 De Brave Maria, een leesboekje voor jonge kinderen door Nicolaas Anslein. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname, behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als rijwilliger, ga naar LibriVox.org. Gelesen door Marcel Konders. De Brave Maria, een leesboekje voor jonge kinderen. Nicolaas Anslein. Voorbericht. Ik biede mijn mede-onderwijzers deze Brave Maria aan. Ter diensten hun releringen. In het vertrouwen dat zij in het gunstig onthaal van mijn Brave Hendrik zal mogen delen. Men denken echt er niet dat dit werkje alleen voor meisjes geschikt zijn. Zoals men lichtelijk uit een titel zou kunnen vermoeden. Het bevat, weliswaar, de voorstelling van enige vrouwelijke deugden, doch deze zijn van dienaart dat zij ook den jongen en den jongeling behoren te vestieren. Dit boekje volgt in rang op den Brave Hendrik. En is dus het zesde in de reeks van leesboekjes het eerste stukje van mijn spel- of leesboekje medegerekend, welke ik van tijd tot tijd voltooid heb. Dat deze poging mogen medewerken om de zaden van deugd in de jeugdige harten te strooien, is de wens van den schrijver. De Brave Maria. Denk jij nog wel eens aan den Brave Hendrik? Zeker doet jij dit, want Brave kinderen willen altijd wijzer en beter worden. En daarom zult hij onze goede Hendrik niet vergeten. Maar er zijn ook vele brave meisjes, zowel als brave jongens. Kom, ik zal u eens iets van een brave meisje vertellen. Dit meisje heet Maria. Maria is een vriendin van Hendrik. Brave kinderen zijn altijd garne bij brave kinderen, omdat zij van Alkander veel goed sleren. Daarom houden Hendrik en Maria veel van Alkander. Gij kent zeker deze Maria wel. Het is dat meisje het welk altijd zo zindelijk in de kleren is. Zij is altijd zo vriendelijk en beleefd. Zou jij dat meisje niet kennen? Alle mensen spreken veelgoeds van haar. Maria is zo oud als Hendrik. Zij zal nu 12 jaar oud zijn. Zij heeft reeds verleden in een jaar de school verlaten. Oh, dan zal zij weinig leerd hebben. Als de kinderen zo vroeg de school verlaten, dan hebben zij niet veel tijd gehad om te leren. Niet te haastig. Maria heeft haar tijd wel besteed. Zij kan goed lezen, schrijven en rekenen en heeft in de school nog vele andere nuttige zaken geleerd. Waardoor zij zoek een goed meisje geworden is. Toen zij 7 jaar oud was, kon zij al kousen bereien. Zij maakte zeldend kwaadesteken, want zij was zeer oplettend. Nu leert zij het naaien bij haar moeder, want deze is ook een kundige en brave vrouw. Ik zou liever bij een naaifrouw gaan. Hé, waarom? De moeder van Maria is bekwaam genoeg om aan haar dochter het naaien te leren. Maria is reed zo verre gevoorderd dat zij het goed van haar broersen zijn zusjes kan verstellen. Weet jij waarom Maria bij haar moeder het naaien leert? De ouders van Maria zijn geen rijke lieden. Zij hebben nog vier kleine kinderen. Maria, hoeet haar moeder, in het huishouden behulpzaam zijn. Omdat haar ouders geen geld genoeg hebben om een en mij te houden. Dat is toch niet aangenaam voor Maria. Oh, dat verbeeldt ga u. De moeder zeide eens tegen Maria, kind, jij moet mij aan het huiswerk helpen. Een meisje moet vroeg leren huishouden. Zij moet zich vroeg aan het werk gewennen. Zij moet vroeg zuinigheid, zindelijkheid en orde leren. Als zij dit vroeg leert, dan wordt het haar eindelijk tot ene gewoonte. Als wij vroeg aan orde, zindelijkheid en zuinigheid gewend worden, dan weten wij na de hand niet beter of het behoort zo. Het naaien zal ik zelf u leren in de uren die ons overblijven. Zee dat dientijd heeft Maria haar moeder met blijdschap in alles geholpen. Zij weet wel dat haar moeder het wel met haar meent. Zij is reed zo bekwaam dat zij menig meisje van twintig jaren beschant maakt. Maria was nog maar een kind van zes of zeven jaar toen werd zij reeds door elk moment. Men prees, liefkoosde haar. Haar kleren hield zij zindelijk en altijd evenvriendelijk. Was zij tot ieder's hulp gereed. En hetgeen zij deed, dat deed zij aardig en tevensvaardig. Zie daar waarom dit lieve kind bij alle mensen was bement. Wat is toch orde? Orde is alles ene behoorlijke plaats te geven en alles op zijn tijd te doen. Dit is niet gemakkelijk te leren als men ouder is. Men moet dit leren als men nog jong is. Maria leerde al vroeg alles op zijn rechte plaats brengen en alles op zijn tijd te doen. Zij liet nooit haar speelgoed op den grond of op den stoelen liggen. Zij had een kasje waarin zij al haar speelgoed kon bergen. Toen zij groter werd pasten zij evenzorgvuldig op haar klederen. Als er ene scheur of een gat in haar klederen kwam of als haar kousen gestopt moesten worden, dan zijden zij dadelijk aan haar moeder. Zodra zij naaien en stoppen kon, deed zij hetzelfde. Zij wist wel dat de gaartje in de klederen spoedig een groot gat wordt, als men daarvoor geen zorg draagt. Zij zag wel hoe slordige kinderen hierdoor hun klederen verwaarlozen. Eens stond zij met Hendrik te praten dat de meisje voorbij ging dat de lappen bij haar jakkingen. Het de jammer van dit meisje zei de Maria dat zij niet geleerd heeft om de gaartjes in haar klederen dicht te maken eer het gaten worden. Als zij dit geleerd had, dan zouden zij haar klederen zo niet verwaarlozen en dan behoefden zij ook niet zo slordig langs de weg te lopen. Dat is wel waar, antwoorden Hendrik. Vele arme mensen worden nog armer omdat zij weinig acht op hun koets slaan. Een goed en orde lievend kind maakt dat men nooit zijn kleren vindt. Op stoel of tafels werven. Het legt die ordelijk in de kast en denkt die op zijn goed niet past zal nooit iets meer verwerven. Hoe Maria zich leerde gewennen om alles op zijn tijd te doen kunt hij uit het volgende zien. Zij was toen nog in negen jaren oud Maria en haar moeder. De moeder. Maria, heb jij uw kousen al gestopt? Maria, neem lieve moeder. De moeder, heb jij uw bed al afgehaald? Maria, neem moeder lief. Moeder, hoe komt dat kind? Dat ben ik van u niet gewoon. Het is reeds elf uren. Maria. Oh moeder, ik heb nog tijd genoeg. Er is immers geen school vandaag. De moeder, wat heb jij dan in al die tijd gedaan? Heb jij iets anders in het huishouden verricht? Maria, neem moeder. Maar ik heb mijn speelgoed opgeruimd. Gij weet immers wel dat de kleine K gisteren met mijn pop gespeeld heeft. Zij heeft niets op zijn plaats gelegd. Nu moet ik het immers doen. De moeder. Dat moet jij ook kind. Het is niet goed van het kaartje dat zij alles overhoop haalt en het niet weder op zijn plaats bergt. Maar, gij had dat gisteren reeds moeten doen. En het niet tot heden laten liggen. Gij zei het in een zwijzer dan kaartje. Maria. Ik heb daar aan niet gedacht, lieve moeder. Maar ik zal beter oppassen. De moeder. Als men niet alles op zijn tijd doet, dan komt men doorgaans tijd tekort. En buiten dien. Gij moet altijd het noodzakelijkste eerst doen. Gij weet wel dat gij uw bed niet onafgehaald mocht laten liggen. Gij weet wel dat gij met gene gaten in uw kousen mocht lopen. Of die zo in de was noem. De Maria. Dat weet ik wel, moeder. Maar de moeder. Gij kunt niets tot uw verschoning inbrengen, Maria. Het noodzakelijkste moet altijd eerst geschieden. Gij mocht nooit iets tot ene andere tijd uitstellen dat gij heden doen moet. Want gij weet niet wat er in den weg kan komen. Dat moet gij niet weer doen, Maria. Een orderlijk meisje doet alles op zijn tijd. Haald ter stond uw bed af. Stop spoedig uw kousen. En wees nooit weer zo nalater. Zindelijkheid en zuinigheid zijn zeer noodzakelijk voor ieder. En vooral voor een meisje en voor ene vrouw zijn de enigste moeder van Maria. Enige tijd daarna. Wat is toch zindelijkheid en zuinigheid voor Maria? Dat zal ik u zeggen kind, antwoordde de moeder. Het reinhouden van onze lichaam, klederen, huisraad en alles wat wij gebruiken dat is zindelijkheid. Zuinigheid is niets onnodig uitgeven of meer gebruiken dan men nodig heeft. Nu weet ik wat zindelijkheid en zuinigheid is, zei de Maria. Ik zie dit dagelijks aan u, moeder. Maar moeder vervolgde Maria. Is het dan zo schadelijk, niet zindelijk en niet zuinig te zijn? Ja, mijn kind, dat kunt jij nu nog zo niet beseffen. Een kind dat niet leert zindelijk en zuinig te zijn zal vele onangenaamheden ondervinden als het ouder wordt. Zulk een kind verwaarloost zijn eigen goed en het goed van anderen. En dit moet immers zeer schadelijk zijn. Maria en Hendrik. Maria, wat zegt jij Hendrik? Dient Kaan niet meer bij uw moeder? Hendrik, nee, al lang niet meer. Mijn moeder heeft daar later Gaan, omdat zij zo morsig was. Maria, morsigheid moet toch een en lelijk onderducht zijn. Mijn moeder heeft mij daarvoor dikwijls gewaarschuwd. Hendrik, uw moeder heeft wel gelijk. Gij weet nog niet wat morsigheid is. Maria, maar kon uw moeder niets inschikken? Zij zulk in een goede vrouw. Hendrik, mijn moeder heeft zo lang geduld gehad, maar nu kon zij niet langer. Verbeeld u, ene meid met het haar uit de muts, met gescheurde en morsige kleren en met handen zoveel als of zij in geen jaar gewassen waren. Als wij de meid aanzagen, dan vergring ons alle eetlust. Zij moest toch met die morsige handen aan het eten komen. Maria, voei, dat was schande. Hoe heeft uw moeder die meid nog zo lang kunnen houden? Hendrik, mijn moeder hoopte dat zij zich verbeteren zou. Toch zij hoorde naar genen vermaningen. Maria, zij won nog al veel geld bij uw moeder en dan nog zo morsig en gescheurd voor de dag te komen. Dat kan ik niet begrijpen. Hendrik, voor morsige mensen helpt niets. Zij verwaardlozen alles. Zij benadelen hun gezondheid. En iemand die morsig is, kan ook niet zuinig zijn. Heeft zij al een andere dienst? Hendrik, nee, niemand wil haar hebben. De mensen kunnen dat haar wil aanzien dat zij in het geheel niet zindelijk is. Maria, mijn dunkt, ik zou mij zindelijk aankleden als ik naar de mensen ging. Hendrik, als jij dan waard als ka, dan zou het hij toch de mensen niet kunnen misleiden. Men heeft slechts haar handen en haar aangezichten zien, dan moet men vragen of er geen water in ons land is. Maria, maar ik begrijp nog niet hoe het komt dat die meid zich niet verbeterde. Zij had toch zulke een goed voorbeeld aan uw moeder. Hendrik, als men zich vroeg aan