 Görünür, o torpağı vətəni daha üstün tutdur, nəinki belə deyəmdə valiyinlərin. Deyirdi ki, hərənin özünün bir imzası olmalı, o öz imzasını şəhidiyyə üzürbəsin, yüksəlməklə qoydur. Söyüqlular, yayıqlular, heç yanı açıqə bilmək, ərab, elə bilərəm ki, balam söyüqdə gələr qapıda qalar, istə gələr qapıda qalar, günü bu günü kimi deyirən bərim balam gələcək. Səncə özürlə, səncə özürlə, nə biləm ki, elə bilərəm ki, deyirlədim, bəndən istəyələ, bu da elə olmalı. Adımən bir iş görəndə və yaxud da çimdəsə nə isə, mən həm şey onunla məsələt almışım. Bu gün üçün bir də görürsən ki, otururum, qarurum, çaşbaşqir, mən nəyiniyim, nə işəyərimdir, fəhrənin də yoxdur, mən çimdən soruşum, çimə deyirim. Gədib də dönməmək var, dönüb də görməmək var. Bu apriye döşdərin də şəhid olan fəhrədin Qurbanova nevdən çıxarken dediyi son cümlələrdən idi. Anası bu ifadəya görən arhat olsa da, fəhrədin Gülərəyi zərafatlaşaraq onun içindəki niqaranıq ölçüştürəm. Ailəs onun mehriban və yardım səvər bir olduğunu vurguluyur uğurlarından bəhs edilər. Onun hər kəsə kömə etməsi, aqılı və anlayışlı olması, ailənin onun təkiçəli doldu olaraq yox, şəxs kimi də sevməsinə səbəb olun. Atası deyir ki, böyükdən sonra hər attımın onunla məsləhət dəşərimiş, yoxluğunda isə hər gün onun ziyaretini gedir. Apriye döşdəri başlayanda apriye lin bir günü. Mən akşam işdə ediydim, bir gün, hərdəsə, təxminə saat 70 dolar da bu vaxtları danışdıq, nə var, nə yox, nə inirsən, öz də belə deyimdə, mən Farhadın 10 ayda orada əsrətli olup da, mən onun hər ayın yanına gedirdim. Yəni, o özümlə nə asılı döyildi, aqşam gedirdim, səhərdə gedirdim, durup gedirdim Farhadın yanına. Bir de gördün, anası dedik ki, sonrası qabaqdan de bilse, deyirdim, yox, mən nə gedirim, gedirdim, uzaq bacı, bitkət, sürəhətli orda dur, yiyir, çubkələzi təbəl. Yəni, səhərtəyizdən gedirdim, aqşama da qayıdırdım, gedirdim. Belə, o aprelin biri günün mənlə dönüştü, aqşama mənlə dönüştü, həçinə də demədi ki, yəni, çəhbədə vəzət belə düzdində o vaxtları, həmişə də ki, bu çəhbəs elə pozlurdur, gərcini vaar edəmə, demədi, həçinə də demədi ki, yəni, bizdə müharibə başlayıb. Yəni, mən onu bilirdim ki, bunlar hardısa yan var ayınla təlmdədərlər. Oları bu, mincətsev bir tərbət şəhərdir, orada təlmdə edirlər, həmişə görəndə, orada həmişə təlmdə olurlar. Bunu mən bilirdim, amma bu müharibənin başladan onu bilmədik. Ondan sonra haləhvalını soruşup, sonra da deyip, tələsirəm, şimdi gedirəm növbəyə, mən aqşama gedəldim evə gedirim. Yəni, səhərtəyizdən gedirdim, gedirdim, nə gedirəm, bu vaxtında növbəyə nəzəl. Dələdə qaldı, ayın ikisi günü səhərtəsəl, biz artıq əşiddik ki, tərtərdə artıq vəziyyət qarışıb, dövüş başlayıb. İkisindən 5-inə kimi, həç kimi ilə qəsaqlayabilmədik. Aprilın 5-i günü mən özüm geddim orada. Bir orada ças çöçür, çasla içim yoxdur, ças çöçürtmüşlər. Dedilərləm orada baxça var, tərtərdə orada çöçürdürlər, gəldi, orada da yoxdular. Bəs