. She has presented papers in conferences at Singapore, Malaysia, Thailand and Philippines. She has done research at Chukuba University in Japan and Vulcani Center in Israel. Let's welcome our resource person today, Miss Yonisa A. Artes. Good morning, Mam Yoni. Good morning sa inyong lahat. Sana po ay may matutunan kayong marami sa aming lecture ngayong umaga para po mas malaki ang ating kitayin at mas malami po ang ating makakain sa mga hulay. Welcome to post-harvest lecture. May naman po ay dubiskasin natin ang when and how to harvest your crops para po mas malaki ang ating kita, kayin ang ko natin dapat ng harvest ang ating mga podut ko. So just a little background, ang ating mga halaman ay nabuos kung magitan ay na ito. Kailangan natin ang sunlight and carbon dioxide mula sa aming and mula muna sa lupa ay waters and minerals. So basically ito po ang moho sa ating mga mga makutas at hulay. At ito po ay nahailangan ng mga ilan lingo o ilang buwan para po mabuo ang mga putas at hulay. At tapos po ito ay at kapag na harvest na natin tila ay kabalik na naman ang nangyari. Instead na carbon dioxide ang kanilangin ng gamit ang kailangan na nila ay poxigen. So parang tao o hayo magamit na po sila ng poxigen. At ang tubig at ang carbon dioxide ay kanilangang nila labas kaya tila ay nanalanta na tutuyo at ang gamit. Ang lingo ay masisira na ating mga mga harvest na putas at hulay. So ito po ay nangyari sa lahat ng ating mga pagkain. Meron kung pagkakaiba kung ang ating nga harvest ay mga palay, makis, mungbo at kung ito ay putas at hulay. Ang makikung pagkakaiba nida ay ito. Ang ating mga grains palay natin tila po ay magkakontain ng 13% moisture content. Kaya ang buhay nila ay tumatagal ng ilang buwan ng mga ilang taon sa case ng mga meron storage. Kung para po sa ating mga foods and vegetables kung pawabi naman natin ay perishables, ito po ay magkakontain ng halos tubig moisture content. At dahil po dito, sila ay tumatagal naman ng ilang araw, at case ng mga huday or isang minggo or dalawang minggo sa case ng ating mga putas. So dahil po dito, ay malaki-malaki ang pagkakaiba kung pano po nating dapat inhandle ang ating foods and vegetables dahil na po sa ang water supply na puto na ang mineral supply na puto na rin. Pero ang processes na nangyari sa loob ng ating makikusat gulay ay direct sa pa rin. Kaya nga po sila ay nakakarooning quality deterioration at ito po ay hindi natin mapikigilan ito po ay mapapabagal namin natin. So ano na po yung nakitita natin nakitita natin nagbabago ang kulay ng ating putas of gulay yung natin gree nagging yellow or orange or red yung natin matigas ang di malambot at yung natin mga asing nagiging matamis na. Kailan din po ang aning nutritional content nababago rin po po at misa nawawala po ang vitamin C tapagkapan mali ang ating mga paraan. Sige po sa lahat paraon po ng mga microb yun na tapagka nasira ang ating mga putas of gulay. So dahil po dito ang quality loss sa putas at gulay ay irreversible. Kaya po kailangan natin na ito ay namin painin. Upang ang quality loss ay mapabagal natin. So mapabagal lang po natin sila pero nito natin sila nalagang mapikigilan part ng part ng kaninang shelf life. So sa pag-harvest po meron po tayong mga katano nga na dapat masagot kung na po ay ano ba ang requirement kung po doon sa ating hina-harvest quality requirement maturity requirement or size requirement So depending po dito kailan natin sila dapat hina-harvest. Paano dapat hina-harvest ma-importante ninto ito Saan po natin sila ilalagay po katapos natin hina-harvest kasi ito ay pagkain saan hindi pwede nimbasta kung saan na lang hina-harvest. At ano yung mga dapat natin i-reject ko pang hindi