 Hoogstuk 15 van Max Havelaar door Miltetuli. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname behoort tot het publieke domein. Voor m'n informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga haar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. 15. Hoogstuk. Havelaar's voorgang, die wel het goede wilde, toch tevens de hoge omgenade van de regering enigszins geen gevrees te hebben. De man had veel kinderen en geen vermogen. Had al zo liever met de resident gesproken, over wat hij zelf, verregaande, misbruiken noemde, dan die ronduit te noemen in een officieel bericht. Hij wist dat een resident niet garne een schriftelijke rapport ontvangt, dat in zijn archief blijft liggen en later kan gelden als bewijs dat hij tijdig was opmerksam gemaakt op deze of geen verkeerdheid, terwijl een mondelingenmededeling hem zonder gevaar de keus laat tussen het al of niet gevolggeven aan een klacht. Zulke mondelingenmededelingen hadden gewoonlijke onderhoud ten gevolgen met de regent, die natuurlijk alles ontkende en op bewijze aandroom. Dan werden de lieden opgeroepen die de stouten hadden gehad zich te beklagen, en kruipenden voor de voeten van de adipatie baden zij om verschoning. Nee, die bevel was er niet afgenomen om niet, ze gelooften wel dat daarvoor een dubbele prijs zou betaald worden. Nee, ze waren niet afgeroepen van hun velden om zonder betaling te arbeiden in de saba's van de regent. Ze wisten zeer goed dat de adipatie hen later ruim zou beloond hebben. Ze hadden hun aanklacht ingebracht in een oogomelijk van ongegronde vrevel. Ze waren waanzinnig geweest, en smeekten dat men hen straf vermocht voor zulke verregaande ondeerbiedigheid. Dan wist de resident wel wat hij over die intrekking de aanklacht had, maar dat intrekken gaf hem in te min een schone gelegenheid om de regent te handhaven in hand en eer, en hem zelf was de onaangename taak bespaard, de regering te bemoeilijken met het ongunstig bericht. De rockeloze aanklagers werden met rottingslager gestraft, de regent had gezegepraald, en de resident keerde naar de hoofdplaats terug, met het aangenaam bewustzijn die zaak al weer zo goed geschipperd te hebben. Maar wat moet nu de assistent-resident doen als de volgende dag weer andere klagers zich bij hem aanmelden, of, en dit geschieden dikwijls, als dezelfde klagers terugkeerden en een intrekking introkken? Moest hij weder die zaak op zijn nota schrijven, om weder daarover te spreken met de resident, om weder dezelfde comedie te zien spelen, alles op het gevaar af van in het eind door te gaan voor iemand die, dom en boosaardig dan, telkens beschuldigingen voorbracht welke gedurig moesten worden afgewezen als omgegrond? Wat moest er worden van de zo nodige vriendschappelijke verhouding tussen het voortnaamst Inlandshoofd en de Eerste Europese Antenaar als deze gedurigd geen gehoord te geven aanvallse aanklachten tegen dat hoofd? En vooral, wat werd er van die arme klagers nadat ze waren weergekeerd in hun dorp, onder de macht van het districtse of dorpshoofd dat ze hadden aangeklaagd als uitvoerder van de regents Willekeur? Wat er van die klagers werd? Wie vluchte kon, vluchte. Daarom swerven er zoveel bandtammers in een naburige provincie in. Daarom waren er zoveel bewoners van Le Bak onder de opstandelingen in de Lampungse districten. Daarom had Havelaren zijn toespraken aan de hoofden gevraagd. Wat is dit dat er zoveel huizen ledigstaan in de dorpen en waarom verkiezen vele de schaduw der bossen elders boven de koolte der wouden van Bandtan Kiedel? Doch niet ieder kon vluchten. De manwienst lijks morgens de rivier aftreef nadat hij de vorige avond in het geheim, schoor voetend, angstig, verzocht had om gehoor bij de assistent-resident. Hij had geen behoefte meer aan vlucht. Sivoot noemt 127. Misschien waren het als mens liefendheid te achten hem door ogenblikkelijke dood te onttrekken aan nog enige tijd levens. Hem bleef de mishandeling gespaard die hem wachten bij terugkeer in zijn dorp en de rottingslagen die de straffen zijn, vooral wie in ogenblik menen kon geen beesten wezen, geen onbezieeld stuk hout of steen. De straffen van wie in een aanval van dwaarsheid geloofd had dat er recht in het land was en dat de assistent-resident de wil had en de macht om dat recht te handhaven. Was het niet inderdaad beter die man te beletten de volgende dag bij de assistent-resident terug te keren, zoals de Zem Savos zeggelied, en zijn klachten te smoeren in het geede water van de Teotioen, dat hem zacht kan zo afvoeren naar haar remonding, gewoon als ze was, overbrengt ze te wezen van die broedelijke goedgeschenken der haaien in het binnenland aan de haaien in zee. En Havelaar wist dit alles. Gevoelte lezer wat er in zijn gemoet omging bij het bedenken dat hij tot recht doen geroepen en daarvoor verantwoordelijk was aan een hogere macht dan de macht van een regering die wel dat recht voorschreef in haar wetten, maar niet al dit even gaar naar daarvan de toepassing zag. Gevoeld men hoe hij werd geslingerd door twijfel, niet aan wat hem te doen stond, maar aan de wijze waarop hij te handelen had. Sie voelt tot 128. Hij had aangevangen met zachtheid. Hij had tot de adipatti gesproken als ouder broedig, en wie menen mocht dat ik, ingenomen met de helptmijner geschiedenis, de wijze waarop hij sprak, tracht er verhevend bovenmaat, horen hoe eens na zodanig onderhoud de regent zijn pati tot hem zond, om voor de weldinnendheid zijn er woorden dank te zeggen, en hoe nog lang daarna die pati sprekende met de controleur verbruggen nadat Havelaard opgehouden assistentresident van Lebakte zijn, nadat er dus van hem niets meer te hopen of tevrezen was, hoe die pati bij de herinnering aan zijn woorden getroffen uitriep, nog nooit heeft enige heer gesproken als hij. Sie voelt tot 129. Ja, hij wilde helpen, terechtbrengen, redden, niet verderven. Hij had medeleiden met de regent. Hij, die wist hoe geldgebrek kan drukken, vooral waar het leid tot vernedering en smaad, zocht naar gronden van verschoning. De regent was oud, en het hoofd van een geslacht had op grote voet leefd in na buurige provincie in, waar veel koffie geoogst en dus veel in monument genoten werd. Was het niet grieven voor hem in levenswijs zover te moeten achterstaan bij zijn jongeren verwanten. Bovendien meende de man door het weepsucht beheerst, bij het klimmen zijn er jaren, het heil van zijn ziel door bezoldig te bedenvaarten naar Mecca en door almoezin aan gebetzingen de leeglopers te kunnen inkopen. De ambtenaren die Havelaar en Lebak waren vooraf gegaan hadden niet altijd goede voorbeelden gegeven. En eindelijk maakte de uitgebreidheid der Lebakse familie van de regent die geheel tenzijnen lasten leefde, hem het terugkeren tot de goede weg moeilijk. Zo zocht Havelaar naar gronden om alle strengheid uit te stellen en nog eens en nog eens te beproeven wat er kon bereikt worden met zachtheid. En hij ging verder nog dan zachtheid. Met een edel moedigheid die aan de fouten herinnerde waardoor hij zo arm gemaakt was, schoot hij de regent gedurig op eigen verantwoordelijkheid geld voor, op dat niet behoefte al te sterk zou dringen tot vergrijp. En hij vergat als gewoonlijk zichzelf zover dat hij aanboot zich en de zijnen tot het strikt nodige te bekrimpen om de regent der helpen te komen met het weinigen dat hij nog van zijn inkomsten zou kunnen uitsparen. In dit en dat nodig schijnen mocht de zacht moedigheid te bewijzen waarmee Havelaar zijn moeilijke plicht vervulde, zou het bewijs kunnen gevonden worden in een mondelingen boodschap die hij de controleur opdrog toen deze eens naar Serang zou vertrekken. Zegt de resident dat hij horende van de misbruikende hier plaatsvinden, niet geloven dat ik daarom trend onverschillig ben. Ik maak daarvan niet er stond officiële melding, omdat ik de regent, met wie ik medeleide heb, wens de bewarend voor te grote streinheid, daar ik eerst beproeven wil hem door zachtheid tot zijn plicht te brengen. Sie voet nooit 130. Havelaar bleef Dikwals dagen achterin uit. Als hij thuis was, vond men hem meestal in de kamer die wij op onze plattegrond vinden voorgesteld door het zevende vak. Daar zat hij gewoonlijk te schrijven en ontving de personen die om gehoor liet te vragen. Hij had die plek gekozen omdat hij daar in de nabijheid was van zijn tiende, die zich gewoonlijk in de kamer daarnaast op hield. Want zo inig waren zij verbonden dat Max, ook als hij bezig was met enige arbeid die aandacht en inspanning voordelde, gedurig behoefte voelde haar te zien of te horen. Het was Dikwals koddig hoe hij op eenmaal tot haar een woord richtte dat in zijn gedachten over de onderwerpen die aan bezig hielden op kwam en hoe snel zij, zonder te weten wat hij behandelde, de zin van zijn mening wist de vatten die hij haar dan ook gewoonlijk niet toelichten, als pak het vanzelf dat zij wel weten zou wat hij bedoelde. Dikwals ook, als hij ontevreden was over eigen arbeid of pas ontvangen verdrietig bericht, sprong hij op en zijde iets onvriendelijks tot haar, die toch geen schuld had aan zijn ontevredenheid. Maar dit hoorde zij garne omdat het een bewijs te meer was, hoe Max haar verwarden met zichzelf. En nooit ook was er spraak van berouw over zodanige schijnbare hardheid of van vergiffenis aan de andere zijde. Dit zou hun geweest zijn als hadden iemand vergeving gevraagd aan zichzelf omdat hij een vreervil zich had geslagen voor zijn eigen hoofd. Zij kenden hem dan ook zo goed dat zij juist wist wanneer ze daar moest zijn om hem een ogenblik verposing te verschaffen, juist wanneer hij behoeft had aan haar een raad en niet minder juist wanneer zij hem alleen moest laten. In die kamer zat Havelaar op zekere morgen toen de controleur bij hem binnen zat, met een zo even ontvangen brief in de hand. Dat is een moeilijke zaak, meneer Havelaar, zeiden hij onder het binnenreden, zeer moeilijk. Wanneer ik nu zeg dat die brief eenvoudig Havelaars last inhield om op te helderen