har dadılar, qaətlər ki, oradan hərbizsədən, dedilər ki, bunlar qabaqda pazisi sadadılar, qabaqdadılar. Mən ayn 7-si günü, 7-si akşam edidə, 7-si günü. Yettisi günü mən dedilər ki, bu üçeydə, artıq biz gəldik, dedilər ki, bunlar qalıq şeydən etiraz zonasında, bula şəhidə olalım. Kedin çəyolanda xəbər verəcik. Həmin vəxud həs ki, bizə dedilər hə, yaralılar xəsqandadılar, cəyəcən xəsqandı həs ki, dedilər orada baxçadadır, gəlisən yoxdur. Yəni, tam dəyəklinin həsi nə deyəmələ. Yə, mən dedim, olaraq, əgər belə bir şey deyiriz, qabaqdadır, göstərim, bir dənə zəng eləsin, desin ki, mən burada yəm, mən de qaətim, çıxım yedim. Ayn 70 günü dedilər ki, artıq belə də vəziyyət artıq, dedilər belə də. Mən gəldim bura, baxçə gəldim, bura çatından sonra əmsinləən daisi qaətdir. Həmin cəcə 70 günü təzdən bulaq qaətdir ki, 800-i dedilər bulaq, artıq bu, qızıl xaç komitəsinin şeyindən dəyi şüphirlədir. 800-i gün gecə yətirilər, gecə haradası saat dördəlardır. Həmin günü daisində ürəyə partdardır. Təsələ bilin ki, gözləyir daisi ayn, vallə, 800-i doqquzu diyəsən toyələm əliydi, qızına. Oturub oradan qardaşı getmişdir oradan daisin biri. Oradan zəng eləmişir, bunun üçübəz harada deyir, fərədin cəhdəriyi, sonra da zəng çatmıyor. Daisə, eşidən də ki, belə deyələ kresoda onun da ürəyə partdana. Iplus, fərədin dən orada bunun anasının əmsinə vəzi. O da orada, onun da şəyət qəbərindir. Bir ailənsində, bir gündə, eyni gündə indir, siz təsəvrilin üç dənə hams qarışlı bir-birinə, ona görə, nələsində çox şeylə, hətçı yadımda da dədərilir. Çətməmişdən qabaq, bunlarda hamın çağırıblar, yaxıblar çəri, bəsi çim getmək istəyir. İsləmirsə, qalsın. Homsı, bunların yora, nə tələdiyim, düzdir, hər bu xidmət borcudur. Əmə oradan artıq çönlələ üçüncü, bu uşaqların əksərəti bilirdi ki, artıq ölməyə gedir, gedir qay etmirlir. Yəni bunun belə deyəmdir, fərədin artıq həmin vaxtı bir dən də satsu var, gedirik doğma qara vaqa. Getməyədə bilərdir, düzdir, oradan çıxada bilərdir. Əmə o görünür, o torpaqı vətəni daha üstün tutdu, nəinki belə deyəmdə və aləyənlərdir. Deyirdi ki, hərənin özünün bir imzası olmağıldı. O öz imzasını şəhidiyə özür və sənə yüksəlməyə nə qoydur. Hər gün gün aşırı, mən onun məzarına getməsəm, həmin gün mən evdə yatabın. Məzarada gedəndə, həmişə də deyirəm, həç olmadı bir də yıxumaca. Bir dənə özünlən yaxşıdı, bir nə fərədin, ərin də sumqaca. O sumqana nə qoydur, evinə qoydur qa edirdi. Və elə bir uşa ol. Belə də ki, dürür bir də görürsən çıxırdı, ərin də nəsə. Fərədin bu nədə. Ha, heç nə, heç nə. Ha, yaxşıda nədə. Hə, bəsə, şaq evini gedəcəm. Şaqlar qabama qasın. Biləsə, olara bir iğruş qalbəq barı. Yəni, bunun belə deyətə, bu universit tarixində ən yüksə ispəni alıb. Üzülə, universiti fərqlə məyələn qutarıb. Universitdə də sağ olsunlar. Düz-düz bu cünki gün, universit onun orada o xatrəsini əbədiləşdirmək üçün onun adına təqa edə ayrıplar. Yəni, yüksəp alınan