een onderdeugd gewend, zegt mijn vader, dan wordt die ons na de hand tot enige woonten. Wij kunnen die dan zo gemakkelijk niet weder afleggen. Gij kunt uw moeder niet genoeg danken dat zij u geleerd heeft zindelijk en zuinig te zijn. Zindelijk zijn op lijf en kleren. Dat behoort men vroeg te leren. Zindelijkheid maakt elk bemind, wordt dan toch een zindelijk kind. Maria is ook zachtzinnig. Maria is een zachtzinnig meisje. Zij is altijd even vrolijk en vriendelijk. Zij wordt nooit kwaad als het haar niet naar haar zin gaat. Er zijn meisjes die bij de minste belediging kwaad worden en haar hoofd tonen, die ieder nog eens bejegenen die haar zin niet doet, die ieder kwaad bescheid geven die haar tegen spreekt. Zo doet Maria niet. Maria weet wel dat men nooit vergenoegd kan zijn als men om iedere beuzeling kwaad wordt. Zij weet ook wel dat men driftige mensen door zachtzinnigheid het best tot bedaren kan brengen. Dit heeft zij reeds bij ondervinding geleerd. Haar broer Willem is een driftige jongen die opvliegt als beskruid. Als zij meent dat men hem beledigt, maar wat doet Maria dan? Zij blijft zeer bedaard. Als zijne eerste drift voorbij is, dan tacht zij hem door vriendelijkheid te overtuigen dat hij verkeerd gehandeld heeft. En dit mist haar zelden. Als Maria dit met kwaadheid wilde doen, dan zou het haar nooit gelukken. Willem houdt ook veel van zijn en zuster. Ik wens ze dat ik zo zachtzinnig waren als jij lieve mij, zegt Willem het ik wel. Dan zou ik zoveel om aangenaamheden niet hebben. O, dat kunt jij wel. Is dan het antwoord van Maria als jij over elke beuzeling niet zo driftig wordt. Maria is ook toegevend. Maria kript nooit met haar broertjes of zusjes of met andere kinderen. Hoe komt dat? Geeft Maria, hun dan altijd hun zin? Nee, dat doet zij niet. Maar zij weet op ene verstandige wijze toegeven. Maria weet wel dat men altijd zijn eigen zin niet kan volgen. Dat men verplicht is, iets vooral kan er in te schikken. Alle kleine kinderen zijn gane bij Maria omdat zij altijd zo zachtzinnig en in schikkelijk jeergens te klein is. Geeft zij hun dan niet alles wat ze hebben willen? Wel, nee. Hoe maakt zij het dan, als zij om iets dwingen? Dat zij niet hebben mogen. Kom, dat zal ik u zeggen. O, dat jij ook zou kunnen doen, zoals Maria doet. Als ze klein om iets vragen, dat zij hebben mogen, dan geeft zij het hen. Maria laat de kinderen nooit iets zien dat zij niet hebben mogen. Als men de kinderen iets voorhoudt dat zij niet hebben mogen, zegt Maria, dan plaagt men hen. Dat is lelijk, dat maakt de kinderen ongemakkelijk. Als de kinderen om iets vragen dat zij niet hebben mogen, dan weet Maria, hen door iets anders tevreden te stellen. Gij moest eens zien hoe aardig zij dit kan doen. Maar moet men dan altijd toegeven? Nee. In het kwaad er vooral niet. Dat deed Maria ook niet. De ouders van Maria gingen eens uit. Zij moest met haar broertjes en zusjes de huis blijven. De vader had gezegd dat zij allen welkander in huis moesten blijven. Maria, zei de vader, gij zei de oudste, pas toch vooral wel op. Het duurde niet lang of Willem wilde op straat spelen. Maria, waar gaat gij heen, Willem? Willem, ik ga met Jan van onze buurman spelen. Maria, vader heeft het immers verboden. Willem, ja, dat weet ik wel, maar vader is al weg. Maria, gij wilde immers niet ongehoorzaam zijn, lieve Willem. Willem, wat ongehoorzaam? Wilt gij weder niets inschikken? Ik ga met Jan spelen, hoort gij? Maria, hoe kunt gij zeggen dat ik niets wil inschikken? Dat mengt gij immers niet. Als gij iets doen wilt, dat u vergund is, dan belette ik het u niet. Vader heeft gezegd dat gij niet op straat mocht. Als ik u die toestond, dan was ik zelf omgehoorzaam. Willem, ja, gij hebt altijd iets te zeggen, hoor, ik wil met Jan spelen. En zal het u niet vragen? Maria, ik mag u niet laten gaan. Willem, hoe kunt gij mij zoveel verdriet aan doen? Willem, gij doet mij wel verdriet aan. Laat mij maar gaan. Gij behoeft het vader niet te zeggen. Maria, vader heeft het verboden. Hij zal zeer wel weten waarom. Wilt gij dat ik vader zal misleiden enkel om u u een zin te geven? Willem, meid, gij maakt mij kwaad met al uw getalm. Doe de deur open, zeg ik u of. Willem dreigde haar te slaan. Hij stamte op den grond. Doch Maria bleef bedaged. Hij ging op ene stoel zitten en scheen enigszins te bedaren. Hij begon te beseffen hoe verkeerd hij handelde. Hij deed hem leed dat hij zijn zuster zo onvriendelijk beëgend had. Hij werd allengs spraksamer. Maria, sprak van het voorgevallende geen enkel woord. Ze speelde samen en sleedde zo overige van de dag zeer genoegelijk. Zo deed Maria altijd. Als men iets van haar wilde hebben. Dat niet goed was, dan deed zij het niet. Een gesprek tussen drie buurmeisjes van Maria. Onlang stonden drie buurmeisjes van Maria samen te praten. Kaartje, hebt gij klaartje vandaag gezien? Keartje, hebt gij wel gezien dat zij weder een nieuw jak aan had. Kaartje, hebt gij niet gezien dat zij een lint op haar een muts had. Keartje, ja, mijn lieve mens. Het is niet moeilijk, één je vrouw te zijn als men de mensen niet betaald. Saartje, hoe wijt gij dat? Zou zij dat jak niet betaald hebben? Keartje, oh, dat kan men wel denken. Haare ouders hebben immers werk om aan de kost te komen. Kaartje, ja. En dan versmullen zij nog alles wat zij winnen. Keartje, vanmiddag hebben zij zeker weer lekker gegeten. Ik ben deze morgen een kleine jongen tegengekomen met één man dopperten en kalf schaakt. Saartje, ha ha, nu vergist gij u. Dat had hij voor mij naar moeder gehaald. Keartje, dat weet ik niet. Maar het gaat toch niet goed in dat huishouden. Maria had met haar moeder gedurende het gesprek op de stoep gestaan en alles gehoord. De moeder kon niet langer haar ongenoegen ontwijnt zijn. Daarom ging zij met Maria in huis. Zij wilde ook niet dat haar dochter langer dit kwaadsprekend zou aanhoren. Toen zij in huis waren, volg Maria naar die mensen welke door deze meisjes gesproken werd. Het zijn brave, werkzame en zuinige mensen, antwoordde de moeder. Daarom kunnen zij nog iets kopen dat een ander missen moet. Hoe kunnen dan deze meisjes zoveel kwaad van die mensen spreken? Volg Maria. Dat is het werk van kwaadspreksters, zei de moeder. Het strekt haar tot genoegen om alles kwaads van anderen te vermoeden. Dat mogen wij niet doen. Wij moeten altijd het beste van anderen denken. Dat deze meisjes zoveel kwaad van de liederspraken komt zeker daarvan dan dat zij niemand iets gunnen dan zichzelfen. Zulke mensen zijn hoogschadelijk voor andere mensen omdat zij door hun leugens andere in een kwadenaam brengen. Maar is het dan altijd uit wandgunst dat sommige mensen kwaad van andere spreken? Volg Maria. Altijd niet mijn lieve kind, hernam de moeder, maar toch dikwels. Sommige mensen spreken van anderen of van zichzelfen en vertellen vele dingen die zij niet behoren te vertellen. Enkel omdat zij graag praten en dikwels niet weten wat zij praten zullen. Babbelaarsters en kwaadspreksters zijn een gevaarlijk slag van mensen. Niemand is veilig voor haar requadentom. Zulke mensen worden door niemand vertrouwd. Het waren de wensen dat zij zich alleen met hun eigen zaken bemoeiden. Daar is hier een de buurt en een vrouw. Gij kent haar wel? Ieder schoet haar. Zij weet altijd iets te praten. Dan spreekt zij over haar man, dan over haar kinderen, dan over haar vrienden of buren. De minste beuzeling die er in haar huishoud in de voorvalt vertelt zij door de gehele buurt. Iedereen vraagt zij uit en als men haar dan iets vertelt dan weet zij niet hoe spoelig zij het weder aan anderen zal verhalen. Het is alsof zij geen rust nog duur in haar huis heeft. Zij kan gehele uren aan de deur staan om toch te zien wat er in de buurt omgaat. Heer door verwaardozij haar kinderen en haar huishouden. Als zij niet meer uit haar eigen huishouden weet te praten dan ligt een ander aan de beurt. En dan doet zij even als die kwaadsprekende meisjes. Is het wel te verwonderen dat iedereen een afkeer van zulke mensen heeft? Gij zult u zeker aan geen babbelarie of aan kwaadsprekenschuldig maken. Gij mocht geen kwaad van anderen spreken omdat verraad een boos gemoet. Denkt op uw eigen gebreken en hoe jij die verbeteren moet. Maria kon het gesprek van die van gunstige en kwaadsprekende meisjes niet vergeten. Enige dagen daarna zat zij bij haar een moeder te naaien en toen begon zij weder aan dat gesprek te denken. Het is toch ongelukkig neidig te zijn omdat een ander in Nieuwjak aan heeft. Zijde Maria half overluid bij zichzelf. Ja, wel is het ongelukkig antwoorden de moeder die dit hoorde. Dat komt enkel voort uit begeerlijkheid en uit een het wazenneiging om garenen op geschik te zijn. Lieve Maria, laat u toch nooit door begeerlijkheid verleiden, want dan zou gij voor u zelf ongelukkig worden. Een mens die alles begeert is nooit tevreden. Hij heeft nooit genoeg en hoeveel hij ook heeft hij wil altijd nog meer hebben. Het smakt hem als een ander iets heeft. Hij wil alles voor zichzelf alleen te hebben, want hij is nooit verzadigd. Dat maakt dat zulke mensen nooit recht gelukkig zijn. Zij vinden telkens reden om zich te ergeren. Wat mogen wij niet doen? Wij moeten met ons deel tevreden zijn en ons verheugen als het andere mensen wel gaat. Maar is het al kwaad gijne op geschik te zijn, vroeg Maria. Dat is het somtijds antwoorden de moeder, omdat er aan den opschik nutteloos veel geld verquist wordt. Bovendien blijft het toch altijd belachelijk. De klederen maken den man niet, zegt het spreekwoord. Als gij u in zo opschikt dat gij boven alle meisjes in de buurt uitmunt. Wat zal het dan wezen? Zult gij daardoor braver zijn dan andere meisjes? Neen antwoorden Maria. Nu vervolgen de moeder. Dan behoeft gij het ook niet te doen. Gij moet uw zindelijke kleden, dat is uw plicht. We moeten het in kleren, maar in deugden boven anderen trachten uitmunte. Een bewijs dat Maria ook medeleidend en hulpvaardig is. Onlangs neemt Maria in de boodschap voor haar moeder. Toen zij terug, ontmoeten zij ene arme vrouw met twee kinderen. De vrouw zag er zeer ziek en zwakkelijk uit. En de kinderen schrijden van den honger. Maria was zo ontsteld