waarom een reverandering was gekomen in de prijzen van houtwerken en arbeidsloon, zal de lezer vinden dat de controleur verbruggen al zeerspoedig iets moeilijk vond. Ik haast me dus hierbij te voegen dat veel anderen even zeer moeilijkheid zouden gevonden hebben in het beantwoorden van die eenvoudige vraag. Voor enige jaren was er terank als betoen een gevangenis gebouwd. Nu is het van algemene bekendheid dat de beambten in de binnenlanden van Java de kunstverstaan gebouwen op te richten die duizenden waard zijn, zonder meer dan even zoveel honderden daarvoor uit te geven. Men verkrijgt daardoor de roep van bekwaamheid en ijver voor slansdienst. Het verschil tussen de uitgegeven gelden en de waarden van het daarvoor verkregenen wordt aangevuld door onbetaalde levering of onbetaalde arbeid. Zeer dat enige jaren bestaan er voorschriften die dit verbieden. Of ze worden nagekomen, is hier de vraag niet. Even min of de regering zelf wil dat ze nagekomen worden met een stiptheid die bezwarend werken zou op de begroting van het bouwdepartement. Het zal hiermee wel gaan, zoals met veel andere voorschriften die er zo mensliefend uitzien op het papier. Nu moesten er terank als betoen nog veel andere gebouwen worden opgericht en de ingenieurs die met het ontwerpen van de plannen daartoe belast waren hadden opgave gevraagd van de plaatselijke prijzen, daar arbeidslonen en materialen. Havelaar had de controleur belast met een nauwkeurig onderzoek hierom trend en hem aanbevolen de prijzen op te geven naar waarheid, zonder terugzicht op wat vroeger geschieden. Toen verbruggen aan deze last had voldaan, bleek er dat die prijzen niet overeen kwamen met de opgave van enige jaren vochtig. Van dit verschil nu werd er reden gevraagd en dit vond verbruggen zo moeilijk. Havelaar, die zeer goed wist wat er achter deze schijmbaar in voudige zaak schuilde, antwoorden dat hij zijn denkbeelden over die moeilijkheid schriftelijk zou meedelen. En ik vind onder de voormijliggende stukken een afschrift van de brief die het gevolg schijnt van deze toezegging. Wanneer de lezer klagen mocht dat ik hem ophoud bij de correspondentie over de prijzen van houtwerken waarmee haar schijmbaar niet te maken heeft, moet ik hem verzoeken niet om opgemerkt te laten dat hier eigenlijk sprake is van geheel iets anders. Van de toestand namelijk der amtelijke indische huishouding. En dat de brief die ik meedeel niet alleen een straal van licht te meer werpt op het kunstmatig optimismus waarvan ik gesproken heb, maar tev is de moeilijkheden schetst waarmee iemand de kampen had die zoals Havelaar, Rechtuit en Zonderomzien zijn weg wilde gaan. No. 114, Rankasbetoen, 15 maart 1856, aandakcontroleur van Le Bakke. Toen ik de brief van de directeur der openbare werken van de 16e februari laat sleden, no. 271 over 354 aan uren van Jeerden, heb ik er verzocht het daarbij gevraagde na overleg met de regent te beantwoorden met een achtneming van wat ik schreef in mijn missieve van Vijfdezig, no. 97. Die missieve bevat de enige algemene wenken, omtrek het geen als billig en rechtvaardig te beschouwen is bij het bepalen der prijzen van materialen door de bevolking te leveren aan en op last van het bestuur. Bij uw missieve van Achtdezig, no. 6, heb je daar aan, en na ik geloof volgens u best te weten, voldaan, zodat ik, vertrouwende op uw lokale kennis en dit is regent, die opgraven, zoals ze door u waren gesteld, de resident heb aangeboden. Daarop volgt de ene missieve van die hoofdamtenaar van Elfdezig, no. 326, waarbij inlichting wordt verzocht omtrengt de oorzaak van het verschil tussen de door mij opgegeven prijzen en die, welke in 1853 en 1854 bij het opbouwen ene gevangenis besteed werden. Ik stelde natuurlijk debrief in uw handen en gelasten uw mondeling als nu uw oor opgaven te justificeren. Het geen u te minder moeilijk moest vallen, daar geu kon het beroepen op de voorschriften u in mijn schrijver van de vijfde dezer gegeven en die we mondeling meer malen uitvoerig bespraken. Tot hier toe is alles eenvoudig en geleidelijk. Maar gisteren kwam het in mijn kantooren met de gerenvallierde brief des residentes in de hand en begon te spreken over de moeilijkheid ter afdoening van het daarin voorkomende. Ik ontwaarde bij u wederom zeker een schoom om sommige zaken bij de ware naam te noemen, iets waarop ik u reeds meer malen opmerkzaam maakte, onder andere onlangs in tegenwoordigheid van de resident, iets wat ik daar perkorting halfheid noem en waar tegen ik u reeds dik was vriendschappelijk waarschuwden. Halfheid leidt tot niets. Halfgoed is niet goed. Halfwaar is onwaar. Voor vol tractement, voor volle rang, na een duidelijke volledige eet, doepen zij een volle plicht. Is er soms moed nodig die te volvoeren, mijn bezitterdien? Ik voor mij zou de moed niet hebben, die moed te missen. Want afgescheiden van de omtevredenheid met zichzelf, die een gevolg is van plichtverzuim of lauwheid, waart het zoeken naar gemakkelijker omwegen, de zucht om altijd en overal botsing te ontgaan, de begeerte om te schipperen, meer zorg en inderdaad meer gevaar, dan men op de rechte weg ontmoeten zal. Gedurende de loop enerzeer per langrijke zaak, die tans bij het Goeverdement in overweging is, aan waarin ga eigenlijk anshalve behoorde betrokken te zijn, heb ik u stilswijgend als het ware neutraal gelaten en slechts lachend van tijd tot tijd daarop gezins speelt. Toen bijvoorbeeld onlangs uw rapport over de oorzaken van gebrek en hoornsnood onder de bewolking bij mij was ingekomen en ik daarop schreef, dit alles mogen de waarheid zijn, het is niet al de waarheid, nog de voornaamste waarheid. De hoofdoorzaak zit diepig, stemde hij dit volmondig toe en ik maakte geen gebruik van mijn recht, te eisen, dat ge dan ook die hoofdwaarheid noemen zou. Ik had op mijn inschikkelijkheid vele redenen en onder andere deze dat ik het onbillijk vond op eenmaal iets van u te voorderen wat vele anderen in uw plaats even min zouden presteren. U te dwingen, zo op eenmaal de routine van achterhoudendheid en mensenvrees, vaarwel te zeggen, die niet zo zeer uw schuld is als wel die der leiding welk u te beurt viel. Ik wilde eindelijk eerst u een voorbeeld geven hoe veel eenvoudiger en gemakkelijker het is, zijn plicht geheel te doen dan half. Tans echter, nu ik de eer heb u weder zoveel dagen langer onder mijn bevelen te zien en nadat ik u herhaaldelijk in de gelegenheid stelde princiepes te leren kennen, die tenzij ik dwaal, ten laatste zullen zegen vieren, sie voet nog 131, wendste ik dat ga die aannaamd, dat ge u de niet ontbrekenen, maar in onbruik geraakte kracht eigenmaakte die er nodig schijnt om altijd naar uw beste weten ronduit te zeggen wat er te zeggen valt. En dat ge dus geheel en al varen liet die onmandelijke schroom om flink voor een zaak uit te komen. Ik verwacht dus nu een eenvoudige, maar volledige opgave van wat u voorkomt de oorzaak te wezen van het prijsverschil tussen nu en 1853 of 1854. Ik hoop ernstig dat jij geen enkele zinsneden van deze brief zult opnemen als geschreven met de bedoeling om u te krenken. Ik vertrouw dat je me genoeg hebt leren kennen om te weten dat ik niet meer of minder zeg dan ik meen. En bovendien geef ik u nog ten overvloede de verzekering dat mijn opmerkingen eigenlijk minder u betreffen dan de school waarin je tot Indies-Amtenaar gevormd bent. Deze zich constant attenuonte zou echter vervallen wanneer je langer bij mij omgaande en het goeffernement onder mijn leiding dienende voortgingt ten slender te volgen waar tegen ik mij verzet. Gehebt opgemerkt dat ik mij van het uw wel edel gestrengen heb ontslagen. Het verveelde mij. Doe het ook en laat onze wel edelheid en waar het nodig is onze gestrengheid elders en vooral anders blijken dan uit die vervelende, zinstoerende titulatuur. De assistent-resident van de Bak, Max Havelaag. Het antwoord op deze brief bezwaarde sommigen van Havelaars voorgehaars en bewees dat hij niet zo onrecht had toen hij de slechte voorbeelden van vroeger een tijd mede opnam onder de reden die pleit te konden ter verschoning van de regent. Ik ben in het meedelen van deze brief de tijd vooruit gelopen om reeds nu te doen in het oog vallen hoe weinig hulp Havelaar van de controleur te verwachten had zodra geen heel andere, meer belangrijke zaken zouden moeten genoemd worden bij de rechten naam. Wanneer reeds deze Amtenaar die zonder twijfel een braaf mens was, zo moest worden toegesproken om de waarheid te zeggen waar het slechts de opgave der prijzen van hout, steen, kalk en arbeidsloon gold. Men beseft al zo dat hij niet alleen de strijden had met de macht der personen die voordeel genoten van mistrijf, maar tevens met de besroomtheid der genen die hoe zeer dat mistrijf eventueer afkeurende als hij zich niet geroepen of geschikt achten daar tegen met de vereist te moeten optreden. Misschien ook zal men na het lezen van die brief enigszins terugkomen van de minachting voor de slaafse onderworpenheid van de javaan die in tegenwoordigheid van zijn hoofd de ingebachte beschuldiging, hoe gegrond ook, lawhartig terugtrekt. Want als men bedenkt dat er zoveel oorzaak was tot vrezen zelfs voor de Europese beanten die dan toch geacht kom worden iets minder blote staan aan vraag, wat wachten dan de arme landbewonig die in een dorp ver van de hoofdplaats Geheel en al in de macht zijn er aangeklaagde onderdrukkers verviel. Is het wonder dat die arme mensen verschrikken over de gevolgen van hun stoutheid die gevolgen zochten te ontwijken of te verzachten door de moedige onderwerping. En het was niet alleen de controleur Verbrugge die zijn plicht deed met een schuwheid als vroegend zou aan plichtverzuim. Ook de JAXA, de Inlandse hoofd dat bij de landgaard het ambt van publieke aanklager vervuild, tratteliefsavonds, ongezien en zonder gevolg in Havelaars woning. Hij, die diefstal moest tegengaan, dint het was opgedragen de sluipende dief te betrappen. Hij sloop als waar hij zelf de