naman na mahawa pa yung iba natin magagal ng hina-harvest. So isa isa ko natin mga tanaman na ito sa ating discussion niyumaga. So meron po recommended time of harvesting ang bawa crop. So nakikita po natin dito depending sa crop na ating concern meron po hina-harvest nating inang araw baka tapos maitanin. So ito po yung mga sprouts or asparagus, lettuce and celery. So madali po siyang hina-harvest. Madali siyang mag-mature or pwede nang kainin ng baka pa. So gunan din po yung gokoli, cauliflower or cucumber, corn and squash. So yung kung mga putas na teriyo nang kinakain natin medyo hintayin ko natin na medyo pwemangis pa sila ng kaon. Katulad po nang citrus, pomelo, saan yung saktambutan bago natin pwede nang naman hiniintay po natin mag-change talaga yung color para makikita natin na ready na siyang corn-harvest. So katulad po ng tomato, ng papaya at mangga kapag may steely na siya or may ma-contin change ng color na yellow saka lang po siya dapat ng harvest. Kasi kung hindi ay maasin siya pahit na dino. So yung naman kung carot mas nakigal ko silang hiniang harvest kasi nga po storage crop sila. So makikita po natin dito na dependin sa crop natin kiba-ibayong harvesting period. So ang impotantipo sa mga isa natin dapat masang tool, ay anong ba yung requirement ng market na pagdadahan natin. So may recommended time to best harvest crop but there are markets na may iba po silang requirement. For example, makikita po natin sa teacher ito kung corn at ito kung okra, baby corn at baby okra dati po ay hinaharvest natin sila ng malalaki na or matured. Pero ngayong po, daisan introduced sa Japanese market, binibili na po natin sila o nakakain pala sila ng kasi mga debitasi sila ang mga little inila, binagamit po nila ay baby corn or baby okra. Nino po ka ilang ang tuhuto fresh na po ay hinaka inila. So nagbabago rin po ang preference ng market. So makikita rin po natin dito ito ng patatas ay hinaharvest po siya at any stage nang maraspo natin siya nang masyadong mura pa makikita rin masi rin balat nya. So kapag nakakita po ay nang patatas nang nagtapang gala ng balat ibig sabihin masyadong siyang mura pan-harvest. Pwede naman siya makain na pero hindi po siya tatagal nang matagal sa storage. Dapat siya yung ula ng ilenta. Pero pwede na naman po siya kainin. Pinaharvest sila. Merong the start ay green pa talaga o yellow na o nag-red na. Dependirin yan kung saan siya gagamitin. So yung yung requirement kasi nang market. So ultimately ang tanong po doon, kailan ba siya edibot or consumable? Okay? So isa pang kailan siya dapat i-harvest kapag pwede na siya i-venta sa talent game or marketabong na siya. Ano pa ang reason? Kapag ang time ng from-harvesting ngang detail ay malapit lang o malapit ang palenki na pagdadalan. So pwede siya i-harvest much later or more mature. Pero kung ang pagdadalan nyo na palenki for example sa Mindanao to Mahila. So kailangan ko ng mga 3-4 na araw na biyahi. So kailangan na i-harvest ang murah pa ng pang-tik. Hindi yung nag-didilaw na o malapit pang malino kasi masisira siya sa biahi. So ito ko yung mga pack force or considerations na dapat nating alalahaning kapag nalagaharvest sa iyo. So meron naman kung mga time to harvest best time to harvest ang ibang caps. So kung kaming napag-arala na it's between 9am to 3pm or middle of the day. So ito ko ay true for petchai, for mustasa. Bakit ko? Kasi kapag ganitong oras na nabawasan na sila ng tingbang, nabawasan na nang 2 day kasi nang nabapo right now. So hindi na sila madaling mabali-bali sira kapag hinaharvest. So sa case nang mga banana at papaya hindi na pumadagta. Kaya kapag nalagaharvest kaya nang mas maaga na katulad ng mga practice ng palimit