dat zij op dit ogenblik niet wist wat zij zouden aanvangen. Maria ondersteundde de vrouw zoveel als haar krachten toelieten. En riep enige mensen tot hulp. Zodra zij van de mensen hoorde dat deze vrouw van honger in vrouw te gevallen is, zei ze dat ze de vrouw van honger in de boodschap was. En dat deze vrouw van honger in vrouw te gevallen was, spoelen zij zich naar huis en keer dat er stond met een stuk brood terug het welk aan de vrouw gegeven werd. Weldra kwam de vrouw wederbij en ging langzaam naar huis. Maria nam de beide kindertjes bij de hand en volgde de moeder naar dezelfde woning. Zij kocht enig eten die vrouw van de mensen gekregen had en verliet haar niet eer voordat moeder en kinderen door spijs verquikt waren. Niemand was blijder dan onze Maria. Men kan nooit blijder zijn dan als men een goede daad verricht heeft. Toen zij heeniging zei de vrouw God zal u segnen, mijn lieve kind voor de hulp die gij mij bewezen had. Maria kon niet begrijpen waar mede zij deze dank verdiend had. Zij werd beschaamd en antwoordde dat zij niet meer gedaan had dan zijn verplicht was. Dat zij zeer blijder was dat zij haar had kunnen helpen en dat zij voor deze kleine dienst geen dank verdiende. Maria is niet zo vrijzachtig als vele andere kinderen. Eens was Maria met haar nichtje keetje in de tuin van één haar geburen. Maria plukte enige bloempjes die in het gas groeiden en terwijl zat keetje ondereen het boom. Eens klaps begon dit meisje te gillen en te schreven. Maria liet van schrik haar bloempjes vallen en liep naar keetje. Ze dacht dat deze enig ongeluk bejegend was. En wat denkt gij dat haar was overkomen? Zodra Maria dicht bij haar was begon keetje weder uit alle machten schreven. En riep niets anders dan ene spin, ene spin oh help, help ene spin, ene spin er liep ene spin over keetjes rok. Maria had meedeleidend met het onnozelen meisje dat voor ene spin zo bevreesd was. Zij nam de spin op en weerp haar weg. Zij dode haar niet omdat zij wel wist dat men buiten noodzakelijkheid geen schepsel van het leven mag proven. Oog zei de Maria die spin zal u immers geen qua doen gij moet u zo licht niet bevreesd maken en vooral niet voor diertjes die u niets schade kunnen. Hoe komt het toch? Oog, oog daar komt ze weer Maria nam haar nigtje bij de hand en ging in huis zij wist niet hoe zij het best dit meisje zouden tevreden stellen maar dit wist zij dat alles wat God geschapen heeft nuttig is en dus ook de spinnen en andere beetjes Maria heeft God lief onlangs was Maria met Hendrik en met andere kinderen buiten op het veld zij hadden van hun ouders verlofd bekomen om eens te wandelen het was een schone dag de akkers stonden vol vruchten en maakte de kinderen opmerksam op de goedheid van God die zo wijs voor alle zijne schepselen zorgt de kinderen verheugden zich dat God zo goed is nadat zij enige tijd alles met verwondering en erkenten is beschouwd hadden vroeg Hendrik aan Maria heb jij God ook lief Maria zou ik God niet lief hebben die zo liefderijk voor ons zorgt zie maar eens hoevele vruchten die goede God voor de mensen laat groeien Hendrik, zie eens de beesten daar op het land die krijgen ook een voedsel van God Maria en die vogels daar die vinden ook een voedsel Hendrik en die viches hier in het water die leven ook en worden ook door God onderhouden Maria ja zelfs die kleine vliegjes daar die wij nauwelijks kunnen zien die worden door God niet vergeten Hendrik, wat is God goed Maria en ook wijs en machtig Hendrik God geeft zomer en winter regen en zonderschijn alles op zijn tijd Maria als ik dat alles bedenk word ik geheel doordrongen van liefde en erkenten is Jeren's dien groen nu vader in den hemel Hendrik, kom laat ons eens tot lof van God zingen de kinderen plaatsen zich in het gasmelkander en zongen zeer eerbiedig van de liedje het welk zij in de school geleerd hadden lieve vader, alle mensen oh wat zijt jij wijs en goed wat toch kan ik meerder wensen dan uw liefde voor mij doet alles wat ik hier aan schouwen toont dat jij uw schepselen mint dat ik dan op u vertrouwen u gehoorzaam als uw kind toen Maria te huis kwam kleden zij zich uit en hij was alleen en kon dus nadenken over hetgene zij gezongen had zij herinnerde zich daarbij hoe liefd haar ouders haar hadden het welk haar opnieuw reden gaf om God te danken zij besefte hoeveel zij aan haar ouders verplicht was nooit zeiden zij kan ik mijn ouders het goede vergelden dat zij mij bewezen hebben hoe hard moet mijn vader den geheden dag werken de goede man heeft nooit enige rust hoeveel moeite heeft mijn moeder den gansen dag aan ons hier rolde Maria de tranen langs de wangen daar zijn bedacht dat zij menigmaal haar ouders bedroefd had goede God zeiden zij ik dank u dat geen mij zulke goede ouders gegeven hebt oh dat ik hen het wederbedroeven geef dat ik hen steeds lief hebben en hun gehoorzaam zij zoals Maria deze laatste woorden uitboezende trad haar vader in de kamer hij kust haar aan zijden geen zijt en lief kind dat haar ouders veel genoegen verschapt zo zich sterkt het ouders door blijtschap als hun de kinderen braaf zijn en wel oppassen hoe gaat Maria zo treurig daar heen weet jij het nog niet haar vader is gestorven hij was zulke brave vader hij had zijden kinderen zo lief Maria is zeer bedroefd nu blijft haar moeder met vier kinderen over de goede vrouw kan voor deze kinderen dan kost niet winnen als er geen goede mensen zijn die haar helpen dan moet zij gebrek leiden ik heb zulke meedleiden en met haar kinderen ik zal naar de moeder van Maria gaan en zeggen troost u lieve vrouw we hebben immers een goede vader in de hemel en deze zal u nooit verlaten de vader van Maria is slechts weinige dagen ziek geweest de goede man voelde ras dat hij sterven zou hij trooste zijn bedroefde vrouw en kinderen hij deed zijn vrouw opmerken hoe God altijd voor hem gezoord had geen moed u niet te zeer bedroeven zeiden hij omdat ik u verlaten moet God weet waarom hij zulks doet en dat is zeker tot ons best vertrouw al tijd op God en hij zal u ook nooit verlaten Maria was geen ogenblik van haar vaders bed als hij zich slechts verroerde dan vroeg zij of hij ook iets nodig had zij helpt getrouw haar zieke vader oppassen gedurig vloeiden haar de tranen langs de wangen haar lieve vader te moeten missen oh als zij dit bedacht dan kon zij haar tranen niet verbergen weest zo bedroefd niet lieve kind zijde de zieke vaders somtijd God zal alles wel ten best te schikken onophouderlijk bad Maria instilte tot God en smeekte hem om het leven van haar dierbarend vader toen de vader zijn laatste ogenblikken voelde naderen zijde hij tegen zijn kinderen lieve kinderen ik moet u verlaten God roept mij tot zich maar houdt goede moed jij hebt een beter en machtig vader in de hemel deze heeft tot heden voor u gezorgd en zal ook altijd voor u zorgen vergeet hem niet lieve kinderen hebt hem lief en zijt hem gehoorzaam en hij zal het ondervinden dat hij een liefderijk vader is die zijne kinderen nooit vergeet zijt ook uw moeder gehoorzaam vergeet nooit wat zij voor u gedaan heeft en nog doet oh zij zal nog zoveel voor u moeten doen erg hij grootzijd leeft altijd zoals braven mensen moeten leven en het hij zult niet ongelukkig zijn oh doe dit lieve kinderen dan zien we alkander eens weder in de hemel de man werd zo zwak dat hij nauwelijks meer spreken kon hij nam nogmaals afscheid van zijn vrouw al een smolden weg in tranen de ziekenvroden zijn handen te samen bad aandachtig tot God en Stierf de laatste woorden welke hij tot troost van zijn diepe droeft gezin uitstamelde waren al wat God doet bedankt einde van de Brave Maria een leestboekje voor jonge kinderen door Nicolaas Anslein opname door Marcel Konders vandaag en seizoenen van Louis Coupérez dit is een opname voor LibriVox alle LibriVox opnames zijn vijf van oorteursrechten ga voor meer informatie of we mee te doen naar LibriVox.org voorgelezen door Karola Jansen vandaag en seizoenen Louis Coupérez het woud was somber de lucht was zwart nacht zonder troost of sterren scheen uit de oneindigheid neergezonken op al wat van de wereld sterfelijk was toen wakker de kleine jongen werd hij was een kind van enkele jaren in het bos was hij verlaten of verdwaald zelf herinnerde hij zich niet meer omdat hij zo lang dagen geslapen had huiverend met zijn grote angstoogen zag hij rond en nergens tussen de bomen speurde hij de weg zwart was het waarheen hij blikte waar ben ik dacht de jongen en wie ben ik en waar moet ik heen hij herinnerde zich vaak iets van licht of warmte als weerschijn uit een zonnepaleis maar meer dan een weerschijn herinnerde hij zich niet en nu hij geheel wakker was werd hij zich bewust alleen, verlaten verdwaald te zijn in een woud van verschikking en de weerschijn was weg toen begon de kleine jongen in kinder wanhoop te schrijden voor beesten was hij bang en voor rovers en toen hij iets op hem afzag schemeren dacht hij dat was de wilde man en voelde zich al sterver terwijl zijn hartje hem klopte in de keel en zijn oogjes uitbeelden in afschuw maar de schemering was niet de wilde man de schemering was een witte vrouw de kleine jongen in zijn weerschijn van heugnis uit zonnepaleis meen daar zelfsterig kennen een vrouw, heel wit zoals zijn witte vrouwen zich heugden en in angst en verwachting beide, niepte je kleine jongen op haar toe witte vrouw, schmeekte het kind en vouwde de handjes met een gebaar van gebet dat er misschien aangeleerd was in het zonnepaleis heel vroeger de witte vrouw was lang en slang en haar witte sluiers waarde alle enigste blankheid in het zonberen woud tegen de zwarte bostiepte zij boog zich over het kind en haar blik trof hem tussen de witte sluiers uit die haar witte handen heel even uitbreiden als wilde zij beter zien haar blik trof uit diep donkere ogen ogen als het woud zo diep donker witte vrouw herhaalde, schmeekende het kind wie ben je mijn kind vroeg de witte vrouw met diep donkere stem en van waar kom je en waar moet je heen hij begon weer te schrijden, de jongen klein want de stem van de vrouw verschikte hem en hij wist niet wie hij was en zelfs niet waar hij moest heen gaat dan met mij zei de witte vrouw