dief die betrapping vreesde met zacht het tredet huis aan de achterzijde in. Na zich eerst hebben overtuigd dat geen gezelschap daar was dat later hem zou kunnen verraden als schuldig aan plichtsbetrachting. Was het wonder dat Havelaars Siel bedroefd was en dat Tine meer dan ooit nodig had zijn kamer binnen te treden om hem op te beuren als ze zag hoe hij daar zat met de hand onder het hoofd. En toch was voor hem met grootst bezwaar niet gelegen in de schoen valligheid van wie hem daarzijde stonden, nog in de medeplichtige lafhartigheid van wie zijn hulp hadden ingeroepen. Nee, geheel alleen desnoods zou hij recht doen, met of zonder hulp van anderen dan. Ja, tegen allen al waren het ook tegen henzelf die behoefte hadden aan het recht. Want hij wist hoe haar invloed had op het volk en hoe als eenmaal de armen onderdrukten opgeroepen om luiden en voor het gerecht te herhalen wat ze hem avonds en snachts hadden toegevluisterd in eenzaamheid. Hij wist hoe hij de macht had op hun gemoederen te werken en hoe de kracht zijn er woordend sterker zou zijn dan de angst voor vraag van districts hoofd of regent. De vrees dat zijn beschermelingen zouden afvallen van hun eigen zaak weerheelt hem dus niet. Maar het kostte hem zoveel die oude adipatie aan te klagen. Dat was de reden van zijn tweestrijd. Want ook aan de andere kant mocht hij niet toegeven in deze weerzin daar de gehele bevolking afgescheiden nog haar goed recht evenzeer aanspraak had op medeleiden. Vrees voor eigen leed had geen deel in zijn twijfel. Want al wist hij hoe ongaarder in het algemeen de regering een regent ziet aanklagen en hoeveel gemakkelijker het sommige valt de Europese beambte broodeloos te maken dan een inlands hoofd te straffen. Hij had een bijzondere reden om te geloven dat al juist op dit ogenblik bij de beoordeling van zulke zaak andere grondstellingen dan de gewone zouden voorheersen. Het is waar dat hij, ook zonder deze mening, eventieer zijn plicht zou gedaan hebben. Te liever zelfs als hij het gevaar voor zich en de zijnen groter had geacht dan ooit. We zijden reeds dat moeilijkheid hem aantrok en hoe hij dorste naar opoffering. Toch hij meende dat de aanlockkelijkheid van een zelfoffer hier niet bestond en vreesde als hij in het eind zou moeten overgaan tot ernstige strijd tegen het onrecht zich te moeten speenen van het riddelijk genoegen die strijden hebben aangevangen als de zwakste. Ja, dit vreesde hij. Hij meende dat er aan het hoofd van de regering een goeverneur generaal stond die zijn bondgenoot wezen zou. En het was een eigenaardigheid te meer in zijn karakter dat deze mening hem van strenge maatregelen terughield. Langer juist dan iets anders hem zou weerhouden hebben omdat het hem stuute het onrecht aan te grepen op een ogenblik dat hij het recht voor sterker hield dan gewoonlijk. Ik zei de immersreeds in de proeverder beschrijving van zijn inborst dat hij naïef was bij al zijn scherpte. Laat ons trachten op te helderen hoe Havelaar tot die mening gekomen was. Zeer weinig Europese lezers kunnen zich in juist denkbeeldvormen van de hoogte waarop een goeverneur generaal staan moet als mens om niet beneden de hoogte zijn er bediening te blijven. En het gelde dan ook niet als een te strenge oordeel wanneer ik de mening aankleef dat zeer weinigen geenen misschien aan zo zware ijs hebben kunnen beantwoorden. Om nu niet al de hoedanigheden van hoofd en hart te noemen die daartoe nodig zijn vestigen men slechts het oog op de duizeling wekkende hoogte waarop zo eensklapps de man wordt geplaatst die gisteren nog eenvoudig burger heden macht heeft over miljoenen onderdaanen. Hij die voor weinig tijds nog voor scholen was onder zijn omgeving zonder daarboven uit te steken in rang of gezag voelt zich op eenmaal onverwachtsmeestal opgeheven boven een menigte oneindig groter dan de kleine kring die hem vroeger toch geheel voor het oog verborgen. En ik geloof dat ik niet ten onrechte de hoogte duizeling wekkend noemde die inderdaad herinnert aan de duizeling van iemand die onverwachts een afgrond voor zich ziet of aan de blindheid die ons treft wanneer we met snelheid worden overgebracht van diepe duifsternis in scherp licht. Tegen zulke overgangen zijn de zenuwen van gezicht of hersenen niet bestand ook al waren ze overigens van buitengewone sterkte. Indien al zo reeds in zichzelf de benoeming tot Goeverneur generaal veel al de oorzaken van bederf meedraagt ook van de zulke die uitstekend was in verstand en gemoet wat ze dan de verwachte van personen die reeds voor die benoeming leden aan veel gebreken. En als stellen we voor een ogenblik dat de koning altijd goed is voorgelicht als er zijn hoge naam tekend onder de akte waarin hij zegt overtuigd te wezen van de goede trouw de ieverende bekwaamheden des benoemde stedenhouders. Al nemen we aan dat de nieuwe onder koning ieverig trouw en bekwaam is. Dan nog blijft het de vraag of die iever en vooral of die bekwaamheid bij hem bestaat in enemaat hoog genoeg verheven boven middelmatigheid om aan de eisen van zijn roeping te voldoen. Want de vraag kan niet zijn of de man die te schraven hagen voor het eerst als Goeverneur generaal het kabinet des konings verlaat op dat ogenblik de bekwaamheid bezit die nodig zal wezen voor zijn nieuw ambt. Dit is onmogelijk. Met de betuiging van vertrouwen op zijn bekwaamheid kan slechts de mening bedoeld zijn dat hij in een geheel nieuwe werk ging op een gegeven ogenblik bij ingeving als het waren weet een zal wat hij te schraven hagen en niet kan geleerd hebben. Met andere woorden dat hij een geni is een genie dat op eenmaal kennen moet en kunnen wat kende nog kon. Zelke geniën zijn zeldzaam zelfs honderd personen die in gunsten staan bij koningen. Sie voet nood 132. Daar ik van geniën spreek gevoelt men dat ik wil overslaan wat er zou te zeggen vallen van zo menige landvoogd. Ook zou het me stuuten in mijn boek bladzijden in te voegen die het ernstig doel van dit werk zou de bloot stellen aan de verdenking van jacht op schandaal. Ik ga dus nu de bijzonderheden die bepaalde personen zouden raken voorbij maar als algemene gezichtgeschienenis van de gouverneurs generaal men ik te mogen opgeven. Eerste stadium Duiseling Wierhoekdronkenschap Eigenwaan Onmatig zelfvertrouwen Minderachting van anderen vooral van oudgasten. Tweede stadium Afmatting Vrees Moedeloosheid Nijging tot slaap en rust Bovenmatig vertrouwen op de Raad van Indië afhankelijkheid van de algemene secretarii Hijmwee naar een Hollandse buitenplaats Tussen deze beide stadieën en als overgang misschien zelfs als oorzaak van die overgang liggen dysenterische buikaandoeningen. Ik vertrouw dat velen in Indië bedankbaar zullen wezen voor deze diagnose. Ze is nuttig toe te passen want men kan voorzeker houden dat de zieken die door overspanning in de eerste periode stikken zou aan een mug later na de buik ziekte zonder bezwaar kemels zal verdragen of om duidelijker te spreken dat een beambte die geschenken aaneemt niet met de doelzicht te verrijken bijvoorbeeld een bos pizang ter waarde van enige duiten met smaad en schande zal worden weggejaagd in de eerste periode der ziekte maar dat iemand die het geduld heeft het laatste tijdperk af te wachten zeer gerust en zonder enige vrees voor straf zich zal kunnen meester maken van de tuin waar de pizang groeide met de tuinen die daarnaast liggen erbij van de huizen die in de omtrek staan van wat er in die huizen is en van nog een en ander meer at libitum sie voet nog 133 ieder toe met deze pathologisch wijsgierige opmerking zijn voordeel en houden mijn raad geheim ter voorkoming van de grote mededingie vervloekt dat verontwaardiging en droefheid zo vaak zich moeten kleden in het lappenpak van de satieren vervloekt dat een traan om begrepen te worden moet voor gezeld gaan van gegrijns of was het de schuld mijne onbedrevenheid dat ik geen woorden vind om de diepte te peilen van de wonden die er kankerd aan ons staatsbestuur zonder mijn stijl te zoeken bij figaro of polychineel stijl ja daar liggen stukken voor mij waarin stijl is stijl die aantonen dat er een mens in de buurt was een mens wie het te moeite waard geweest waren de hand te reiken en wat heeft die stijl de arme havenlaar gebaat hij vertaalde zijn traanen niet in gegrijns hij spotten niet hij zocht niet te treffen door bondheid van kleur of door de grappen van de uitroeper voor de kermistent wat heeft het hem gebaat kon ik schrijven zoals hij ik zou anders schrijven dan hij stijl hebt gehoord hoe hij sprak tot de hoofden wat heeft het hem gebaat kon ik spreken zoals hij ik zou anders spreken dan hij weg met gemoedelijke taal weg met zachtheid rond borstigheid duidelijkheid eenvoud gevoel weg met al wat hij herinnert aan Horatius justum actinacum trompetten hier en scherp gekletter van bekenslag en gesis van vuurpijlen en gekras van valse snaren en hierin daar een waar woord dat het mee insluipen als verboden waar onder bedekking van zoveel getrommel en zoveel gefluit stijl hij had stijl hij had te veel ziel om zijn gedachte te verdrinken in de ik heb de eerst en de edel gestrengheden en de eerbiedig in overweginggevingen die de wellust uitmaken van de kleine wereld waarin hij zich bewoog als hij schreef door drong u iets bij het lezen dat u begrijpen deed hoe er wolken dreven bij dat omwedig en dat geniet het gerammel hoorde van een blikke toneeldonder als hij vuurs loeg uit zijn denkbeelden voelde men de hitte van dat vuur tenzij mijn geboren komis was of gouverneur generaal of schrijver van het walgelijkst verslag over rust gerust en wat heeft het hem gebaat als ik dus wil worden gehoord en verstaan vooral moet ik anders schrijven dan hij maar hoe dan zie lezig ik zoek naar het antwoord op dat hoe en daarom heeft mijn boek een zo bond aanzien het is een staalkaart bepaal uw keuze later zal ik u geel of blauw of rood geven naar uw wens Havela had de gouverneurs ziekte reed zo dik was waar genomen bij zoveel leiders en vaak in