ng magsusakan natin kasi dada ni Patapalingi or Yajipa. So madaling araw nalagaharvest ito na. So hindi nila alam, mas madaling malisira ang focus nila kapag hinaharvest nila ng kata ng araw puno puno pa ng dagta ng mga banana at papaya. So kapag hinagapon natin siya mo na sa puno putulu siya sa balat ng mga o sa rin ang papaya. Hindi naman natin hinahugasa nyo so kakapitches sa balat at yung ko yung magulukisan ang madaling kasi rin ang mga papaya. Kasi masusugatan yung ko sila dahil matapang puno puno nila yung balat. So kitay nyo po dito sa picture ang begta ng mga ay naging pangit na ang mga dahil puno sa dagta. So basito sa palaman si naman po kapag hinaharvest natin po siya ng agong maaba dahil na po puno puno pa ng tubig yung po kanyang oil cells kasi meron ko siyang oil cells kong pinawakan ko natin yung mga kalaman si O.C.P.S napipisap ko sila apag hindi ko natin mula sa po mo so ito po yung day lang kung bakit madaling mangking yung mga kalaman si N.O.C.P.S kapag hinaharvest ko natin yung agong makanda. So ko balik taran mo po sa ma-ease. Ang ma-ease po especially po sa abroad ito po epacos na nila kasi upo yung panahon na matas ang sugar content kapag gabi kasi pag umagan na at araw na si Kata na siya ng araw gaganiti ninyay yung sugar na naku-produce niya ng gabi so pag hinaharvest mo siya na kumagay na si Kata na hindi na siya na makamies so yung gusto natin sa corn ay makamies kaya po sa abroad ang commercial farms nila kumag-arvest ko sila ng corn ay kating gabi yung magaling araw ok? So yung po ano pa yung po sa pinya naman yung smoke kainin sa paghugas ko doon kasaman na nirereject ko nila yung lumubog sa tubig So usually sa export po to kasi nilang magtereglatin yung hubasa ng pinya ng agricultural market So yung mga lumubog ko sa tubig yung po ay reject na for export pero yung po ay matamies kasi po lumubog na siya sa tubig ok? So mas matamies ko doon kaya lang mas madarihin siya mas itira so hindi na siya good for export ok? So sa karabong mango naman po kailangan merong time 1% soft solution kung hindi po play na tubig ang pinaguhugasan o pinaglalagin kung hindi main soft solution yung po nangutang doon sa soft solution yung po ay tinatanggal at hindi po siya na re-reject po siya for export kasi mura pa po doon kaya po siya lumutang So mahilug man yun ma-askin pa rin ng fun na sa ok? Pwede naman po ka-ingin kasi dito sa tubig namin aske na ka-ing natin mo mga hilo ng manga gusto natin mo pero sa abroad kapag tapo mahilug nung manga ay ma-askin po at siya mas madari siya mas itira ok? So how to harvest? Mahalaga po nang gumamit tayo ng mga appropriate and clean harvesting tools So importanti po nang malinis ang mga gamit natin kasi daling po sa puno, sa itaas tapos kung basta lang po natin ibabaksak sa lupa o ang paglalagin po natin ay marumi So madadomehan po yung atin po doon hindi naman So Mahalaga nang gumamit po tayo ng mga appropriate So dito po yung mga pickers na mayon po ay mga ramin na po nabigidong ang tuners o cutters na importanti po kasi instead na pipsain mo hawakam mo yung putas kapag putsilong namin mo hindi po natin siya kailang pisain kasi copper ang dinamit natin So hindi po natin siya naging So ganan din po gumamit po tayo ng mga tamang containers sa field pa lang hindi yung basta yung natin ilalagay sa sa cemento or sa lupa So yun gumamit po tayo ng mga picking pose and containers dipendi po kung ano ang ating kinahabis So meron kung mga nagagamit ng ngayon ng mga maramin na rin po plastic waste or mga po anong mga containers na pwede po natin na ating mga kinahabis na pwede sa pula So isa po na kailangan natin pundaan ay wag po natin ibigad sa araw ang ating mga pwede