zacht ernstig en zij strekte uit haar hand de kleine jongen stak haar zijn handje toe en ging nu naast haar schrij in de steeds schrij niet meer zei de witte vrouw zie je gaat aan mijn hand heel veilig, laat mij je leiden wist niet bang, in dit bost zijn geen beesten of rovers het kind voelde een zacht vertrouwen vooral nu de kille hand van de witte vrouw warm werd van zijn gloeiende kinderhand maar toch struikelde hij heel dikkels en zijn korte beentjes werden moe laat mij je dan dragen, mijn lieveling zij tilde het moedekind aan haar borst en droeg hem heel licht tussen haar sluiers wit met een onhoorbare tred liep zij voort in haar armes sliep het kind in en droomde het van zonnigland zijn witte vrouw en ook van witte kindertjes toen het wakker werd glimlachtte het kind en zag zijn draagster aan in de diep donkere ogen je bent wel een goede witte vrouw niet waar? vroeg het kind vol vertrouwen en sloeg om haar hals zijn armpjes ja, antwoordde de witte vrouw ik ben een goede witte vrouw, mijn kind ben je niet moe bij te dragen, goede witte vrouw? nee, mijn kind ik word niet moe ik rust nooit ik ga altijd altijd het hele woud door het hele woud door zie, de morgen bleek tussen de takken en tekent de weg al duidelijker nu kan ik wel weer lopen witte vrouw de witte vrouw zette hem neer voorzichter op zijn voetjes en hulde zich dieper in haar sluyers het kind liep naast haar voort blijde nu al een nacht geheim als opgelost in de lachende morgen o, riep het kind, zie wat een mooie bloem en daar wat een mooie kapel o, jubelde het kind ik zou ze wel willen hebben kapel en bloem beide dan zal ik je geven kapel en bloem, zei de witte vrouw maar, dan geef je mij ook iets in rauw en wat kan ik je geven witte vrouw? in rauw, voor kapel en bloem en kind geef je mij dan dit morgen uur o, prachter is de bloem en prachter is de kapel o, witte vrouw, ik geef je dit morgen uur erg garne voor, in rauw de witte vrouw glimlachtte en met diep donkere blik zag zij neer op het begerige kind toen ving zij in haar sluyer de vlinder en boog zich over de afgrond om de blauwe bloem te plukken en bij de boot zei het kind dat jubelde van geluk o, witte vrouw, witte vrouw jubelde het blijde kind wat ben ik gelukkig met mijn bloem en mijn vlinder maar in zijn vreugde kneepte jonger de vlinder dood en de bloem verwelkte in zijn handje wat spoedig, o, witte vrouw is mijn bloem verwelkte en mijn vlindertje dood maar lief kind lang, vooral niet tussen kinderhandjes en nog sneller voor welke bloemen maar als je mij geeft deze nieuwe lentendag tover ik langs heel je weg vandaag duizenden vlinders en duizenden bloemen duizenden vlinders en duizenden bloemen duizenden vlinders en duizenden bloemen o, witte vrouw voor zoveel bloemen en vlinders geef ik in rauw garne mijn lentendag nu was de zon geheel in glans uitgeschoten en het wout was geen zwarte nacht meer maar straalde lenten groen, lenten goud en langs de straal en de weg liep lenten dronken het kind en plukte bloemen en vinkkapellen, want het bloeien en vladderde langs heel de weg maar avonds waren verwelkte bloemen en alle kapellen waren dood toch was het een heerlijke lentendag jaagde het kind met slaaptronke oogjes al en moe sloeg het armen om de witte vrouw heen en sliep in aan haar hart tussen haar sluiers de nacht viel de witte vrouw liep voort en haar diep donkere ogen lachte weemoedig maar de heerlijke lentendag nu is mijn murmelde de witte vrouw met diep donkere stem de witte vrouw bacht het kleine jongen in de stad tussen andere mensen en kinderen en het kind groeide erop en werd groot en sterk tussen wie hij zijn ouder stacht, zijn broeders en zusters verwandte en vrienden na jaren verscheen hem de witte vrouw weer, die hij geheel was vergeten en weer diep donkere ogen en verschikte ook al was hij een jonge man van 18 jaren nu mijn zoon noemde de witte vrouw hem ik ben je niet vergeten ik was ondankbaar witte vrouw bekende de jonge man witte vrouw gered heb je me verdwaald en verlaten kind uit het sombere woud van nacht en gegeven heb je me flinder zijn bloemen duizenden voor een lentendag ja, duizenden voor een lentendag, gebracht heb je me in de stad tussen wie mijn ouders geweest zijn en je hebben gevoed en verzorgd tot je man bent geworden mijn zoon jonge man van 18 jaren maar herinner je je niet te beloften wat voor die weldaarden je me geven zou ja, witte vrouw zo goed als lentendag in ruil voor de vlinders en bloemen herinner ik mei de 18 voorjaarsseizoenen die je eisten om mij te brengen in de stad tussen wie zouden zijn mijn ouders en mij zouden opvoeden met broers en zusters en mij zouden leven laten met verwandten als je je nog heugd die belofte mijn zoon is de witte vrouw tevreden en is vergelukkig dat je voor 18 voorjaarsseizoenen voor wat zo weinig is en zo eil en zo verwelkend ontvangen hebt, jeugd en een jongelinkstijd van lauter geluk maar nu witte vrouw is mijn geluk voorbij en leid ik bitter droefheid want ik beminnem meisje zo mooi en zielegoed als geen ander meisje ter wereld leeft en ik zou haar willen noemen mijn vrouw maar ze heeft mij niet lief en mijn haven is weinig dan mijn enige troost is niet anders dan mijn smart als ik ze uitklaag op mijn viool mijn zoon je weet hoe zeer ik je lief heb als je mij geeft een ruil voor de bruid die je wenst het goud dat je aanzienlijk onder de mensen zal maken niet meer dan 20 bloei in de zomers dan schenk ik je volgaar naar je geluk je gemarlin en geld maar weet je klaar dan niet in muziek meer want nog eilig en verganker dan wat ik je ooit gevraagd heb in de dagen en zomermaanden is muziek die verklingt in het niets toch heeft muziek mij getroost witte vrouw leef het geluk mijn zoon met wat ik je geef gemarlin en geld oh witte vrouw zou ik voor zoveel niet al mijn bloei in de zomers geven de witte vrouw zag met diep donker ogen de jongeman aan en in jaren kwam zij niet terug hij huurde zijn zo vuurig begeerde vrouw en in de langzaam omwentelende jaren kwam hij tot aanzien, rijkdom en macht tot de oorlog uitbarsten en het land in beroering bracht en de rook der brandende steden verduisterde hemel en horizon toen verschende witte vrouw voor haar pleegzoon ten derde malen en zij scheen hem verschrikkelijk te worden haar gelaad, mager en ingezonken knookig haar arm en benig haar dreigende hand oh witte vrouw oh witte vrouw riep hartstochtelijk uit de man wie zorg het gelaad al rimpelde de zicht verschoeide de ziel jaren geleden boodje me geluk voor twintig zomers aan maar geluk heb ik nooit gevonden als de bloem en de vlinder steerv steerv en welke te mijn liefde en mijn goud werd nooit mijn geluk nu wens ik alleen nog heel machtig te zijn want oppermacht moet wel geluk zijn en een kroon wens ik mij op mijn slapen te drukken pleegzoon zei de de witte vrouw mijn dierbaar kind dat ik nooit vergat zo je mij geeft in ruil voor de kroon van dit land 50 per per herfseizoenen zal ik veroorzaken gelukkig kans in de krijg die je voorst maakt over deze steden de eerzuchtige man nam de ruil haastig aan en een verschrikkelijke slag woedig durende zeven dagen de slagvelden lagen met lijken bezaaid de dood scheen al machtig te heersen de pleegzoon de witte vrouw had een zwaart in de hand genomen hij streed in de voorste rijen en een geheimzinnige macht scheen hem in het heetst van de kamp te maken hij aan het hoofd van het troepen des lands behaalde de overwinning en men drukte hem de kroon op het hoofd en hij werd oud onder het gewicht van die kroon tot weeroorlog woede opstand uitbrak en hij verlaten van alle designen ellendig en half naakt vluchten en neerviel in hetzelfde zonbren woud waar hij als verlaten jongske gevonden was door de witte vrouw oud en ellendig lag hij daar neer in de schemering van de zinkende avond er was een verschikking grouwe haren warrelde woestel maar gezicht dat grijnsde als een doodskop en waarin holle ogen zich groefde o, witte vrouw, o, witte vrouw riep de ongelukkig koning uit met een kroon dacht je me geluk te geven en wende de oorlogskans te mijn ergunst in ruil voor 50 puur per herfseizoenen maar niets dan zorg heeft mijn kroon mij gebaard geluk heb ik nooit gekend dan misschien die allereerste lente dag toen je vlinders en bloemen voor mij toverde toch was je mijn leven waarom ben je zo vreed geweest o, witte vrouw, o, witte vrouw nu ik hier lig, ellendig, verlaten nu smeek ik je alleen jij die zo machtig bent geef aan mijn arme kinderen geef aan mijn ramsalige onderdanen het leven en een glimp van geluk wat het dan ook zei bloem, vlinder, bruid goud of kroon o, mijn zoon, o, mijn zoon raaste de witte vrouw want dankbaar ben je altijd geweest geteld heb je nog bloem, nog vlinder nog bruid, nog goud, nog kroon maar als je mij geeft dit laatste ijzige winteruur wel aan, dan gun ik je kinderen en onderdanen het leven en hun glimp van geluk nu hielp ze hem opstaan en leidde hem voort want snikkende had hij haar zijn laatste winteruur gegeven en zij leidde hem tot een monument waarvan zij opende de bronzedeur en wees zij dreigend op dat ik tans alles ontvangen alle delenten dagen zomer en herfstseizoenen en ook het laatste winteruur al wat je mij beloofd hebt in ruil voor mijn talloze weldaden de oude koning strompelde en wankelde dit is een graf zei hij opziende naar het monument dit is een koningsgraf antwoorden zij morgen griffelen je lofsangers hoezoon er woorden van glorie die je verheerlijke in de vergankelijkheid ga in op dat ik daar gins ontvangen wat je mij schuldig bent zij hield open de bronzedeuren was je dan niet mijn leven vroeg de voorst op de drempel van het zippenhoeker oh zeg mij ben je het leven niet nee zij de somber de witte vrouw ik was nooit je leven ik ben niet het leven ik ben de dood hij gehoorzaamde langzaam draaide zij de bronzedeur toe die knarste in zware hengsels en mijn leven smeekte zijn stem nog terwijl angstig de oude koning gluurde door de nog opene reed terzicht langzaam sluitende grafdeur komt zij zachter de witte vrouw als je mij eerst je schuld hebt betaald vandaag en seizoenen toen sloot zij de deur voor duizenden van jaren einde van vandaag en seizoenen van de wikoperis