animavili want er zijn analogische residenst, controleurs en surnumeraer ziekten die tot de eerste in verhouding staan als mazelen tot pokken en eindelijk hij zelf had aan die ziekte geleden reed zo dik was had hij dat alles waar genomen dat hij de verschijnselen daarvan vrijwel kende hij had het tegenwoordige gouverneur generaal in het begin van de ongesteldheid minder duizelig gevonden dan de meeste anderen en hij besloot hieruit dat ook de verdere loop der ziekte een andere richting nemen zou het was om deze reden dat hij vreesde de sterkste te zullen zijn wanneer hij in het eind zou moeten optreden als verdediger van het goedrecht daar inwoners van labak einde van hoofdstuk 15 voetnoten voetnoten 127 de gewone lezer houdt dit voor een fictie wel nu ook hier schreef ik de waarheid een commandant duklarie zag desmorgens bij het baden een lijk de rivier afdrijven en hij herkende de man die in zijn tegenwoordigheid dus avonds te voeren zich bij de assistent resident had aangemeld met de klachten de heer carolus had hem doen gelassen de volgende dag op de bureau te komen maar er werd zorgedragen dat hij niet terug kwam geheel afgescheiden van duklarie's getuigenis was het haveler bekend dat hij te gewoonte was en dit wist ieder in het labakse de resident best van campen zo goed als elk andig voetnoten 128 de wijze waarop haveler te handelen had in de eerste plaats was hij gebonden aan eet en instructie twee factoren die hem voorkomen dezelfde weg aanwezen als zijn karakter en de menselijkheid maar hij zou te doen krijgen met het nergens beschreven geest der governement waarvan zijn onmiddellijke chef de zeer ondadanige dinaar was die geest wilde niet dat er recht geschieden maar slechts dat de uiterlijke toestand rustig bleef ieder had het oog op eigen welstand alleen op bevordering op pensioen hoeveel javane men om dat doel te bereiken straffeloos moest laten uitplunderen en vermoorden deed niet tot de zaak zo de slijbingen zo de van twisten en dit keurte natie goed wel verre van het haveler dank te wijten dat hij zich opofferde om aan die onzedelijke toestand een eind te maken gist de onbeschaamtheid zover dat men tans begint hem zijn onbaat zuchtigheid aan te rekenen als vergrijp hij had als de andere dus eerst zijn tijd moeten uitdienen om pensioen te krijgen met andere woorden hij moet het deelnemen aan de schilmerij om ten slotte zijn onwaardig leven te eindigen als collega van van twist hoe onbeschaamd ook deze stelling wezen mogen ze heeft er verdiensten van oprechtheid of van brutale openheid al tans wie ze verkondigt is voorzeker een slecht wezen maar deert hem niet dat men het weet alabonneur zeer godgeleerde dokter van vloten minder bevalt mij de huigelarei van de velen die havelers handelwijze suppliem vinden oh ja maar geen hand uitsteken voor de zaak die hij verdedigt mijn behoorde de moed te hebben zijn er geweten loosheid voetnoot 129 men ziet hierover in de minnebrieven vraagpunten aan de controleur paragraaf 18 voetnoot 130 als boven paragraaf 11 voetnoot 131 beginselen van bestuur die ten laatste zullen zegenvieren ik erken dat dit er tot nog toe weinig naar gelijkt het sprookje dat er na 1860 in indien zoveel zou verbeterd zijn behandelde ik reeds op een eerder bladzijde wat onder veel anderen redenen alle verbeteringen de weg staat is onze kieswet het bederf in de staat idee 286 dat tans alleregen erkend wordt is niet de genezen voorwe van dat immoreel en onpraktisch torpecchiaans vot verlost zijn geheel afgezien van de indische zaken is deze waarheid ook op Nederland zelf van volle toepassing voetnoot 132 wil men dit zelfs opvatten als sarcasme mij wel eenvoudige waarheid is dat weinig koningen groot genoeg zijn om iets groot naast zich te dulden de meesten zelfs hebben behoefte aan het bijzonder kleine de afschuw van uitstekendheid gaat niet zeldem boven het eigen belang en menig hoge plaatspersoon ziet liever zijn eigen zaak en die van het algemeen de gronden gaan dan dat hij iemand naast zich stellen zou wiens verdiensten de zijnen over schaduun deze waarheid is oud en hoe terug ook niet onbegrijpelijk maar dat een geheel volk wiens belangen daardoor worden verwaarloosd genoeg neemt met zo'n dom en jalozie komt me vreemd ervoor ook hier alweer staat onze grondwet alle verbeteringen de weg de koning mag niets wezen het zij zo toch waarom toch de bepalingen omtrend gezachtsverdeling zo ingericht dat die bij voortduring in zijn omgeving niet veel anders te aanschouwen krijgt dan middelmatigheid men moest zo'n arme koning dan toch de kans laten dat hij ins eindelijk iemand naast onder of boven zich kreeg die wat meer betekende dan de verwachtenis van uit de kamer voortgekopen ministers sommig beweren na ik hoor dat onze koning bij de nazi niet geacht is of het waar is weet ik niet ook niet of hij achting verdient maar hij lieve meent men dat het omgekeer de mogelijk is dat die koning de nazi achten kan volgens de stalen die hij dagelijks van haar onder de ogen krijgt en die hem notabene worden opgedrongen als de elite van het volk hoe overigens dit alles in werkt op de benoemingen van landvoogten voor insulinde heeft de ondervinding voldoende geleerd voor dat amt het gewichtigste in de staat blijkt ieder goed genoeg te wezen met zijn maar er passen in het kader van de klik die vandaag toevallig op het kussen zit hierover een onhoofstuk in de nieuwe druk van specialiteiten voetnoot 133 Zekercontroleur Bauer werd heel in de beginnende regering van Van Twist uitslans dienst onslagen omdat die geschenk aan had aangenomen niet strekkende om zich te verrijken ik ontleende onderstreepte woorden aan het besluit zelf zie daar de echte huigelende moraliteitspreutsheid Van Twist die gezworen had de bescherming van de inlanden als zijn eerste plicht te beschouwen mag die plicht verwaarlozen en toch zijn tractement in ontvangst nemen maar een controleur die niet om zich te verrijken en de zonder het minste uitzicht op het grond bezittend lidmaatschappen in de eerste kamer zich een bos pizang laat opdringen wordt met schande weggejaagd ik zou ver lopen om iemand te zien die een plaatsbekledend bij binnenlands bestuur zich nooit schuldig maakte aan de vreselijke misdaad die de heer Bauer werd in de landste gelegd gelijk ik reed ze in de tekst opmerkte behoort het aanbieden van geschenken als de hier bedoelde beschouwd te worden als een goed als een plichtpleging als uitdrukking van beleefdheid volgens de zeden van het land dat ik in weerwiel hiervan het aannemen van geschenken afkeur gelijk het het aanhalen der Ossense vertelling eerder voldoende blijkt doet nu niet tot de zaak mijn bedoeling is de huigelarei van de landvocht in het licht te stellen die aan zulke kleinigheden zijn deugd verspilde en onverschillig toezag dat de aanzijnsorg toevertrouwde inlanders uitgeplunderd en vermoord werden het was dezelfde van twist die er door hem zelf afgeschafde wijze van werving voor het indisch leegig weer invoerden de brave man menen dat zij de toets der zetelijkheid niet kon doorstaan heel juist onnozelen javaanse jongens werden van regeringswegen door onderofficieren met behulp van dobbelspel en hoeren in het net gelokt zeker zeker dat kan inderdaad de toets der zetelijkheid niet doorstaan maar wel konden de toets der zetelijkheid van de godsvruchtigen van twist doorstaan deze wijze van werving weer in te voeren en die man is in Nederland geacht zal het niet bij zulke toetsverhoudingen weldraan eer worden tuchthuisproef te zijn voor de tiendemaal sommer ik de autofficier van het indisch leegig die in de nieuwe Rotterdamse corant deze bewering een onwaarheid noemde zijn lastig in te trekken zie overigens in der noten op idee 534 einde voetnoten bij hoofdstuk 15 deze liepenvox opname behoort het publieke domein hoofdstuk 16 van Max Havelaag door Miltetuli dit is een liepenvox opname alle liepenvox opname behoort het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als gewilligig ga naar liepenvox.org opname door Anna Simon 16 de hoofdstuk Havelaag ontving een brief van de regent van Tiangior waarin deze hem meedeelde dat hij een bezoekwijnse te brengen aan zijn oom de adipati van de bak deze tijding was hem zeer on aangenaam hij wist hoe de hoofd in de prijjanger regentschappen gewoon waren een grote wilde tentoonstep sprijden en hoe de Tiangiorse Tumongong zulk een reis niet zou doen zonder een gevolg van vele honderden die alle met hun paarden moesten geherbergd en gevoet worden Gaarnal zo had hij dit bezoek verhinderd toch hij pijnste vruchteloos op middelen die het konden voorkomen zonder de regent van Rancas Betoeng te kwetsen daar deze zeer trots was en zich diep beleegd zou gevoeld hebben wanneer men zijn betrekkelijke armoede had opgegeven als bewegenheden om hem niet te bezoeken en wanneer dit bezoek niet te ontwijken was zou het onmisbaar aanleiding geven tot verswaaring van de druk waaronder de bevolking gebukt ging het is te betwijfelen of Havelaag's toespraak een blijvende indruk op de hoofden gemaakt had bij Velen was dit zeker niet het geval waarop hij zelf dan ook niet gerekened had toch even zeker is het dat er een roep was opgegaan in de dorpen dat het toewand die gezag had de Rancas Betoeng recht wilde doen en al hadden dus zijn woorden de kracht gemist om terug te houden van misdaad ze hadden toch aan de slachtoffers daarvan de moedgegeven zich te beklagen al geschieden dit dan ook slechts schoor voetend en in het geheim ze kroopend saavonds door de ravijn en als Tine in haar kamer zat werd zijn meermalen opgeschikt de onverwacht geruis en ze zag door het open venster donkere gedaanten die voorbij slopen met schuwen tred Weldra schrikten ze niet meer want ze wist wat het beduidde als die gestalten zo spookachtig om het huis waarden en bescherming zochten bij haar maks dan wenkte zij deze en hij stond op om de klager stopt zich te roepen de meeste kwamen uit het district Parankoetjeang waar deze regent schoonzoon hoofd was