sa pula na kinahabis kasi po kapag nahabis na natin sila ayon na nilang maarawan bakit madari na sila kapag ka ganun kapag ka naingitan madigad sa araw Once na na tanggong natin sila sa puno nila pula na po kasi silang water nang nutrient So kung aning nandong sa atawa nila yun na lang po ang stored po dila kapag narawa sila hindi sila matutuyo madaling mahikinom madaling nalambot So important ito na meron tayong shade or tatakpan po natin ang ating mga kinahabis So kung tayo sila Ano po wag din natin silang saktan Aboy po natin ang injury So dito kung tapito nakita natin ang pagkaharbus po sinasali natin hindi mo hulu natin yung mukudod natin So nagkakaroon po ng injury yung mga mga bumabasak ko kasi sila So importanti po na hindi po natin masaktan ang mga putus or gulay kasi wala na po silang kapas siya to repair kapag kapo nasugatan o nasaktan sila Sige sa lahat po ang mga putus at gulay natin meron po tayong stress ating Ito po yung gas na nilalabas nila kapag Bansa na produs na po ito ng ating puts and vegetables mabilis na po masakita mabilis pang mahingiwog mabilis nang lalang po So ayoko natin nang genito kasi lalang malalita ang hibibiyahin natin sila Okay So how to harvest pa Minimize contact with the soil after harvest So yung soil ko natin na dahilan kung bakit mas nang ating putus at gulay So marami po yung pungus ang bakteria na magiging dahilan ko ng pagkasigran nila ng ating putus gulay So importante po na meron po tayong layer for liner So katulad po nito dahon ng lupa Okay So kaya nang kung hibibiyahin nang hibibiyahin nang hibibiyahin nang hibibiyahin nang hibibiyahin nang hibibiyahin nang hibibiyahin nang minimize contact with the soil after harvest So dito na po pasok yung hibibiyahin na kailangan po sa field pa lang meron na tayong binagamit na containers at kailangan po sila ay malinis okay at protected po yung ating crop na nandon baka nga po container pero natutusuk naman ating hengarvest natin albawa po yung mga kain na maraming pusok o kaya ay mga kaho na kahoy So hindi po siya protected plastic crate po do medyo mahal siya pero unti unti po siguro ay mag ipon na kayo po alalawa o at doong kitaso o dinang piraso every time na may kita kaya extra money bumali na po kaya ng plastic crate para po yung nang gabanitin malini hindi po katulad ng mga kain o nung kaho hindi po siya pwede nyo basang pabasan ok buko sa hindi pangasya protected ninyo medyo mahal nga pero mas matagal naman ko natin siya magagamit to place so ito po po yung mga pictures so maganda po na sa field pa lang plastic crate na pwede nang itin para di radyo na po buon si nard best ok at pwede po siyang pagpatung patungin pwede rin po siyang hilahing ikarda sa mga ng kabayo o katulad po dito nanduwan na lang po silak pero sama sama pa rin po yung saging salob so marami pa rin so yung nasa ilalin po kasi sira pa rin po kasi siguro mga 50 kilos or 100 kilos ang isang mga so dapad ko sana mga 20 kilos dang container so sa kaing po plastic crate wooden crate po mas mas tibay po siya yung hala na po tayong mga kahoy masyado so yung panggamit ng net bag pwede naman po siya dong po sa for example sa patatas o sa carots yung po matikibay na product po pero yung hindi po siya sa nga nilagay po sa kaya mas madali po siya so ito po yung picture na mga mabong plastic rates in the site so color pwede rin po kaya mag color coding for example sa farm pag nasa farm gagamitin yung egg green kapag nandun na sa packing house kaya yellow na for delivery na so ano po yung mga dapat irreject natin as early as in the farm habang nasa farm kako so pwede naman po yung mga understies or oversties underweight or overweight na mga potas of the light o