opgenomen door Karola Jansen op 23 september 2008 ter Rotterdam www.karolajansen.nl fabriekskinderen van Jeje Kramer dit is een LibriVox opname alle LibriVox opname behoren tot de publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org gelezen door Marcel Kunders fabriekskinderen Jeje Kramer het is winter een koude decembernacht houdt met killenvingers oud-hollands grijze akademievesten dan blinddoek voor de ogen slechts een waardig trawand van den reuzengeest voor het strijd met een nacht en rukt een gedurigde blinddoek weer los zie maar de gasvlammen werpen van afstand tot afstand een vluchtig licht in de holle straten en gins langs de sombere grachten waartoe die kamp waarvoor dat ligt immers de stad ging ter ruste en slaapt geloof het niet telkens moet ze wakker en ziende zijn wakker en ziende om er te waken voor het onheil dat naderen kom en de oude stad zij slaapt dan ook niet slechts bij weilen bevangt haar een lichte sluimering en het schijnt u toe als droomde zij van haar al ouden room even als de teleren lood van den grijzen fors ter alpen die zoetjes dommelt aan haar een boezem en murmelt en fluistert van de grootheid zijn er afkomst maar toch hoe vluchtig ook haar sluimering zij telkens stuurend over den blinddoek heen om er te waken zelfs in den nacht toch vermag zij het niet zo als zij het zou willen de armen is krank ja het hoofd is wel helder zelfs klaar dan voorheen ja haar harte klopt wel even luiden voordeugd en voortrouw als in de dagen haar re jeugd nog tans jij ziet het wel hoe haar rechter arm als verlamd daar ter nederlicht luister een deel van haar eelste zappen gingen over in onzuiveren vochten in vochten die zich vormden tot een afzichtelijke woonde een wonde die haar krachten verteert en veligd haar voert in het einde tot de sloping van haar glorierijk bestaan arme stad dochter van den staat richt u op werp u aan Svaders borst daar zijn nog zusteren die leiden als zij smeek hem dat hij voor u en voor haar ter hulp er komen die naar Senden met artsenie en salve waren het nodig met fleimend landset maar gij, novelle dichter wat spreekt ge in beelden en raadsels hoort geniet reeds de stemmen opgaan die u vermaand tot een fout en kalmte die u toe ropt blijf wie gezijn wilt en ja hij gevoelt wel de juistheid die er woorden haalde hem het bloed door de Aaders want ziet ge men heeft hem die wondige toont van hem heeft men een woord begeerd aan den vader der leidende stad een smeekwoord om hulp om spoedige redding was het wonder dat hij moeite had al aanstond den juiste toont te treffen besefend het hoge wicht zijn roepin nochtans van nu aan zal hij trachten om wouder te zijn ontzettend eenvoudig het is winter koud was decembernacht een ijzig koud is nog zijn vroege morgen zes slagen brompt de klok uit Leidens Hoogstentoren door de Breestraat en de Hoge Woerd leidt onze weg naar één der achteren buurten der stad bij het licht in de gaslandtaren zien wij op weinige schreden afstand een armelijke woning haar bouw herinnert aan Leidens glorievolle eeuw aan de eeuw toen zijn zonen en dochters klok waren sterk en streden voor recht en voor vrijheid niets is er aan die gevel veranderd alleen zou het gebij dag kunnen zien hoe de kleine in loodgevatten ruitend van voorheen naar de ijzig tijden grotersoort zijn vervangen eertijds kom gods lieve zon slechts duttel in die woning schijnen maar nu helaas gij ziet het niet hoe die grotere ruiten voor het meeste deel met een vettig stof zijn overgedekt hoe er velen onachtzaam gebroken slechts ruw met onderschijnend papier werden beplakt hoe er tans in die armelige woning overdag nog minder lichtstraalt dan we leer en, dat is bedroevend erg bedroevend maar stil, ik moet eenvoudig zijn wel nu volg mij in de kleine woning in de kamer die wij aanstond door de voordeur betreden zou een voldeslagen duisteren is herzen indien niet de gaslantaren daar buiten door het straks genoemde venster enig schijnsel naar binnenwielp het zwaar geronk van een man benemens de geregelde of snellere ademhaling van enige slapende kinderen treft onze oren juist op dit ogenblik bericht de grote torenklok het zesde uur naar middelnacht in de bedstee, waaruit het na geronk blijft gelinken verneemt ge tegelijk met een eerste klokslag daar buiten enige beweging het is ene vrouw die zich haastig opricht met een neidig snort toch zo niet geeft zij den man aan haar de zijde een stomp op den schouder en leemt terwijl het naarer geluid enewijl verstompt nauwelettend het oor aan den doffen klokslag uit de verte zes brompte vrouw binnen het schons rekt zich geewend de leden stapt nu spoelig uit de hoge bedstee en sloft een ogenblik later op neergetrapte pantoffels naar een andere bedstee drie kinderen slapen er bij een twee jongens van tien en dertien jaren benevens een meisje dat bijna haar twaalfde jaar heeft bereikt in de slaapstee der ouders krönt vluchtig een kind van weinige maanden waarschijnlijk nu het bespeurt dat moeder hem verliet en in de wiege ervoor droomt een meisje van vier jaren misschien met een droevig lachje om den mond van mooie winkels met allerlei brood toekinders eruit op de moeder met shrille stem het slapende dritel toe en als zij het schamelend dekkleed heeft weggeslagen dan trekt zij den oudstend knap bij den arm haar evert die langzaam ontwakend met lodderige blik voor zich heen ziet terwijl zij verder op soortgelijke wijze de beide andere kinderen tewekkend tracht die taak is geen lichte saartje althans werd onbewust de moederhand af die haar diepend slaap komt verstoren wijk naar den achterstenhoek daar bedstee terug en krompt ze reschier tot een bal ineen met het hoofd op de knieën lagend geween vervult eensklaps het vertrek het is Sander het jongste deknaapjes onbarmhartig door de moeder uit de bedstee geteeld staat hij half wakend half dromend met de blote voetjes op den killenvloer steelt Sander als vader het hoort vermaand de moeder en als zij nu hem en haar oudste die inmiddels zijn bed heeft verlaten de schamelen kleren heeft toegeduwd dan tas zij opnieuw naar het weg doken meisje trekt haar bij hun hemdrokje naar voren en beurt het kind dat woest van zich afslaat al mede uit het bed saartje op den grond gezet opende ogen zij droomde daar even dat een akelig dier haar bij de kill had nu ziet ze haar moeder en de tedere handjes klemten ze in één de meisjes druk ze tegen de brandende ogen en zegt dat het zo tikt in haar hoofdje maar de moeder hoort het niet toen zij Sander heeft losgelaten om het meisje te wekken is het jongske overheerd door den slaap in de knie gezakt en ligt met het hoofd tegen den muur opnieuw in een diepe rust het is ook wat erg zich schielt tot het jongste vooroverbuigend schud zij hem nogmaals wakker doch als nu het kind opnieuw en sterker dan straks aan het krijten gaat dan legt zij hem haastig de hand voor de mond en ziet er met angste geblik naar de zij van het bedstee want Rieuw klinkt de stem van haar man met een neidige vloek hey, mond houden zich een kwartier later beweegt zich een schamel drie tal kinderen in de nog onbevolkte straten van leidens achterbuurt de nachtwag die van zijn laatste ronde huiswaarts keert hij kent ze wel het zijn de kinderen van Gerrit Zwarte den voormaligen Timmermans knecht van Zwarte die sinds een paar jaren zoals hij zich uitdrukt bang voor springende knokels en daarom zijn handen maar in de bokzakkenhout daar gaan ze, die kinderen Evert de oudste trekt Sander met zich voort en pijt den bibberende kleine met de woorden kom maar, het is warm daar kinder Sander kan het niemand al schelen hij wil er gaan liggen hier op die stoep en met het handje waarin nog de kruimels van den straks gekregen en haastig opgegeten koude aardappelkleven vrijft hij zich steeds en alweer langs de loodsware oogleden hij wil niet verder, weet je hij wil niet en zaartje, met opgetrokken schouders en de armen in hun boezelaar gerold gaat ze, haar broertjes op enige sreden afstand haastig vooruit bij ieder een voetstap die ze doet tikt het haar sneller en sterker in het hoofdje dat heeft ze eergister ook gehad maar nu is het erger, veel erger ze zal mij doorlopen nog harder dat ze eerder in de warmte komt zaartje, is schins om den hoek reeds verdwenen even het kan met Sander die hij stevig vasthoudt niet zo haastig voor het gaan eens klaps, ontsnapt er een nare kreet aan zijn mond met pijnlijk gebaar, trekt hij eind links de hand terug waarmee Sander heeft voortgetrokken het armeslaap dronken kind had hem kwaad aardig gebeten gebeten in de hand die tot lopen hem dwong terwijl hij slapen wilde niets anders dan slapen lelijke rakt scheelt even het en toch neem wij vervolgen hier niet armen, zwakken, onwetende schapen wij zouden u beschuldigen wij terwijl we slechts deernis met u hebben en slechts medeleiden voor u vragen ha, of we niets meer voor u wilden en waarheen zal het nu zie, een steenende vinger hoog zich verheffend boven de daken hij wenkt uit de verte en daar gij betreed er eender vele werkplaatsen van den groot zijn werkman kloekste zoon van den geest die we noemden de andere spruit van genie en verstand bedeeld met ontzettende kracht en rusteloze ijver geboren, den mensen ten welvaart en zegen stil, wie vluistert daar zacht en vaak ook ten moordenaar zie, in de voorhoven van deze zijn werkplaats daar stoken de dinaars een vuur van bedwelmende hitte uit vluchtig een sluimer ontwakend erect hij, en spant hij zijn leden en spieren krachtig heft hij zijn ijzeren armen omhoog en wanneer hij ze heft dan grijpen zijn vingers in stand en in drijfiel dan stampen zijn voeten op kammen en staven dan wielen en keren onthoudbare raders dan snort het en gonst het en bonst het al om en trilt er zijn stem donderende klank voortraderen, voort schept haastig den mensen uit ruwe wool een kostelijke draad ten koesteren dekleet en het snort en het drunt en het bonst en nog sterker en altijd die stem voortraderen, voort ik weet niet waar Saartje gebleven is een groot of sombe gebouw is hij binnen gegaan een stijle trap en hij gaat naar den adem is hij verdwenen in één der zalen van de uitgestrekte stoomwolspinnerij Evert die zijn