en hoewel dat hoofd gewist niet verzuimde zijn aandeel van het afgeperste te nemen was het toch voor niemand een geheim dat hij meestal roefde uit naam en te behoeven van de regent het was aandoenlijk hoe die armen lieden op Havelaars riddelijkheid vertrouwden en overtuigd waren dat hij hem niet groepen zou om de volgende dag in het openbaar te herhalen wat ze dus nachts of de vorige avond in zijn kamer gezegd hadden dit toch waren mishandeling geweest voor allen en voor velend dood Havelaar tekende aan wat ze zeiden en daarna gelastigheden klagers naar hun dorpen terug te keren hij beloofde dat de recht zou geschieden mit ze zich niet verzetten en niet uitweken zoals het voornemen was van de meesten meestal was hij kort daarna op de plaats waar het onrecht geschieden ja vaak was hij reeds daar geweest en had gewonelijk des nachts de zaak onderzocht voornoog de klaar er zelf in zijn woonsteden was teruggekeerd zo bezocht hij in die uitgestrekte afdeling dorpen die 20 uren verwijderd waren van rank als betoeng zonder dat nog de regent nog zelfs de controleur verbuggen wisten dat hij afwezig was van de hoofdplaats zijn bedoeling hiermede was het gevaar daar vraag van de klagers af te wenden en tevens de regent de schaamde te besparen van een openlijk onderzoek dat gewiss onder hem niet als vroeger met een intrekking van de klacht zou afgelopen zijn zo hoopt hij nog altijd dat de hoofden zouden terugkeren van de gevaarlijke weg die ze reed zo lang betraden en hij zou in dat geval zich vergenocht hebben met het voordelen van schade loostelling aan de beroofden voor zover het vergoeden der geleden schade mogelijk bezig zou maar telkens nadat hij opnieuw met de regent had gesproken deed hij de overtuiging op dat de beloften van beterschap eidel waren en hij was pitter bedroefd over het mislukken van zijn pogingen we zullen hem nu enige tijd aan die droefheid en zijn moeilijke arbeid overlaten om de lezer de geschiedenis te verhalen van de Javaan Tsaitja in de Dessa Badoog ik kies de namen van dat dorp en de Javaan uit de aantekeningen van Havelaaf zie voetnood 134 er zal daar in het spraak zijn van afpersing en roof en wanneer men wat de hoofdstrekking aangraat bewijzkracht mocht willen ontzeggen aan een verdichtsel geef ik de verzekering dat ik in staat ben de namen op te geven van 32 personen in het district Parankujang alleen aan welke in 1 maand tijds 36 buffels zijn afgenomen ten behoeven van de regent of juist er nog dat ik de namen kan noemen van de 32 personen uit dat restrict die zich in 1 maand hebben durven beklagen en weer klacht door Havelaaf onderzocht en gegrond bevonden is er zijn vijf zodanige districten in de afdeling Lebak wanneer men nu verkiezt aan te nemen dat het getal geroofd de buffels minder hoog was in de striken die niet de eer hadden bestuurd te worden door een schoonzoon van de adipatie wil ik dit wel toegeven hoe zeer het de vraag blijft of niet de onbeschaandheid van andere hoofden op evenvastige onderrusten als hoge verwandschap het districts hoofd bijvoorbeeld van Chilang Kaan aan de Zuidkust kon bij gebreken van een gevreesde schoonvaardig steunen tot de moeilijkheid van het inbrengen in de klacht voor arme lieden die 40 tot 60 palen hadden af te leggen voor zijs avonds zich konden verbergen in de ravijn naast Havelaars huis en als men hierbij acht geeft op de velen die op weg gingen om nooit dat huis te bereiken op de velen die niet evenal vertrokken uit een dorp afgeschikt dat ze waren door eigen ondervinding of door het aanschouwen van het lot dat anderen klagers te beurt viel dan geloof ik dat mijn onrecht hebben zou in de mening dat de vermenigvuldiging met vijf van een getal gestolen buffels uit één district een te hoge maatstaf opleverde voor wie naar de statistiek vraagt van een getal runteren dat elke maand geroofd werd in vijf districts om te voorzien in de behoefte der hoofdhouding des regents van Le Wac en het waren niet buffels alleen die gestolen werden nog zelfs als buffel over het voornaamste er is in india vooral maar nog al het herendienst wettelijk bestaat een geringermaat van onbeschaamdheid nodig om de bevolking onwettig op te roepen tot onbetaald werk dan er vereist wordt tot het weg nemen van eigendom het is gemakkelijker de bevolking diets te maken dat de regering behoefte heeft aan haar arbeid zonder die te willen betalen dan dat ze haar buffelseisen zou om niet en al durfde de vreesachtige javaan naasporen of de zogenaamde herendienst die men van hem voordekt overeenstem met de bepalingen daarom trend dan nog zou hem dit onmogelijk wezen daar de een niet weet van de ander en hij dus niet berekenen kan of het vastgesteld getal personen tien javijftig fout overschreden is waar dus het meer gevaarlijke het lichter te ontdekken feit wordt uitgevoerd met zulke stoutheid wat is er dan te denken van de misbruiken die gemakkelijker zijn aan te wenden en minder gevaar de open van ontdekking zee voet tot 135 ik zeiden te zullen overgaan tot de geschiedenis van de javaan saïtia vooraf echter ben ik genoodzaakt tot een der afwijkingen die zo moeilijk kunnen vermeden worden bij het beschrijven van toestanden welke de lezen geheel vreemd zijn ik zal tevens daaruit aanleiding nemen tot het wijze op een der balletzellen die het juist beoordelen van indische zaken aan niet indische personen zo bijzonder moeilijk maken herhaaldelijk heb ik van javanen gesproken en hoe natuurlijk dit de Europese lezer mogen toeschijnen toch zal deze benaming als een fout hebben geklonken in de oren van wie op java bekend is de westelijke residenciën Bantam Batavia Prijangg Krawang en een gedeelte van Chirabon tezamen genomen Sunderlanden genaamd worden geacht niet tot eigenlijk java te behoren en om nu niet van de overzeeg gekomen vreemdelingen in die we gewesterden te spreken de oorspronkelijke bevolking is inderdaad een geheel andere dan op midden java en in de zogenaamde oosthoek kleding volksaard en taal zijn zo geheel anders dan meer oostwaard dat het Sundanees of Orangunung Sifoot 136 van de eigenlijk gezegde javaan meer verschilt dan een Engelsman van de Hollander Tustaanige verschillen geven dikkels aanleiding tot onenigheid in het oordeel over indische zaken Immers wanneer men nagaat dat java alleen reed zo scherp is afgedeeld in twee ongelijkszordige delen zonder nog te letten op de vele onderdelen van die spitsing kan men berekenen hoe groot het underschijp moet wezen tussen volkstammen die verder van Alcander wonen en zelfs door de zee gescheiden zijn Biedelands Indie alleen kent van java kan zich evenmin een juist denkbeeld vormen van de Malijer de Amboines de Batte de Alvour de Timorese de Dayak de Boogie of de Makassar alsof hij nooit Europa verlaten had en het is voor iemand die in de gelegenheid was het onderscheid tussen deze volkeren waard te nemen dikkels vermakelijk om de gesprekken aan te horen grappig en bedroevend tevens de redenvoeringen te lezen van personen die hun kennis der indische zaken opdelen te Batavia of de buitenzorg meer malen heb ik me verwonderd over de moed waarmee bijvoorbeeld een gewezen Goeverneur-generaal in de Kamer der Volksvertegenwoordiging gewicht tragt bij te zetten aan zijn woorden door voorgewende aanspraak op plaatselijke kennis en ondervinding ik stel hoge prijs op wetenschap die door ernstige studie in het boekvertrek verkeerden is en vaak zond ik verbaasd over de uitgebreidheid der kennis van indische zaken die sommige tonen te bezitten zonder ooit indische grond betreden te hebben zodra nu een gewezen Goeverneur-generaal blijkend geeft zich zo'n kennis te hebben eigen gemaakt op die wijze behoort men voor hem de eerbied te gevoelen die rechtmatig loon is van veeljarigen nauwgezetten vruchtbare arbeid Groter nog zij die eerbied voor hem dan worden geleerden die minder moeilijkheden te overwinnen had omdat hij op verre afstand zonder aanschouwing minder gevaarlief te vervallen in de dwalingen die het gevolg zijn en er gebrekkige aanschouwing zoals onmisbaar tendeel viel aan de gewezen Goeverneur-generaal Ik zei dat ik verwonderd was over de moed die sommige bij de behandeling van indische zaken te toonspreiden ze weten immers dat hun woorden ook door andere woorden gehoord dan wie menen mochten dat het genoeg is een paar jaren te buiten zorgen te hebben doorgebracht om Indie te kennen Het moet hun toch bekend zijn dat die woorden ook gelezen worden door de personen die in Indie zelf getuigen waren van hun onbedrevenheid en die evenzeer als ik verbaasdaan over de stoutheid waarmee iemand die nog zo kort geleden vergeefstrachten zijn onbekwaamheid weg te steken onder de hoge rang die hem de koning gaf nu zo op eenmaal spreekt alsof hij werkelijk kennis troeg van de zaken die hij behandelt Telkens hoort mij nog klachten over onbevoegde immenning Telkens wordt deze ofgene richting in de koloniale staatkunde bestreden door het logenen der bevoegdheid van hem die zulke richting vertegenwoordigd en misschien waren het niet onbelangrijk een gezet onderzoek in te stellen naar de eigenschappen die iemand bevoegt maken om bevoegdheid te beoordelen meestal wordt een belangrijke vraag getoetst niet aan de zaak waarover ze handelt waarom de waarde welkom en toekent aan de mening van de man die daarover het woord voert en daar dit meestal de persoon is die doorgaat voor een specialiteit wij vorken iemand die in Indie een zo gewichtige betrekking heeft bekleed volgt hieruit dat de slotsom in haar stemming meestal de kleurdraag van de dwalingen die nu eenmaal schijnen te kleven aan die gewichtige betrekkingen indien het reeds geld waar de invloed van zodanige specialiteit slecht wordt uitgeoefend door een lid der volksvertegenwoordiging hoe groot wordt dan niet de voorbeschikking tot verkeerd oordelen als zulke invloed gepaard gaat met het vertrouwen des konings die zich dwingen liet zulke specialiteit aan het hoofd van zijn ministerie van kolonie te plaatsen het is een eigenaardig