ciran uşaqlar həmin təqa edə alır. Çox sağ olsunlar. Universitetin belə deyəm. Oxudu tələbə yoldaşları olsun, onun məlumları olsun. Bu cünə kimi, bu cünə kimi artıq altıncıl keçir. Onun ad gün olsun, il dönümləri olsun. Və yaxud da ki, arada ki, bir dənə boş vaxt tapan kim olar, bir gələlər otururlar. O həmişə də istəyərdir ki, kiməsə bir el uzasın, kiməsə bir çöməri eləsin. Yəni, istəməz ki, kimsə yəni hansısa... Adı cədə saat üçdə dört də qalqır, bu komputerin qabağında fərə nə yaşıyoruz həsi? Həşlə, sərin tanıc edəcək, şaqlarla belə də ilə olara başlasalarlar. Və yaxud da o çəylirəm, belə bir şey olur. Adı mən bir iş görəndə və yaxud da kimsə nə isə, mən həmişə onunla məslət almışım. Düz, şaqda olsa, fərə nə mən bu iş görməsiz, bunu nətər eləyin, bunu eləsəm nətər olur. O mənə mən başlasalardı deyərdir. Bu cüncün bir də görürsən ki, oturram, qarram, çaşbaşqil, mən neyinim, nə iş görəm? Fəxradın da yoxdur, mən kimlə soruşun? Kimə deyir? Mən amma fəxradını mə ürəyəmcən ona analıq edə bilmədim. Səhətin nə əlaqədər? Bağlama doyunca anasürüdə verə bilmədim. Deyərəm, fəxradın məni heç incitmədi, heç yormadı. Heç belə əlkönlə yelivdə məni incitməyibdə. Fərqə yoxdur istəyir, sinif yoldaşı istəyir, məllin istəyir. Yolda rəstaşlı qadın mı, böyük mözünün həxradın deyən kimləyir? Aycan, gülümsünmüş də üzüvar idi, körbə idi. Söz vaxtın çəkər, belə bayram vaxtı idi, noruz vaxtı. Birəz bizim bu adət vaxtda təmizdiyi, pişirməyi, tonga, nəsə. Elə yoruldum ki, bayramdan əlaqədər. Elə bilirdim, ən yorubun vaxtlarımda amma, ən xoşbaq vaxtlarım idi. Bir dən buların hamsı oldu, süfürədə atılıb hər bir şey. Dedim ki, ay Allah, sənə kurban olum, mənə möhlət ver. Belə bür ki, içimdən gəldi də, səslə dua ilədir mözümdən aslı olmadı. Bu balalarma səhətim düz olmadığına görə, qurxurdum ki, bursaqları, rəmistiyən kimi bu mənzilə çatdıra bilmərim. Dedim, ay Allah, sənə kurban olum, mənə möhlət ver. Bunları tam okudum, tam işsə bilim. Kariyera sevirdə, öyli körpəlikdən də. Kariyerasın qoysunlar, sonra Allah səhələn ömrüsləmirəm. Allah əlumda olsun körpəlikdə, iftidaysin və gedirdin. Yəni, bir də mama. Dedim, nə də, yəni, o vəziyyatda o adam güldürdü ki. Nəvələr və səxlanmaqa, bizə çövək iləmiyəssin. Məhdə bu xudu əla, yüksək bəya topla da əla, versətə girdi əla. Yəni, o qədər obalamın fəyallağı var idi ki. İyuna getdi, apreddə bu hadisədə oldu kisi. Ahırıncı sonluvruzda bayram olan vaxta gədə bilmədim. Də, səhətimdən yenə ilə qəra xəsaniya getmişdi. Dedim ki, ay, fəxrətdim. Bəsəm bu il, şəkər buranı xoşdurdur. Bəsəm bu il, mən, şəkər buranı bildi. Ay, mama, burada o qədər var ki. Allah istəyirdim, elə mən sənə gəndərim. Ahırıncı kərim, ay, biri danışdım ondan. İlə, akşam tərəfə idi, 78 idi. İnanırsız zəngələrdə ilə bir keçatada bilməlim, sonra keçatmışım. Mama, sağlam deyəcəsən. Mama, gözlərin deyəcədə, mama, dəvlərin deyəcədə. Ölə, mən ona cevaferini kimi ara