broertje in de eenzame straat heeft achtergelaten moet haar als spoelig gevolgd zijn ook hem ontdekt geen niet meer zijt hij een vreemdeling in dit verblijf dan ziet hij in den aanvang slechts weinig wel flonkeren er in afwachting van den naderen de morgen een menig te gasflammen toch het licht wordt gedurig onderschept en gebroken door een aantal gevaarten die zich onbewust hun gestadige arbeid verrichten zijt voorzichtig dat uw kleed niet gevat wordt door één der vele machineraderen die u bij de nauwen doortocht van weerzijden bedreigen en let op den grond dat uw voet niet haakt in de brede pees die kinder die grote schijf in beweging brengt die schijf het is het hoofdrad de trommel van den schrubbelmolen naar machine die de vastgepakte wol in losse en platte vlocken tevoorschijn brengt en een naast dat andere werkduig dat is de kaartmachine die immer de vlockige wol blijft ontvangen ze kaart en verdeeld in haar ijzerend binnenst in donzige plokken en die plokken of rolletjes vol zo lang als een arm zo dun als een pink en zo licht als een velder waar of ze blijven zie vele losse raderen wentelen heen en weer en voeren ze toe aan den grofmolen daar zij lassen ze snel aan de plokken of draaden die haast zijn versponnen snel, ongelooflijk snel 700 malen in één uur 9000 malen op den lange dag doch die losse raderen hier, zie ze zijn van een ander fatsoen dan de grotere daar die er vielen en snoren om hun assen, niet waar gezout sweren dat het mensen waren heel kleine mensen die staan op hun voeten als wij met armen en handen zeer zwakke handjes gezichten als die van ons maar fleets van kleur en slap van vormen aangezichten waarin oogjes blinken als een laatste fonk in den bleken asshole gij zou sweren dat het mensen waren aakelijk kleine en arme oude mannen en vrouwtjes die gaarne heigend zouden neerzitten bij den warmenhaard en de dooralhanden uitstrekken naar een versterkende beten niet waar dat het natuurgenoten waren armen onsenoende wezens van gelijk een aanleg met dezelfde behoeften als gij maar gij bedrigt u zie slechts hoe ze vielen en keren negen duizend malen op een lange dag voortgejaagd door een werkman die, groots als zijn oorsprong toch gezakt door zijn duivel steeds woedender brult voortraderen voort vertrouwt ons niet hoe langer gij tuurt op die kleine raders want gij gevoelt wel dat het raderen zijn toch ziet geklaar onbedriegelijk zeker dat zij geschapend tot redelijke wezens nog met het kleed der mensen zijn bedekt immers in het midden van die bondvalerij het helderst door een der gasvlauwen verlicht daar ziet ge saartje het kind van Gerrit zwarte het arme kind dat de koorts heeft dat ze greppen moet ongelooflijk snel en gestadig gij herkent het arme meisje wel als schrik gij terug nu gij het droever figuurtje in het volle licht te beter kunt zien een hoofd, een gans hoofd is zij kleiner dan uw dochtertje dat in dit uur gezond ja, met de rozen op de wangen op het zachte kussen de dromen ligt en zo oud is als zij gij schrik terug bij het beschouwen van dat foos en flets gezichtje met die wijden mond en die onnatuurlijk glinsterende oogjes gij bent de blik van haar af en uw oog blijft gevestigd op het jongske aan haar zijde 10 jaar een oud gelijk hij een kind van zeven lentes wat zeg ik om een paar winters te zijn telkens en telkens werd hij een loderig blik op de grofspinner die aan geen zijde van den molen zijn werken bespied en angste rept hij gestaardig de handjes want ziet gij al twee malen heeft hij van hem een duchtige tik met een rolstok gehad hier op den schoudig erg vals en aan deze zijde van de tweede molen ziet gij die kromend knap er wel staan zijn hoog en breed voorhoofd doet u voor moeden dat zijn geest iets meer behoeft dan een werktuigelijke arbeid voor zijn handen armen onderdruk de geest wat kan hij meer doen dan tellen, altijd tellen zie, zoveel plokkend gelast geeft 1 minuut en 60 malen dat getal maakt omstreeks een uur en als hij diezelfde soms straks drie mal verkrijgt dan is de schoft of lavijtijd naar bij dan mag er het kind, toch nemen zijn rustig te nemen dat mag hij dan niet dat uur is voor zijn kwal geest dan spinner immers de grote machine zij weet van geen rusten immers de plokken die zijn aanhoudend laat vallen of schoon ze niet aan soms verwerkt zullen worden het is geraakt en ophopend gelegd en straks als de spinner weer aanvangen zal dan is er de taak van den knap schierverdubbelt want zie je de voorraad van gans een uur moet worden ingehaald op het nemmen vertraagende werktuig het werktuig laat altijd plokken voortbrengt wel 100 in 1 minuut maar toch die lavij zij gunter den kleine uur van minder gestadige arbeid dat uur is een welkom het uur van 9 tot 10 zie je hij heeft een goede moeder en die moeder heeft hem voor zijn ombeid een koekenbak gegeven een hele sens koekenbak die kan hij nu opeten en hij smaakt zo lekker wat weert zich die arme krommen knap om zijn geel grooien poffer waarvan de wetenschap leert dat hij slechts 1 vijfde voedende delen bevat zo zuurachtig klef en zo kraakend van kalk of van krijtstof naar binnen te slokken toch hij zult het begrijpen daar zijn de kinders van zwarte en nog anderen die hebben zulke goede moeders niet als hij ze zien hem aan met begierige blikken een heintje pink heeft gisteren gedreigd dat jaapje heeft te geven of dat hij hem anders maar heintje ziet een andere kant uit aan het arme jaapje gereinst van genot nu hij het ziekelijk mengsel naar binnen heeft te tellen dat heeft hij geleerd te delen nog niet en ginden naar bij de fijnspinttafels waraan voor het grootste deel de meisjes haar arbeid verrichten daar staat heintje pink de jaap en zijn koekenbak zetten zijn luidgeschreeuw kunt geniet horen door het alles overstemt geraasdermachines terwijl hij de wol in het kaartwerk tuig bracht hadden zijn kleine vingers te zorgen meteen dat de altijd grijpende tandjes er binnen gezuiverd werden van de vezelen wol die er kleven en groeien in het geoliede ijzer en het was voor de derde maal in weinige weken die neidige haastige tandjes hem knepen het vlees van zijn schrompele vingers en heintje hij schreeuwt en hij krompt van de pijn en de meisjes die van daarbij zijn jammer aan schouwen ze trekken voor het merendeel haar ouderen zichtjes in lachende plooien armen, verstompte gevoelose meisjes zwakke en lendig verdorvenen kinders hoe kinderen nee, toch was het voor zeker een optisch bedrog want hoor, nu het uur is verstreken nu klinkt met verheffing van stem en nog sterkere klankweer het woord van de vreselijke werkman voortraderen voort, doch grijpt hoeft het daar lang genoeg en wilt een ander tafereel wel nu een netsteenhuisje staat voor ons open in het ruime voorhuis wordt gij aangenaam getroffen door een zoeten roomgeur die het vervuld en de helderheid van maat en vaatwerk dat u als tegenlacht gij bevindt u in de woning van een echt Hollandse melkboer het is er vroegendag in zo'n huis hij, de bewoner der beide bovenvoorkamers Willem Marron van Hogenstad jurist aan de Leidse Academie hij had daar ook op gerekend gisteravond heeft hij met Koen op dienstkamer met thesis gewerkt na eenen heeft hij turend en turend op een hellend vlak dat vlak al groter en groter zien worden, aakelijk groot en het vlak heeft hem opgeslokt, ineens zonder dat hij er iets van bemerkte Koenraad moet wel zijn best hebben gedaan om Willem weer wakker te krijgen doch, het is hem niet gelukt toen Willem om trent zes uur in de morgen, de ogen heeft geopend toen lag hij op de Canapé met een kussen onder het hoofd en een deken over zich heen gespreid Ha Koen had best gezorgd maar op zijn eigen kast in zijn eigen bed daar zou het nog beter zijn weinige minuten later is Koenraad's huisproeerd geschikt, van het hevig toetrekken de huisdeur Willem, diep in den kraag van zijn overjas gedoken, vervolgd in tussen haastig zijn weg naar de straks genoemde woning van de melkboer omstreeks aan het einde van de smalle straat gekomen die hij ter bekorting van zijn weg had gekozen heeft hij een zonderelingen vondst gedaan daar lag een knapje, een lendige kleed, met het hoofdje op de kleine arm en die arm gekrompt op de scherpen rand van een lagen stoep wat waren zijn vangen koud, was hij dood? nee, zijn ademhaling ging vrij geregeld maar wat te doen met dat kind hem meenemen, waarachtig zo'n armendrommel ha, dat was een goed besluit het moet wel voortkomen uit een onbevangen edelaardige moed dat was niet het gevolg de berekening, omdat geen andere hulp ernaar bij was nee, meenemen waarachtig, dat was het eerste en het bleef zo bravo, zoon van Minerva hij zei er een van het echt oud-Hollands bloed bravo, Willem van Hogenstad nu toont ge dat ge van Adel zeid niet slechts van de Adel die telt de kwartier in het wapen maar van die liepere Adel der Ziel, toch stil ga niet voort of hij smijdt, u, naar het hoofd, dat ge de klaploper zeid een half uur later staat de zwaarlijverige echtgenoot van Pax de Melkboer op de drempel van een der mooie kamers die haar voornamen student tot sit en studeerkamer dient zij kan het zich ter wereld niet begrijpen hoe meneer zo'n veldschandaal van de straat mee naar boven heeft gedragen goddank, ze houdt van helder en netjes weet je en nou lijkt daar op de andere kamer zo'n smerig cichet in meneers ledikant en de hemel mag weten wat voor ontuig hij mee in huis heeft gebracht wil je eens kijken, fluistert van Hogenstad terwijl hij de juffrouw wengt hem in de achterste kamer en haar tegelijk half ironisch, half ernstig een knip oogje geeft kijken, wat zou je kijken priviltie je vrouw terwijl zij met krakende tred den jonker volgt den jonker die op zijn tenen lopend haar naar het ledikant in de andere kamer is voorgegaan en nu het groen dan mast een gordijn ter zijdeschuift hoe vind je dat he, hoe ik dat vind mag ik eens vragen hoe urs mama dat zou vinden heb je wel eens op straat geslapen meneer vrouw Bax met een stoep tot je kussen lieve hebel ikken roept u je vrouw ik ben godbank, een fatsoenlijk manskind maar weet je waar zuks gespuis van afkomstig is en zij wijst met haar vleesigend vinger op den armes sander die in Willems ledikant zo kostelijk te