verscheinsel waar ligt voortspruitende uit een soort van traagheid die de moeite van het zelf oordelen schuwt hoe licht men vertrouwen schenkt aan personen die zich de verschijn weten te geven van meerdere kennis zodra slechts die kennis kan geputwezen uit bronnen die niet voor eer toegankelijk zijn de oorzaak ligt misschien hierin dat de eigen liefde minder gequetsd wordt door het erkennen van zodanig overwicht dan het geval wezen zou wanneer men van dezelfde hulpmiddelen had kunnen gebruikmaken waardoor iets als wetteijver ontstaan zou het valt de volksvertegenwoordiger gemakkelijk zijn gevoelen op te geven zodra het bestreden wordt door iemand die geacht kan worden een juister oordeel te verderd dan het zijne wanneer slechts zulke veronderstelde meerdere juistheid niet behoefte worden toegeschreven aan persoonlijke meerderheid waarvan de erkenning moeilijker vallen zou toch alleen aan de bijzondere omstandigheden waarin zodanig het tegenstander verkeerd heeft en zonder te spreken van hen die zulke hoge betrekkingen in indië vervulden het is inderdaad vreemd hoe men meer malen waarde toekent aan de mening van personen die volstrekt niets bezitten wat die toekennigen rechtvaardigd dan herinnering aan een zoveeljarig verblijf in die gewesten dit is te meer zondeling omdat zij die gewicht hechten aan dusdanige bewijsgrond toch niet geredelijk alles zouden aannemen wat hun bijvoorbeeld zou gezegd worden over de huishouding des Nederlandse staats door ieder die aantoonde dat hij 40 of 50 jaren in Nederland gewoond had er zijn personen die bijna even zoveel tijd in Nederlandse indië doorbrachten zonder ooit in aanraking gekomen te zijn nog met de bevolking nog met inlandse hoofden en het is bedroefend dat de Raad van Indië zeer dikwijls geheel of groot en deels uit zodanige personen is samengesteld ja dat men zelfs middel heeft gevonden de koning benoemingen te laten tekenen tot gouverneur generaal van iemand die tot deze soort van specialiteit te behoorden sie voelt een 137 toen ik zeile dat de vooronderstelde bekwaamheid van een nieuw benoemde gouverneur generaal moest geacht worden de mening in te sluiten dat men hem voor een genie hield was mijn bedoeling geen zins het benoemen van genie aan te prijzen buiten het bezwaar toch dat er lichen zou in het gedurig onvervuld laten van een zo gewichtige betrekking pleidt nog een andere reden hier tegen een genie zou niet kunnen werken onder het ministerie van Colonieën en dus als gouverneur generaal onbruikbaar wezen zoals genie wel meer zijn het waarom misschien te wensen dat het door mij in de vorm enerziekte geschiedenis opgegeven hoofdfeilen de aandacht trokken dergene die tot de keuze van een nieuwe land volgt geroepen zijn op de voorgondstelende dat al de personen die daarvoor worden in aanwijking gebracht rechtschapen zijn en in de bezit van een bevattingsvermogen dat hen enige ermaten zal in staat stellen te leren wat ze zullen moeten weten houdt ook het voor hoofdzak dat men met enige grond vertrouwen van hen de vermijding kunnen verwachten van die aanmatigende bedwetterij in het begin en vooral van die apatische slaaperigheid in de laatste jaren van hun bestuur ik heb er iets op gewezen dat Havelaar in zijn moeilijke plicht menen het kunnen steunen op de hulp van de gouverneur generaal en ik voeg erbij dat deze mening naïef was die gouverneur generaal wachten zijn opvolger de rust in Nederland was nabij we zullen zien wat deze neiging tot slaap berokkend heeft aan de lebakse afdeling aan Havelaar en aan de javaan Saïtja tot wiens eentonige geschiedenis een onder zeer velen ik tans overga ja eentonig zal ze wezen eentonig als het verhaal van de werkzaamheid ter mier die haar bijdraagt tot de wintervoorraad moet opslepen tegen de aardluid voor haar een berg die haar ligt op de weg naar de voorraadschuur telkens valt ze terug met haar vracht om telkens weer te beproeven of ze eindelijk vaste voet zou kunnen zetten op het steentje daarboven op de rots die de berg grond maar tussen haren en die top is een afgrond die moet worden omgetrokken een diepte die duizend mieren niet vullen zouden daartoe moet zij die nauwelijks kracht heeft haar last voor te slepen op gelijke grond een last vele malen zwaarder dan eigen lijf die om hoog heffen en zich overeind houden op een beweegelijke plek ze moet het evenwicht bewaren als ze zich opricht met haar vracht tussen de voorpoten zo moet die omslingeren in schuintse richting naar boven om ze te neerkomen op de punt die uitsteekt aan de rotswand ze wankelt wachtelt schrikt bezwijkt tracht zich te houden aan de half ontwortelde boomstam die met zijn kruin naar de diepte wijst een grasprit ze mist het steunpunt dat ze zoekt de boomslinger terug de grasprit wijkt onder haar tred ach de topster valt in de diepte met haar vracht dan is zij een ogenblik stil wel een seconde dat lang is in het leven van een mier zou ze verdoofd wezen van pijn door haar val of geeft ze toe in wat droefheid dat zoveel inspanning eidel was maar ze verliste moet niet weder grijpt ze haar last en weder sleept ze je naar boven om straks nog eens en nog eens neer te vallen in de diepte zo eentonig is mijn verhaal maar ik zal niet spreken van mieren welke vreugde of leed door de gofheid onze zintuigen aan onze waarneming ontsnapt ik zal verhalen van mensen van wezens die gelijke bewegingen hebben als wij het is waar wie aandoen u schuwt en vermoeiend medeleider ontgaan wil zal zeggen dat die mensen geel zijn of bruin vele noemen ze zwart en voor de zulken is het verschil van kleur bewegingen genoeg om een oog af te keren van die ellende of tenminste als ze erop neer zien daarop neer te zien zonder aandoening mijn verteling is dus alleen gericht aan hen die in staat zijn tot het moeilijk geloof dat er harder kloppen onder die donkere opperhuit en dat wie gezegend is met blankheid en daarmee samengaan de beschaving edelmoedigheid handels en godskennis deugd zijn blanke hudanigheden zou kunnen aanwenden op andere wijze dan tot nog toe ondervonden werd door wie minder gezegend zijn in huidskleur en zielen voor treffelijkheid mijn vertrouwen op medegevoel met de javanen gaat echt daar niet zo ver dat ik bij de beschrijving hoe men de laatste biffel roovt uit de kandang zie voet me tot 138 bij dag zonder schroom onder bescherming van het Nederlands gezag als ik het weg gevoeg het rund laat volgen door de eigenaren zijn schrijn in de kinderen als ik hem laat neerzitten op de trap van het huis deze rovers sprakeloos en wezenloos en verzonken in smart als ik hem van daar laat wegjagen met hoon en smaad met bedreiging van rottingslag en blokgevangenis zie ik eis niet nog verwacht oh Nederlanders dat ga daardoor zult aangegrepen zijn in gelijke maat als wanneer ik u het lot schetste van een boer wie men zijn koel ontnam ik vraag geen traan bij de tranen die er vloeien op zo donkere gezichten nog edele toren als ik al spreken van de vertwijfeling der berozen even min verwacht ik dat gezond opstaan en met mijn boek in de hand tot de koning gaan en zeggen zie o koning dat geschiet in uw rijk in uw schoon rijk van in ze linde nee nee nee dat alles verwacht ik niet te veel leed zinnen daarbij het maakt zich meester van uw gevoel om u zo veel gevoels over te laten voor wat zover is worden niet al uw zenuwen in spanning gehouden door de akeligheid ter keus van het nieuw kamerlid doppert niet uw verscheurde ziel tussen de wereldberoem de verdiensten van nietigheid a en onbeduidendheid b en hebt geniet hoe dure traanen nodig voor ernstige zaken dan maar wat hoef ik meer te zeggen was er niet gisteren slapt op de beurs en dreigde niet iets wat overvoer de koffiemarkt met daling schrijf toch zulke zinloze dingen niet aan je papa stern heb ik gezegd en misschien zei ik het wat driftig want ik kan geen onwaarheid leiden dit is altijd een vast principe van me geweest ik heb die avond ter stond aan de oude stern geschreven dat hij haast moest maken met zijn oorders en vooral zich in acht nemen tegen valse berichten want de koffie staat heel goed de lezer gevoeld wat ik bij het aanhoren van die laatste hoofdstukken weer heb uitgestaan ik heb in de kinderkamer een solitairspelletje gevonden en dat neem ik voortaan mee naar de kans had ik niet gelijk toen ik zei dat die schaalman allen had gek gemaakt met zijn pak zou mij in al dat geschrijf van stern en fritz doet ook mee dit is zeker jonge lieden herkennen die opgebracht worden in een deftig huis wat zijn dat voor mallen uitvallen tegen een ziekte die zich op een baard in het verlangen naar een buitenplaats is dat op mijn gemunt mag ik niet naar drie bergen gaan als fritz maaklaar is en wie spreekt van buik aandoelingen in gezelschap van vrouwen en meisjes het is een vast principe van me altijd bedaard te blijven want ik houd het voor nuttig in de zaken maar ik moet erkennen dat het met dik was veel moeite koste bij het aanhoren van al de gekkheid die stern voorleest wat wil hij toch wat moet het eind zijn wanneer komt er nu eindelijk iets degelijks wat gaat het mij aan of die havenlaar zijn tuinschoon houd en of de mensen voor of achter bij hem binnenkomen bij busseling en waterman moet men door een nauw gangetje naast een oliepakhuis waar het altijd heel vel is en dan dat gemaal over die buffels wat hoeven ze buffels te hebben die zwarte ik heb nog nooit een buffel gehad en toch ben ik tevreden daar zijn mensen die altijd klagen en wat dat schimpe op gedwongen arbeid aangaat dan ziet wel dat hij de prik van domineer wawelaar niet gehoord heeft anders zou hij weten hoe nuttig dat werken is voor de uitbreiding van het godsrijk het is waar hij is looters ho zeker als ik had kunnen gissen hoe hij het boek schrijven zou dat zo gewichtig worden moet voor alle maaklaars in koffie en anderen had ik het liever zelf gedaan maar hij heeft een steunende rosemijers die een suiker doen en dit maakt hem zo boud ik heb ronduit gezegd want ik ben oprecht in die dingen dat wij de