yung mga immaturat overwrite so dipendi po din sa market dipendi po din sa maminilis so right away pwede na po natin ko irreject para hindi na po sila na kalo at hindi na po aside sa farm gis ang pwede na po natin irreject special yung mga distance na ko naminilis sa picture e elis na po natin sila agad kasi mahahawa pa yung iba at da dami pa sigurado ang may sira dun sa product ko natin so yung maganda kung mga class A class B class C so na separate ko na ano pa natin yung pressure na kapag paman pa tayo ng good price talaga kasi maganda talaga yung class A natin so yung may mga physical injuries po yung may mga cats moses yung kung ng hulog na baksak ito po ay nagpokos din ng injuries o ng 90 later on nakita po yan pwede hindi po siya agad kita kasi bagong harvest pero later on mas nakita siya at mas ma-affectuhan yung ibang kasama doon sa buong ka-ing o doon sa buong break for example yung kanyan sinabi ko yung ethidine so kapag ka po may mga acts and uses ko o napisa ang ating mga product ko mahahawan na yung buong nasa isang break natin yung isang kain natin so importante po na ibuko po sila o i-separate at mag-agad ano pa so yung harvesting po o isa lang sa operations ng nang nang nang nang nang nang nang nang nang nang nang nang yung baku so dependent po sa ating product ko so meron po yung hindi po sa transport po kung anuping proper storage natin ay buyaba po dependent po sa sa ating product ko. And then retail display kapag ko na sa mga palaengkina o sa supermarket natin, paano ba dapat si Kaidisay? Sino si noong mga dapat nang katandil? So ito pa po yung mga ibang hinahandel namin o pinandaaralan sa post-harvesting din. So yung harvesting po ay silang po sa aspect ng ito. So ito po ay dependin sa ano po yung product ko namin nis mo, gano po siya ka-matured o gano na ka-load. Ano po yung requirement ng market natin? Ito ba echo, local market for export market? Okay. At gano po ka tagalang tibibiyahin? So ito po syempre ang tibibigay natin na stage of maturity ko ang palaengkina ko natin ay local market lang. Pero ito po i-dadan pa sa ibang island ang diahil ay 3-4 araw, atod ang Filipinas na from Mindanao to Luzon, 3-4 araw. So kailangan po mas less mature yung ating i-dibigay ng mga product ko upang mas na tagal sa diahil. At merong pang time para i-market ang product ko natin. So para po natin may wasan ang ating mga food losses sa production palang, kailangan mas marami tayong makarb na itanin kaya itang na-carvest. Okay, so magkakanghuw tayo ng losses kung mas ka-kawntin na-harvest natin dahil may nasira dahil ang kasapit, ang patadise, magpa-insect, okay. At kung post-harvest naman, kung mas malami tayong na-harvest, kasi dun sa na-market natin, kasi natero na din ko ng losses, habang ko siyang hinahandel, pag-diahe, o pag-susort, o pag-harvest nismo, may mga nasikirak, okay. And then nigit ko sa lahat sa marketing, kasi po ito yung pinakamalaking losses natin dahil po mas advance na yung ripening at mga putas, kaya mas advance na yung deterioration nina. So palimitan ko, more was displayed than sold in the market. So ito po lahat ay nang co-contributes sa food losses at bawat isa po ay may makalagang role para po may wasan natin ang mabawasan natin ang ating food losses. Okay po, so dyan po nangkata po sa aming presentation kung ano po ang yung mga katanungan, ay maanin mo po kaming sunatan sa mga address na ito sa ph2rc.ptlb at pwp.educt.ph kaya po sa aming Facebook page, post-harvest.cafs.ptlb. Okay po, humiling ko kami ng sumagot ay mga tanong upang matulungan po na hindi masyadong makami ang mga wala kaya yung mga hinarvet at mas malaki ang sakaing ating mga magsaspa. Hulamang po, maraming slump.