slapen ligt en je weet je uit de fabrieken van ouders die zuipen en luieren en er eigen onmonder vlees voor de kost laten zorgen zie je, weet u meneer van z'n krapajen zo je vrouw Bax ja, van volk dat zijn eigen vader en moeder van glasje never aan de gal zou helpen maar wil ik je rust wat zeggen meneer als je van een ouder mens een goeie raad wil aannemen pas op dat je je vingers niet brandt uit vuil maken van je eigen boel en het gebabbel in de straat wil ik daar laten maar met je dat verwaarloos en lidelijk sachet heel christelijk aan te trekken ga je vlak buiten je boekje als we het avond of morgen zo'n zuikloop in de deur krijgen die mij of mijn man een maling schopt omdat we zijn kind we hebben afgehouden dan bent uwis responsabel ieder man blijft baas over zijn eigen kinders als uwis mama wil je klaar zetten lieve hemel wat zetten die verschrikkelijke ogen op ja, wel meneer twee kedetjes niet waar zes kedetjes en tien krenten broodjes grun zwatte ogen koffie of teawater chocolade water je vrouw Bax je vrouw Bax maakt rechtsomkeert en als ze langzaam weg schommelt dan mombelt ze bij zichzelf om zo'n vuil op rapsel een fatsoenlijk mens nog te scandaliseren ook ze zou wel maar de kamers en het lieve geld je moet al wat doen in de wereld en terwijl kinder in de fabriek de grofspinner vloekt omdat hij één der raderen mist aan zijn molen slaapt de arme kleine zander zo rustig voort op het kosterlijk leger van zijn weldoener toen Willem de kamer van Koenraad verliet toen heeft hij gereken nog een paar zoete uurtjes op zijn bed te zullen doorbrengen maar nu zijn slaap is gans en al geweken hij heeft het ook druk gekregen om de waarheid te zeggen toen hij het ongelukkige perceeltje op zijn kamer had toen is het hem bij een nadere beschouwing niet meegevallen het begin was niets geweest maar om nu vol te houden boe wat een morsig boeltje toch een student weet zich te redden met behulp van een mes heeft hij het kind dat dubbend en slapend niets anders dan een gezicht had de armelijke kleren van het lijf getrokken heeft verder den steenkouden bloedhaastig een ouden wolrenoverjas om de droevertengere leetjes geslagen en na hem vervolgens op zijn bed te hebben gelegd heeft hij de dekens over hem heen getrokken hoog op tot aan de neus nog hoger tot aan de oren hij ligt het was geen wonder dat de jonge baron die funse kleren van het ventje met de tang in de kachel weerp flux een paar turven erop gelegd en toen het boeltje in brand gestoken zag hij al ras hoe de vlammen eens klaps zowel van boven als van onder uit de kachel sloegen ja je vrouw Bax heeft gelijk als je zo'n oude winkel opruikt dan krijg je een vlam en een rook van geweld maar het is heel gauw gedaan het heeft niets te beduiden een groot uur later ontwaakt de arme zander uit een diepend slaap eerst duurt hij geewend een weile suff voor zich heen maar dan, dan spalt hij de ogen open alweider en weider steekt zijn hoofdje uit in het ledig kant en werpt een onbeschrijvelijk angstig verbaasd een blik in het keurige slaapvertrek waarin hij getoverd is een angstig geween roept eens klaps den Jonker bij het zien van den voornamen heer die hem haastig nadert duikt het schrijnende kind vreesachtig terug en verbergt zijn hoofd in het kussen zo kleine slaper zegt Willem met zijn vriendelijk welduidende stem en later aanstond opvolgen zeg lustje een boterham dat laatste woord werkt machtig een boterham ja, ja, die luste hij wel en terwijl hij door de tranen heen een tweede blik op den vragen werpt nog ook aanstond zijn ogen weer neerslaat geleid een nauwelijks hoorbaar ja hem van de lippen ik weet niet hij zou het gelachen hebben in dientgij Willem opnieuw met het altijd vreesachtige knapje had zijn toppen en zollen wanneer hij gezien had hoe hij in teelde van het bed hem dwong de voeten te steken in een paar volle kousen die nog veel langer dan zijn gehele beentjes waren hoe hij de dunne armpjes door de mouwen van de oude overjastrok en die mouwen ter vrijmaking van de handjes meer dan halverwege opsloeg toen hij het armen zo wonderlijk toegetakel de manneken in zijn zit en studeerkamer op de kanapé de plaats nemen hem overladen met vet geboterde broodjes en kremtebollen en verder onthaalden op een enorme kop van de fijnste waterchocolade ik weet niet wie er zou gelachen hebben om de inderdaad overdrevend goedheid van de verdend, maar zeker zeer zeker zijn lieve moeder niet zij zou een traan hebben weggepinkt zij zou toch nog de zoon denkt het allerminst om zichzelf hij heeft slechts ogen voor het armenschap het knapje dat zeker een van die ongelukkige fabriekskinderen is waarvan men hem wel eens verhaalde een van die ongelukkige wezens die geboren worden met een vloek dat hun lichaam niet een tempel maar een lendige kerk zal zijn voor de geest de geest die sprank van het eeuwige van het ideaal die sprank de godheid zelf nu Willem zo'n schepseltje van daarbij ziet nu is het hem onbegrijpelijk dat hij vroeger als er spraken was van hun ramsalige toestand dat hij dan zo koud is gebleven maar zo zijn de mensen ze moeten zien om te gevoelen ze lezen in hun nieuwsbladen van de duizenden slachtoffers, dermijnen en van de honderdduizenden in de bloedigend krijg ja, het heet dan verschrikkelijk maar ook aanstons aanstonsplooid, wereldlag, hun mond van daar nevens in het nieuwsblad daar worden ze vergast op een aardig avontuur ja, zo zijn de mensen wij, wij mensen we moeten zien van daarbij we moeten horen en tasten maar wij schuwen de ellende en houden haar garne van verre ij, zie dan en luister nog even het zal niet zo akelig niet zijn misschien zelfs om te lachen bij hem prins, klinkt het zachtjes van Sander's lippen en het jongske, Winsfrees na het kosterlijk onthaal voor een groot deel was geweken en schuwen blik op zijn gast heer nog slaat de ogen ook aanstonsweer neer ik, wel nee, lacht Willem uit zich in mij me ontwakend maar, als ik het was zou je dan wel altijd bij zo'n prins willen blijven ja, wel zegt Sander waarom, onditten, zegt de jongen en likt nog eens langs de rand van den grote chocolade kop had je dat nooit geproefd en het feintje grinnigt als of hij wil zeggen dat kun je begrijpen ik dacht eerst, dat het mosterd was zegt hij iets later mosterd, ja die haalt moeder in een potje en smiddags als we van het fabriek komen dan krijgen we aardappels met zo'n beetje mosterd in het water niets anders ja, soms wel een scheutje aan zijn vader en moeder eten meestal spek maar dat schallig voor de kinderen zegt moeder, beesten het willen nee, Sander schrik maar zo niet dat geldt niet u of een van uw gelijken hoor maar hij vraagt u weer vriendelijk en hoe heet je vader? dat weet ik niet, is het antwoord maar jij, hoe heet jij? Sander zwarte en wat doet je vader? moeder zijt zuipen maar wat is hij van zijn ambacht genekt het kind daar had hij nooit van gehoord waar verdient hij zijn centen mee dat doet wel u en hoe oud ben je al? ben je al zeven ik, zegt het jongske ik ben tien ongelooflijk zo'n worm dus moet je zeker in de fabriek werken vraagt Willem opnieuw angstig kruipt het jongske in een die vraag ze had hem eens klaps aan zijn plicht aan de spinner die hem zijn loon onthouden aan de vader die hem randselen aan de moeder die hem geen eten zal geven en bevend zegt hij maar ik had ook zo'n slaap en gisteravond toen ik dertien of veertien uur gelost had toen dreigde de spinner dat hij me zou kiel halen als ik weer stond te hangjassen zij die kiel halen herhaalt de student kiel halen wat is dat? ja dat weet ik niet herneemt de jongen een angste rondziende als vrees hij dat iemand hem beluistert vervolgt hij maar ze zeggen dat hij achter zijn bast een emmer met water had staan en als nou een slecht kind zo zei hij zijn luie ogen niet open wil houden een doutium even met het hoofd in de emmer als het fabriek er niet bij is maar het zal niet waar wezen hem zo koud ja koud, ijzig koud om van te rillen en ga je ook school vraagt Willem Weder na een ogenblik van sombere stilte zie tegenover het jongske tot wie de vraag was gericht daar staan in de brede en nette boekenkast slechts weinigen achter een groene gordij verscholen de bronnen en schatkames van wijsheid en wetenschap van deugd en van recht van beschaving en godsdienst daar staan de klassieken die getuigen hoe voor tientallen even mensensgeest reeds krachtig streefden naar het schoonste ideaal de scheesters eeuwige voormaking daar staan ze de wetten der oude romijnen die reeds de zwakken beschermden daar staan ze in de monstermengeling door een die wijze en geleerden die godvruchtigen een zenemeesters van vroeger en later een tijd en het is alsof ze luisteren aandachtig luisteren naar de antwoorden van dat kind nee, naar school gaat hij niet naar school kan hij niet gaan want 13 14 15 uren moet hij werken op één dag naar school gaat hij niet want het dagloon zou dan minder worden en voor vader en moeder te schadelijk zijn boeken, nee, boeken heeft hij nooit gezien ja, als dat daar tegenover en boeken zijn dan weet hij het wel, dat zijn bijbels moeder heeft er ook zo in en ze zegt in dominees bedrieger wat dominee is, dat weet hij niet of ja die woont in de kerk en wat de mensen zondags gaan doen dat kan hij niet zeggen want hij is er wel ingewist maar heeft toen geslapen en waar het brood van gebakken wordt dat weet hij niet en dat de tafels en stoelen van het hout der bomen gemaakt worden dat weet hij even min ja, zelfs nooit heeft hij gehoord van waar de wol afkomstig is die reeds bij duizenden ponden door zijn handjes ging nog heeft hij vondomen dat van dezelfde draaden die hij lasten een kleed wordt geweven zo als er nu één zo warmpjes om zijn leedje sluit heb je dat gehoord grote mannen van de oude en nieuwe tijd niet waar? dat was een droevig examen in de al oude en wijd formaarde akademisch stad mij dumpt ik zie de gulden rugtitels verbleken op de werken van uw geest ik zie ze huiveren en in één crimpen de vruchten van uw hart of gestand geen wens dat de gordijn daar brede boeken kast u scheiden van dat ongelukkige voorwerp van het voorwerp dat u drist in het aangesicht slaat en uw kermen de toekrijt gelogen dat de