geschiedenis van die saïtia wel kunnen missen maar daar begon opeens Louise Rosemeyer tegen mij op te staan het schijnt dat de sterren haar gezicht heeft dat er van liefde zou inkomen en daar zijn zulke meisjes doel op ik zou me echt een hero niet hebben laten afschrikken als maar niet de rosemijers mijn gezicht hadden gaar in de kennis te willen aanklopen met sternsvaardig dit is natuurlijk om door de vaarder te komen tot de oom die een suiker doet als ik nu te sterk partij trek voor het gezond verstand tegen die jonge sterren laat ik de schijn op mij alsof ik hen van hem wil aftrekken en dit volstract het geval niet want ze doen suikig ik begrijp volstract sternsbedoeling niet met zijn geschrijf er zijn altijd ontevreden mensen en staat het hem nu vrij hij die zoveel goods geniet in holland van de week nog heeft mijn vrouw karmillet de vorm gezet om te schimpen op de regering wil hij daarmee de algemene ontevredenheid aanvuren wil hij gouverneur-generaal worden hij is er verwaand genoeg toe om het te willend men ik ik voeg hem dit eer gister en zei hij ronduit bij dat zijn hollands nog zo gebrekkig was oh dit is geen bezwaar antwoordde hij er schijt maar zelf een gouverneur-generaal daarheen gezonden te worden die de taal van het land verstaat wat moet ik nu doen met zo'n wijsneus hij heeft niet tenminste eerbied voor mijn ondervinding toen ik hem van de week zei dat ik er eens 17 jaar makelaar was en al 20 jaar de peurs bezocht haalde hij busseling en waterman aan die al 18 jaar makelaar zijn en zeiden hij die hebben dus één jaar ondervinding meer zo ving hij mij want ik moet er kennen omdat ik van de waarheid houd dat busseling en waterman weinig van de zaken weten en dat het knuur zijn Marie is ook in de wacht verbeeld u dat zo'n week er was haar beurt van voorlezen aan het ontbijt en we waren aan de geschiedenis van Lot op één stil hield en niet verder lezen wilde mijn vrouw die eventueel als ik op godsings gesteld is trachten haar met zachtheid tot gehoorzaamheid over te halen omdat het toch voor een zedig meisje niet past zo hoofdig te wezen alles vergeefs toen moest ik als vader met grote strengheid haar beknoren omdat ze door haar hardnekkigheid de stichting van het ontbijt bedief wat altijd slecht werkt op de hele dag maar er was niets aan te doen en ze ging zover dat ze zeiden liever doodgeslagen te willen worden dan voor te lezen ik heb haar gestraft met drie dagen camera arrest op koffie en brood en hoopte dat het haar goed zal doen om tevens die straf te doen trekken tot zedelijke verbetering heb ik haar gelast het kapitel dat ze niet lezen wilde tien maal af te schrijven en ik ben tot deze strengheid vooral over gegaan omdat ik bemerkt heb dat ze in de laatste tijd of het van Stern komt weet ik niet begrepen heeft aangenomen die me gevaarlijk voorkomen voor de zedelijkheid waarop mijn vrouw en ik zo bijzonder gesteld zijn ik heb er onder andere een frans liedje horen zingen van berangier geloof ik waarin een arme oude wedelaarster beklaagd wordt die je naar jeugd op een theater zong en gisteren was haar het ontbijt zonder corset maar rie meen ik dat toch niet valzoenlijk is ook moet ik herkennen dat Frits weinig goed heeft thuisgebracht van de bitstond ik was redelijk tevreden geweest over zijn stilzit in de kerk hij veroerde zich niet en wende geen oog van de preekstoel maar later vernam ik dat Betsy Rosemeijer in het doodpak had gezeten ik heb er niets van gezegd want mijn moed voor jongen Lieden niet al te streng zijn en de Rosemeijers zijn een fatsoenlijk huis ze hebben aan een oudse dochter die met bruggeman in drogerijen getrouwd is iets heel aardig meegegeven en daarom geloof ik dat zo iets Frits van de Westermarkt afhoudt wat me heel aangenaam is omdat ik zo op de zedelijkheid gesteld ben maar dit belet niet dat het me ergert Frits zijn hart te zien verharden even als Faro die minder schuldig was dan hij omdat hij geen vader had die hem zo gedurig de rechten wegwees want van de oude Faro zegt de schrift niets domineer Wawelaar klaagt over zijn verwaandheid van Frits meen ik op de kategisatie en die jongen schijnt uit het pak van Schaalman alweer een noeswijzigheid gehaald te hebben dat de gemoedelijke Wawelaar dol maakt het is aandoenlijk hoe de waardige man die dik was koffie bij ons drinkt bij Frits op het gevoeltracht te werken en hoe de qua jongen telkens nieuwe vragen gereed heeft die de weerpakstigheid van zijn gemoet aantonen komt alles uit het vervloekte pak van Schaalman met tranen van gevoel op de wangen tracht de ijverige dinarders evangeliums hem te bewegen af te zien van de wijsheid naar de mens om te worden ingeleid in de geheimenissen der wijsheid gods met zachtheid en tederheid smeekt hij hem toch niet te verwerpen het brood des eeuwigen levens en dus doen het de vervallen in de klauwen van Satan die met zijn engelen het vuur bewoont dat hij bereid is tot in eeuwigheid oh, zei hij gisteren Wawelaar, meen ik oh, jongen vriend open toch de ogen en de oren en hoor en zie wat de heer u geeft te zien en te horen door mijn mond let op de getuigenissen der heiligen die gestorven zijn voor het ware geloof zie Stefanus als hij neder zingt onder de kei in die hem verpletteren zie hoe nog zijn blik ten hemel is gericht en hoe nog zijn tom psalm zingt ik had liever weer omgegooid zei Frits daarop lezer, wat moet ik met de jongen aanvangen mijn ogenblik later begon Wawelaar opnieuw want hij zijn ijverig dienst necht en laat niet af van de arbeid oh, zei hij, jongen vriend open toch de aanef was al zo even maar ging hij voort kunt hij ongevoelig blijven bij het bedenken van wat er van uw woorden zal als hij eenmaal zo'n gerekened worden tot de bokken aan de linkerzijde daar berste de deug niet uit in gelach Frits meen ik en ook Marie begon te lachen zelfs meende ik iets wat naar lachen gelijk te bespuren op de gelaad van mijn vrouw maar toen ben ik Wawelaar te hulp gekomen ik heb Frits gestraft met een boete uit zijn spaarpot aan het zenden in genootschap zie voet nog 139 oh, lezer dat alles treft me diep en men zou bij zulke leiden zich kunnen vermaken met het aanhoeren van vertelsels over buffels in Javanen wat is een buffel in vergelijk met de zaligheid van Frits wat gaan mij de zaken aan van die mensen in de verte als ik vrezen moet dat Frits door zijn ongeloof mijn eigen zaken zal bederven en dat hij nooit een flink makelaar worden zal want Wawelaar zelf heeft gezegd dat God alles zo besteert dat rechtzinnigheid tot rijkdom voert zie maar, zei de hij is er niet veel rijkdom in Nederland? dat komt door het geloof is niet in Frankrijk telkens moord en doodslag? dat is omdat ze daar katholiek zijn zijn niet de Javanen arm? zijn heidenen? hoe langer de Hollanders met de Javanen omgaan hoe meer rijkdom er zal komen hier en hoe meer armoede daar kinder dat is gods wilzo ik sta verbaasd over Wawelaar's doorzicht in zaken want het is de waarheid dat ik die stept op de godszins ben mijn zaken zie vooruit gaan van jaar tot jaar en Busselink en Waterman die om God nog gebot geven zullen knujers blijven hun leven lang ook de rosemijers die in suiker doen en een Rooms meid houden hebben onlangs weer 27% moeten aannemen uit de massa van een jood die fout was hoe meer ik nadenk hoe verder ik kom in de doorgronden van Gods onna spuurlijke wegen onlangs is gebleken dat er weer 30 miljoenen zuiver gewonnen is op de verkoop van producten die door de heidenen geleverd zijn en daarbij is niet eens gereken wat ik daarop verdiend heb en de vele anderen die van deze zaken leven is dit nu niet alsof de heren zeiden zie daar 30 miljoen ter beloning van hun geloof is dit niet duidelijk de vinger gods die de bozen laat arbeiden om de rechtvaardigen te behouden is dit niet een wenk om voort te gaan op de goede weg om gins veel te laten voortbrengen en hier te volharderen in het ware geloof heet het niet daarom bid en werkt want dat wij zouden bidden en het werk laten doen door het zwarte goedje dat geen onzevaarder kent oh hoe heeft wawelaar gelijk als hij godsjuk zacht noemt hoe licht wordt te last gemaakt aan ieder die gelooft ik ben pas in de 40 en zou kunnen uitschijden als ik wilde en naar 3 bergen gaan en zie eens hoe het met anderen afloopt die de heer verlieten gisteren heb ik Shaalman gezien met zijn vrouw en een jongetje ze zagen eruit als spoken hij is bleek als de dood zijn ogen puilen uit en zijn wangen staan hol zijn houding is gebogen schoon hij nog jonger is dan ik ook zij was zeer armmoedig gekleed en ze is geen weer geschrijd te hebben nu ik had er stomper merkt dat zij ontevreden van aan de tuur is want ik behoef iemand maar eenmaal te zien om hem te beoordelen dat komt van de ondervinding ze had een manteltje van zwarte zijden om en het was toch vrij koud van krinoline was geen spoor haar licht japonetje hing slap om de knieën en aan de rand was Franje hij had zelfs sensiaal niet meer om en zag eruit als of het zomer was toch schijnt hij nog een soort van trots te bezitten want hij gaf iets aan een arme vrouw die op de sluis zat Fridt zegt brug maar wat van steen is zonder een whip noem ik sluis sie voet met 140 en wie zelf zo weinig geeft doet zonde als hij nog weggeeft aan een ander bovendien ik geef nooit op straat dit is een principe van me want ik zeg altijd als ik zo arme mensen zie wie weet of het hun eigen schuld niet is en ik mag hij niet stijven in verkeerdheid zondags geef ik twee maal eens voor de armen en eens voor de kerk zo behoort het ik weet niet of Schaalman me gezien heeft maar ik ging snel voorbij en keek naar boven en dacht aan de richtvaardigheid van God die hem toch niet zo zou laten lopen zonder winterjas als hij beter had opgepast en niet luid, pedant en ziekelijk was wat nu mijn boek aangaat moet ik waardelijk de lezer om verschoning vragen voor de onvergevelijke wijze waarop Stern misbruik maakt van ons contract ik moet er kennen dat ik zeer opziet tegen de eerste kransavond en de liefdegeschiedenis