 Siyasi müzakireler Azerbaycan teremekanından çoktan yoruşturulup. Olan kalanlarda besit müzakiri imitasyasından başka bir şey değil. Kona kotağı ve medbehlerde aparılan siyasi müzakireler ise şerti olarak iki növe ayırma olur. Birincisi, müsaiblerden biri hakimiyetin açığa şıkar yalan tanıştığını, müdceni ve vatandaşlarını soyup taladığını ve ölümü mehcum edildiğini de diğgel müsaib cevap verir ki bunların hamsığı ahyalandı. Azerbaycan'da analo olmayan inşaf var. Ölket seylenir, değilenlerse boş boş söz ve şayettir ve salam. Belem müzakirelerde cevabın ikinci variante belli olur ki dediklerinizin hamsı doğurdu. Ama ne itmeli? Her halkı onun laik olduğu hakimiyet idare edir. Her halk öz hücumetine laikdir. Bak bu son, geniş yayılmış aforizmin üzerinde biraz gezişmek isterdim. Bu ifade, milyonlarla soydaşı bir yana. Öz, hügugunu müdafi etmek için sözlemekten böyle korkanlar için darlı bahanedir. Bu ifade hem de öz vatandaş mevgini bildirmekten korkanlar, korktuğunu etraf etmek istemeyenler için yakışı bir bahanedir. Belesözlerle buzir adamlar, mensuliyeti, halkın boyunu hatırlar. Karrupsiyanı öz siyasetinin esasını seviren bu hakimete güya laik olan halkın. Bel adamlar için halk pislir. Çünkü öz hügugularını telebetmek istemir. Eğitiraz etmek, mübarize aparmak, cesaret göstermek, bahasına böyle yakışı yaşamak istemir. Onlar, bel adamlar ise yakışıdır. Üç yol, teşpaşına hessine etmek mümkün olmadığı için ise belediyen adamların bu yolları var. Bir, başayıp itaat etmek. Bu zaman susma dolar, taleynle cileylemek de. İki, millet derdini özüne dert elememek, rahatlanmak ve hatta hayattan zövk almak. Üç, bu ise ikincilin mendiginetsesidir. Rüşvet alanlara, yalancılara, saktaçarlara, devletten ve soydaşlarından uğrullayanlara koşulmak ve maddirifah içinde yaşamak. Ne demiyorlar? Dırna arası ağlafçır. Hatta demiyorlar ki ideolojiyadır. Bu dırna arası ideolojiya, laik olduğu hükümete sahip olan halk baharede değilmiş, aforizm esaslanır. Ama bir mesele de var. Halk hakkında değilen ve geniş yayılan bu ifade, hardan yaranıp, meşhur Fransız Yasus'ı ve filosofışar Rüide Mönteski'ye kanunların ruhu baharede eserinde yazırdı ki, her halkın kanunları milletin ümumi ruhuna yoğundur ve ehlagından kaynaklanır. Her halk gismetine laik edil fikri de buradan gelir. Belki de doğru olan bu fikrinin içi esir yarımlılığı yaşı var. Ama burada, hökümet baharede hiç ne değil miyim? Rus dilçisi Serov, ensiklopedik lügatinde yazır ki, halk ve hakimiyet baharede ki bu ifade, Sardinya Krallığının Rusya'daki sefiri yazar, Josef de Meztr'in mektubundan götürüldü. Rusya'da 15 ile yakın yaşayıp hatta Rus edebiyatına ters edilen Sardinya Sefiri, 1811'in zilde öz hökümetine yazdığı mektubunda, Mönteski yönün gismetine laik olan halk baharede ki meşhur ifadesini ihtimal ki, tehrif edip lügatin şerhine göre bu ifadenin manası veledir. Ece hökümet pis, ehlaksız, yalancıdırsa, bunun günahı hökümetine nezaret edebilmeyen ve onu başının üstünde saklayan vatandaşların özlerindedir. En azı, Kareya halkına münasip et de bu ifade düz değil. Ahı bu, yarım esir bundan evvel ikiye ayrılmış, aynı haldir. Şimdi Kareya halkı hansı hökümete laikdir. Sen oplaçına, yoksa şımallaçına. Vez, 25 yıl bundan evvela kadar içiye bölünmüş, büyük Alman halkı hansı hâkimete laikidir. Şergi Almanya'da çiçimi tatalitar, yoksa Almanya Federative Respublikasında çiçimi demokratik hökümete. Vez, misir halkı hansı hökümete laikdir. Ahı Demönteski'ö ve Demistra inansak, o mübarekin hâkimetine laikidir. Vez, şimdi yok. Burada mesela düzgönmür. Ahı olabilmez ki bir çalan, bir fikir, aynı bir vaziyette işleyip, diğer aynı vaziyette işlemesin. Ahı değişmeyen, hiç şimin değişebilmeyeceği, mentik ve fikir gaydaları var. Ama o da düzgünç, avun ve ahma adamlar için ne gayda, ne kanun? Rus filosofu ve milletsiz, yazısı ve polisisti, manarkist ve ah haraçatın taraftarı olmuş. Huesya'daki komünist hökümetin katı düşmeni, İvan İlgin, her halk öz hökümetine laikdir ifadesini, vicdansızlı ve ahma hılık adlandırarak yazırdı. Halkın ağlı başındadırsa ve hücumeti özü azad yolla sesipse, o dogrudan da öz hücumetine cevap dehtir ve hiç şüphesizçi iş halk, müdahale, hüzüm, yalan, baskı, zor açılık ve ingla bir terzor olmasa, dinz, uzun müddetli milli inşaf olsa, halk ile hücumetin arasında bir harmonik bağlılık ve okşarlı zamana gelir. Banşevik hakimiyetini Rusya'nın en dehşetli hakimiyeti, en korkulu düşmeni hesap eden İvan İlyin gezebile soruşurdu. Halk nezi olmalıdır ki belalagiydi yanaşmaya, belalalçaldılmaga, belalidara olunmaga layı kulusun. Savet koruluşundan haberdar olan Rus insandan, Rus halkı öz kamunist hakimiyetine cevap dehti, beğendiğine ya da dözlüğüne göre. Demesi bağışlanmazdır. Savet koruluşunu gözüyle gören tanıyan insan başa düşür ki, bugünkü Azerbaycan hücumeti de Rusya, Özbekistan, Tüçmenistan, Gazakistan hücumetleri de Savet hücumeti kimi bir şeydir? Savet rejeminden feylendiren bir iki hırda para, yakışı zahati var. Mesela, Şehz-i mülçiyete, dizarete, izaza verip, mehditlerin hamsını bağlamayıp, Harize getikal var. Ama Azerbaycan hücumetinin Savet hücumetinden feylili, kheyli daha pit zahitler var. İklidardaşıların imtiyazları ne hengli, kesip çusubun, halkın büyük hissesinin hüvukları ve kanun ise yok derecesinde. Akırıncı sual. Yakışı, Azerbaycan halkı hansı hücumet alaydı.