mens een heerder schepping zou zijn daar is geen vrije wil daar is geen recht in de wereld nog een rechtvaardigheid die haar bestaat daar is toch wij grijpende gordijn en schuiven haar voor de brede boeken kast en tegelijk voor die droever tafrel nog dans onze taak is daarmee niet een einde gebracht wij hebben nog twee tafrelen het eerste ziet je in het schoon toch fantastisch ligt het tweede in het diepe zwart van de nacht wanneer slechts één enkele sterren er breekt door de voortgesweepte wolken en dat eerste tafrel zie in dat schitterende kunst ligt liefelijk als het schijnseldermaan hel als de zon blinkend als goud en zilver door één gemingelt daar ziet je te midden van een lachenplantsoen een jongeling ga je herkend hem ter stond het is de wakkere edelman die zich toerust met de kennis om later te waken voor de rechten der mensheid het is Willem van Hogestad aan zijne zijde staat een teer door aardig jongske dat netjes en helder in de kleren te midden van de rijkdom en pracht, ener te voren niet gekende natuur de ogen telkens met de uitdrukking ter dankbaarste verrukking en der innerste gehechtheid tot zijn weldoenen op slaat is het armenfabriekskind het kind van zwarte het knapje dat door de macht van het geld geret werd uit zijn ellendigen staat een opgevoed en onderwezen zal worden om mens te zijn waarachtig mens het is wel jammer dat zulke kunst dicht zo spoede voorbij gaat het schone tafereel is verdwenen wij staan in het duister in het nachtelijk zwart hoort ge daar kinder ook dat klagende stemmetje wel het kermt om water, water onthelbare malen hoort gedat, water en dan, als werd het stemmetje moe van altijd datzelfde woord dan kroent het dorst, dorst ouders hoort ge uw kind dan niet moederswarte, weet ge je het niet dat uw arme saartje met brandende lippen en tong deurje smacht en te zwak is om hetzelfde te krijgen maar de moeder, zij slaapt en de vader hij rond voren te bedden gaan heeft de beschonken man gezegd dat hij die vrat ze wel kende en als het te lui was voor de werk dat ze zich dan even als zander ook maar door zo'n senior moest laten oprapen dat gaf nog betere rekening dat het zo erg niet zo zijn als er maar een schoet warm kon worden en ze heeft het bibberende meisje met een rok waarvan zij zich bij het bedden gaan omdeed wat beter toegestopt toen de moeder dat gedaan heeft toen was het dat er een klein een heel klein sterrtje tussen de zwarte wolken doorblonk maar nu, nu is het weer nacht pik duisteren nacht want ook de stormwind heeft de gasvlam uitgedoofd die het nog brandde niet verre van zwarte zwoning en daar slapende ouders die al waren het uit lage zelfzucht alleen te waken hadden bij het pet van hun doodzieke kind en dat kind het kan niet meer zeggen dat ze dorst heeft hun lippen zijn als versgroeid hun mondje is vuur van binnen in haar hoofdje bonst en gierd en dreunt het dat doet de koorts de hete verslindende koorts zo'n arm voor zwakt schepseltje is niet in staat om die koorts te doorstaan en niemand hoort er haar telkens stiller en doffer gekreun en niemand ziet er het klammen zweet naar parlen op het doffe gezichtje en niemand hoort er neem niemand hoort er na 6 uur in strijd dat laatste dat allerlaatste zachtpijnlijke het snikje dat klinkt als een dankbaar zoetvloeiend voorlost en daar buiten daar buldert de stormwind als met donderende weerklang vermoord en dat dat is nu die wonden de arme academiestat zij is afgrijselijk gij begrijpt het nu wel dat het een dringend verzoek is om artsenij zich belasten een smeekschrift want hij is de eerste boodschapper niet hij drinkt slechts tot spoed vermoord buldert de wind en ja die arme fabriekskinderen worden vermoord naar een ziel en naar lichaam in een nieuwe vorm gaf ik u die oude maar dest de vreselijke waarheid slechts wat ik zelf gezien of gehoord ook de oogentuigen heb vernomen gaf ik u weer in vluchtige trekken en dat mijn verhaal u niet heeft voldaan dat gij het niet mooi hebt gevonden zie dat zou mij verheugen indien ik u maar getroffen had indien ik maar diep gevoeld had dat daar kinder natuurgenoot zwakke kinderen armelijk gekleed en ellende gevoekt dertien, veertien 15 uur daars moeten werken in een klein bestek ja, soms tijds nog bovendien de lange nacht waarop de zondag moet volgen en een groot deel van die ongelukkige schepsels ze zijn de kostwinners voor hun luie onbarmartige ouders ze zijn toch immers ik heb ze u geschetst naar waarheid geschetst de zee de loosheid die een almeder besmettend omringt en gelooft gij mij niet wel nu, bezoek de leidse fabrieken gij zult zien en zo uw harte al aanstond nee bloed dan zult je toch voorzeker weer gekeerd in uw woning bij het aanschouwen van uw lief en bloeiend kroost moet uithopen grote god ons dierbaar Nederland in het land welk groot verleden van vrijheid spreekt en van recht voor allen goede God wordt er dan niets gedaan in ons lieve vaderland voor die hondelden ja duizenden van ramsaligen die er vermoord worden ja, vermoord en al zijn die ellendige ouders ook verschoonbaar ja, onschuldig, zo gewild onwetende zenuwe wezens al ze veel al zelfend van jongs af waren en al zien ook velen de fabrikanten met deernis neder op de ellende die hen ombringt al geven u vele braven rechtschapend mannen onder hem de oprechte verzekering dat ook zij zo vuurig wensen die armen enigszins te kunnen opheffen uit de deerniswaardige toestand waarin zij verkeren zij fluisteren u toe wat we willen wij kunnen het niet ene is er die het ons belet en haar naam is concurrentie hoe? zou zij de moordenaaressen die arme kinderen zijn zij de schone kloekenvrouw die de leuzende vrijheid in haar banier voert ja, zij is het en de schone vrouw die zich baat in wierokgeuren die men haar toezwaait bedwelpt door niet geur haar leuze van vrijheid zij voert ze hoog schaamtelooshoog vrijheid ja, vrijheid voor allen en alles geldt ze in dol en overmoed wie zal hun ouders het recht over hun kinderen ontnemen wie zal ze gelasten hun arbeid te verlichten of hen ter scholen te zenden wie? wie zal mij? mij beletten woon een waanzinnige vrouw weet jij dan niet hoe de staat en rechtvaardig haar arme gevallenen die uit schaamte haar kind vermoorde de vrijheid ontneemt god dank slecht selden haar leven ha voor die ongelukkige den kerker en voor u de tartelste vrijheid gij diboleert met een goudorst een duizenden kinders vermoord naar ziel en naar lichaam nee, ik zeg het u de uren zal wel draaselaan waarin men uw kerkeren zal ja, kerkeren in de banden in een zegenrijke wet door luchtige vorst grootmachtige wetgevers in den staat zie het, daar valt de smeekbrief neer voor uw voeten nogmaals ten laatste de kranke stad en haar resisters zij snakken naar renning en artsenij gij vraagt een boodschapper niet waar het kruid is te vinden, het kruid dat hulp kan geven gij weet het wel, daar kinder aan genenzijde van den oceaan daar bloeit en datteert het op englands bodem daar bood een schone zegenrijke wet die arme, arme fabriekskinderen voor de lendige toestand waarin zij hier verkeer hem daar zijn hun werkuren minder in aantal daar gaan ze terscholen en worden ze onderwezen drie, ja vijf uren per dag en de onderwezen kinderen worden bekwame werklieden en de nijverheid zij bloeit er en ik bed u, waarom zouden wij bij onze overseas nadburen ja zelfs bij het grootste deel ook daar minder ontwikkelde staatend van Europa ten achterstaan maar wat spreek ik van artsenij te zoeken in een vreemde uwewijsheid zal het weten te vinden op eigen bodem naar eigen boeftem nee, ik vraag u niets meer dan in een wet in het belang die ongelukkig hem het tafereel dat ik schetste van den edelend knap met het jongske aan zijn zijde het vas in een kunstlicht geplaatst dat beeld zou een uitzondering kunnen zijn een toekomst voor die armen kan het niet worden die min vermogenen kinderen ze moeten werken en zij zullen en kunnen het indien jij u hun er ontwermt ja, ze zullen meer doen dan u, en als nu zijn ze verland en ontzegend en de ervaring heeft elders geleerd dat te veelvuldige arbeid der industrie nadelig wordt terwijl meerdere rust en onderwijs voor die klein er verheft o, door luchtige voorst en grootmachtige wetgevers in den staat gelooft ze niet, de valse boodschappers indien ze komen mochten nu u zouden verhalen dat de hulpën die wij van uw as meeken een onnodig is zij zouden liegen maar nee, komen zullen ze niet, want ik zeg u zij, zij zouden met reda de ellende zijn de schone vrouw tot ontucht een kindermoord verleiden die boodschappers, ja ze zouden verbleken, indien gij hun krachtig beticht het dat zij, dus inderdaad de moordenaars onze armen fabriekskinderen zijn nee, daar zal er geen komen die u triest in het aangesicht zal werpen dat daar geen moord geschiet en den volle zin des woorts ik bet u, laat mij begaan een hem die het wagen zou durven ik vraag hem dan zacht zeg ongelukkige, hebt gij dan dat ene kamertje vergeten het kamertje met een reinigingsmachine van het ruwe katoen waarbij het kind in slechts lutten lijaarm zijn ramsadig leven der win, het klinken zachter der sleurzucht, een offer brengt zie, zie dan verbleekt hij en sluipt hij weg maar, ik weet het daar zullen, daar kunnen geen boodschappers komen om tegen mijn zending te getuigen hoor maar, hoor de arme stad zijn kerm te luiden en steunt van de pijn door luchtig gevorst edelen en grootmachtige wetgevers in den staat ziet aan uwe en mijne klederen waraan de handjes der kleine werkten kleven droppelend bloeds ja, de droppelend bloeds in Nederland vermoorden fabriekskinderen o, toef dan geen ogenblik langer zend de hulp die u gebieden kunt dat heeft haast grote haast doet de stad verrijzen uit haar nood en haar zusteren met haar en dan dan zal er een stem in suizen door uw zielen wel u dat gij hebt samengewerkt niet tot leniging maar ter voorkoming van haar lende maar wel u dat gij de Nederlandse neiverheid een schoonere toekomst hebt gewaarboord en wel u, wel u bovenal dat gij die armen daar kinder en nu zonder geld naar ziel en lichaam gered en waardelijk hebt lief gehad Schravenhagen 23 februari 1863 Einde van fabriekskinderen door Jeje Kramer opname door Marcel Kunders