kəsildi. Ay, Allah, elə yaxşıyım deyən kimi ara kəsildi. Pəzdən bir də zəngələmişim. Dedim ki, ay, fəxrətdin, bəsəm mənə zəngələrin. Ay, mama, bunun ömrəyi bir də zəngələmi. Dedim, ay, fəxrətdin, bəsəm mənə zəngələrin. Mən də sənin soruşa bilmədim. Bəsəm necəsən. Ay, mama, her şey, elə, elə. Ay, mama, təlləsirəm. Dedim, fəxrədin, ara təlləsirəm. Dedim, mama, növbəyə təlləsirəm. Mama, bir də bu növbəyi zəngələm. Mama, özüm sənə zəngələyəcəm. Ay, fəxrədin, nə növbəsi? Mama, təlləsirəm. Mama, sağol. Soru danışarıq və salam. Fəxrədin gəlmişti məzüniyyətə. Həmin sözüdə, o son statuslarında da yazıbda sosial şəbəkələrdə ki, gedib də gəlməmək var, gəlib də görməmək var. Ciddiyim istəkə, həmət doğma, qaraba, o yazıbda. Amma evdən çıxanlaqdı, əh qapsında mazdırırdı. Qayet gəli bu sözü dedik ki, gedib də gəlməmək var, gəlib də görməmək var. Belə, ödədim, nə fəxrədin, o nə sözdə deyirsən? Həc bilmərinəm ki, bu uşağın səndimi içi qaynır, nə deyir, həc ahılma belə gəlməz. Çünki xayıla uşaq deyildi. O nəsir? Hə, o uşa bilirdi. Amma, hə. Dedim, fəxrədin, bu nə sözdə? Mama, dedim də, elə bu sürpət burada da bağlandıq. Al da soru baxışlədi, gülmək zarafatsaq, bir dənə o yadımdır ki, o vəziyyətdə, da bu kapıdan çıxan vaxtı, elə bil ki, babamın səsi gəldi, gülama ki, mama, bax, gəlib görməməməm. Bak, bu də, bu. Elə bir unda belə elə bil ki, nəcür deyilmək? Vaay, babam bunu deyirmiş. Elə, deyilmişəm, soranına olub, yenə bilməmişəm. Yenə, aay, vəkədə, əyaxsı olmuşam, yıxılmışam, neyinəmişəm. Babam bir dənə o yadımdır, ki, o vəziyyətdə balam çıxandə, elə bil ki, səsi gəldi, gülama ki, mama, bax bunu deyirdim, gəlib görməmək budur. Günün bu günə kimi, mən balamı gözlüyürəm. Çünki, o vəziyyətdə də görmədim onu. Qoymadılar, baxam. Kardeşim gül qaynlarım dedilər ki, nəcür görmsüz? Qoy xatirizdədə deyilər vasım. Onun için günün bu günə kimi, səyoxlar, yayoxlar, heç yana çıxabilmərəm. Elə bilərəm ki, balam səyoxda gələr qapıda qalar. İste gələr qapıda qalar. Günün bu günə kimi, deyirəm mənim balam gələcək. Şəhdilər yaxşıyır. Kimsə dünyasın deyişir, adı təkilib qapı döyülmürdə. Gəl düz danışaq. Yəni, amma fəxrədinim günün bu günə kimi, 6 il deyində mən özüm özümə hələ inanabilmirəm. Deyirəm ki, 6 il deyilə qapı döyülük fəxrədinin adı çəkilir. Bak, bizim üçün onsuz yaşıyır. Mənim üçün ons balam yaşıyır. Qapını döyürsünüz ya, o deyirəmi kimdir? Onsuz mən gözlürəm ki, bəki fəxrədinim məzüniyyətlə gəldi, kimi yenə deyər kimi, amma mənim. Amma o sözü eşitməyəndə, onun arxasında eşitməyəm ki, fəxrədin gibi deyirəm, amma balamın qonakları gəlip, belə elə bir qohumum, əqrəbəm, əzizim öz yerində qonun qonuşum. Amma bu fəxrədinin adını deyip, qapını döyənlərə, elə bilərəm ki, evində ən güzel sufranı ona açmaq istəyirəm. Ən güzel yerdə o adamı otusturmaq istəyirəm ki, bunlar mənim balamın qonaklarıdır, bunlar mənim balamın tanışlarıdır. Bir də nəsə düzgün elə bəram balam inci yerməndən.