van die saïtje de lezer weet er iets welk gezonde begrippe ik over liefde heb mijn denken slechts aan mijn beoordeling van dat uitstapje naar de gang is dat jonge meisjes zo iets aardig vinden kan ik ook begrijpen maar het is mij onverklaarbaar dat mannen van jaren zulke zotheden zonder walg aanhoren ik ben zeker dat ik op de aanstaande krans de triole vindt van mijn solitairspel ik zal beproeven niets van die saïtje te horen en hoop dat de man goud trouwt als hij tenminste de held is van de liefdehistorie het is nogal wel van Stern dat hij vooraf gewaarschoed heeft dat het een eentonige geschiedenis wezen zal zodra hij dan later aan wat anders begint zal ik weer toe luisteren maar dat afkeuren van het bestuur verveelt me bijna evenzeer als liefdegeschiedenissen men ziet er alles dat Stern jongens en weinig ondervinding heeft om de zaken goed te beoordelen moet men alles van daarbij zien toen ik trouwde ben ik zelf in een haag geweest en heb met mijn vrouw het Mauritshuis bezocht ik ben daar een aanrekking gekomen met alle standen van de maatschappij want ik had de minister van Financiën zien voorbijrijden en we hebben samen van een elke gekocht in de Venestraat ik en mijn vrouw meen ik en nergens heb ik het minste blijk bespeurd van ontervredenheid met de regering die je vrouw in de winkel zag haar tevreden uit en toen we zijn 1848 sommige ontdrachten wijs te maken dat in een haag niet alles was zoals het behoorde heb ik op de krans over die ontervredenheid het mijne gezegd ik vond geloof want ieder wist dat ik bij ondervindingspak ook op de terugrijs met intelligence heeft de conducteur schep vreugd geblazen en dat zou de man toch niet gedaan hebben als er zoveel verkeerd was zo heb ik op alles gelet en wist dus daar stond wat ik te denken had van al het morren in 1848 tegenover ons woont een jevrouw wie er neef een toko doet in de oost zoals ze daar een winkel noemen wanneer er dus alles zo slecht ging als Stern zegt zou zij er ook wel wat van weten en het schijnt toch dat het mens zeer tevreden is met de zaken want ik hoor haar nooit klagen in tegendeel ze zegt dat haar neef daarop een buiten woont dat hij lid is van de kerkerraad en dat haar aan pauwen veren sigaarkoker heeft gezonden die hij zelf gemaakt had van bamboo dit alles toont toch duidelijk hoe ongegrond het geklaag is over slecht bestuur ook ziet men daaruit dat er voor iemand die wil oppassen in dat land nog wel wat te verdienen valt en dat dus die schaalman ook daar al luid pedant en ziekelijk geweest is anders zou hij nooit zo arm zijn thuis gekomen en hier rond lopen zonder winterjas en de neef van die juffrouw tegenover ons is de enige niet die in de oost voor tuin heeft gemaakt in polen zie ik velen die daar geweest zijn en waar ik heel knap in de kleren steken maar dit begrijpt zich op de zaken moet men passen kinder zo goed als hier op Java zullen de gebraden duiven niemand in de mond vliegen maar moet gewerkt worden wie dat niet wil is arm en blijft arm dat spreekt vanzelf eind van hoofd succes team voetnoten voetnoot 134 de naam Saïtja is met een kleine letterverzetting ontleent aan de staat van gestolen buffels in de minibrieven daarin vindt men ook de namen der dorpen Badur en Chippurut voet 135 mijn berekening van wat er in indië verloren gaat onder de regering van één gouverneur generaal die zijn plicht niet doet is als gewoonlijk we kennen dat overdreven genoemd weinig hebben besef van de kracht der vermiddigvuldiging ook droogstoppels stond verbaasd toen hij over dit onderwerp iets aantrof inschalments pak ik vraag aan hen die zich zo makkelijk van de zaak afmaken hoe hoog dan volgens hun mening het bedrag is waarop één gouverneur generaal van de soort der van twisten en hij was de ergste niet aan de nazi te staan komt voetnoten 136 Orangunong bergbewonig doch op Java zeer speciaal de bewoner der bergen in de westhoek het woord alifuru alifuru harifuru alfuur heeft in een noordhoek van Syllebes in de gehele mulekse archipel en op New Guinea dezelfde betekenis of watans die van bewoner der binnenlanden het is dus eigenlijk geen volks of stamnaam gelijk door sommige gemeent wordt maar wordt even als het woord Nederlander dik was als sodaanen gebruikt voetnoten 137 uitgebrek aan ruimte en tevensom dat de hierbehandelde zaak in nauw verband staat met de meerendeels zo onjuist te begrippen over bevoegdheid in het algemeen wil ik hierover dit onderwerp niet verder uitwijden ik verwijs naar de laatste druk der specialiteiten Delft, bij Waldman voetnoten 138 Kandang om heining van Riel Paalwerk voetnoten 139 Frits had allerlei vragen gedaan zei het roogstoppel van die vragen kwamen er in het handschift een paar voor maar de heer van Lennep heeft gemeentste toen moeten we supprimeren waarom? toch niet omdat de warwelaars verlegen zit om met het antwoord het komiekste is dat van Lennep zelf hier hofmakende aan het begrompunt bijgeloof dik was met de Bijbelse vertellingen de spot dreef hij hield van Volteren meer dan ik en was Serens er schik als met hem zeiden dat hij op die openvlakke gedenker gelijk wat in zijn laatste levensjaren werkelijk het geval was dat hij in weerwiel van deze geestersrichting toch geen vrijheid voelde Frits te laten vragen vanwaar toch Noach zijn ijsberen voor de ark gehaald had en dergelijke bewijst, dunkme de gegrondheid bijna opmerking in Nood 11 zijn orthodoxe vriendjes te Amsterdam mochten niet gekrenkt worden in hun keukenmijden geloof gelukkig dat het aantal ongeruimdheden in de Bijbel zo groot is dat niemand verlegen hoeft te staan om de hier gesupprimeerde neuswijzigheden van Frits met beliebitje uitbereiding aan te vullen Voetnood 140 Sluis in plaats van Stenenbrug is werkelijk een eigenaardigheid in het Amsterdamse Vandienaard hoort mij naar velen daar zowel als elders De woorden gracht en wal bijvoorbeeld worden dikwas verwisseld men woont op de gracht en werpt iets in de wal Opmerkelijk is in de laatste spreekwijs uit onbewust terugkeren tot de oorspronkelijke betekenis van het woord daar wal een der zeer vele klanken is waarmee men het begrip water aanduiden Walvis, narwal, walrus is walros, zeepaard Op analogische wijs veranderde het woord tijk van betekenis en misschien ook dam Zo ook maar in omgekeerde richting de woorden tuin en gaarde Gedurende de loop der eeuwen verwisselde men telkens de benamingen van het continent en het continu dat nu om weer te keren tot droogstoppels Amsterdamismus het woord sluis oorspronkelijk niet uitsluiten de betekenis had van waterkering ligt in de reden Het is van de met zoveel naakgroost gezegende wortel kl of sl die eerst het begrip roepen daarna dat van sluiten en heerschap uitdrukten Zie hierover enige opmerking in de vijfde bundel ideeën waar evenwel de stof op verenaar niet uitgeput is De vruchtbaarheid er is gelieten haalt niet bij de rijkdom aan groost van de klanken kl sl of lk ls ik meent de slotte dat het ware woord voor sluis in de zin van waterkering is zeil of ziel toch daarvan kon ik tot nog toe de etymologie niet opsporen zeil zal wel van dezelfde wortel stammen Einde voetnoten bij hoofdstuk 16 deze liepenvoxtopname behoort het publieke domein hoofdstuk 17 van Max Havelaag door Miltetuli dit is een liepenvoxtopname alle liepenvoxtopname behoort het publieke domein voor m'n informatie of om je aan te melden als vrijwilligig ga naar liepenvoxt.org opname door Anna Simon Max Havelaag door Miltetuli 17e hoofdstuk sievoetnood 141 Saïtja's vader had een buffel waarmee hij zijn veld bewerkte toen deze buffel hem was afgenomen door het districtshoofd van Paan Kujang was hij zeer bedroefd en sprak geen woord vele dagen lang want de tijd van ploegen was naar bij en het was te vrezen als men de sawa niet tijdig bewerkte dat ook de tijd van saaien zou voorbij gaan en eindelijk dat er geen paddy zou te snijden zijn om die te bergen in de lombom van het huis ik moet hierbij voor lezers die wel Java toch niet Bantam kennen de opmerking maken dat in deze residentie persoonlijk gronteigendom bestaat wat elders niet het geval is sievoetnood 142 Saïtja's vader nu was zeer bekommerd hij vreesde dat zijn vrouw behoefte zou hebben aan reist en ook Saïtja die nog een kind was en de broertjes en zusjes van Saïtja ook zou het districtshoofd hem aanklagen bij het assistentresident als hij achterlijk was in de betaling van zijn landrenten want daarop staat straf bij de wet toen nam Saïtja's vader een kris die Pusaka was van zijn vader de kris was niet zeer schoon maar er waren ik zilveren banden om de scheden en ook op de punt der scheden was een plaatje zilver hij verkocht deze kris aan een Chinese die op de hoofdplaats woonde en kwam de huis met 24 gulden voor welk geld hij een andere bevel kocht Saïtja die toen omstrekt 7 jaar oud was had met de nieuwe bevel spoedig vriendschap gesloten ik zeg niet zonder doel vriendschap want het is inderdaad treffend te zien hoe de Java's de carbo zich hecht aan de kleine jongen die hem bewaakt en verzorgt het sterke dier buigt gewillig de zware kop rechts of links of omlaag naar de vingerdruk van het kind dat hij kent dat hij verstaat waarmee hij is opgegroeid zulke vriendschap dan had ook de kleine Saïtja spoedig weten in te boezemen aan de nieuwe gast en Saïtja's aanmoedigende kinderstem is geen meer kracht nog te geven aan de krachtvolle schoften van het sterke dier als het de zware kleiggrond obscheurde en zijn weg tekende in de diepe scherpe voren de bevolkeerde gewillig om als hij aan het eind was van de akkig en verloor geen duimbreeds grond bij het terugploegen van de nieuwe voor die altijd naast de oude lag als waren de Saba een tuingrond geweest gehaakt door een reus daarnaast lag de Saba's van Adinda's vader de vader van het kind dat met Saïtja huwen zou en als Adinda's broertjes aankwamen na de tussenliggende grens juist als ook Saïtja daar was met zijn ploeg dan riepen ze Elkander vrolijk toe en roemden om strijd de kracht en de gehoorzaamheid hun erbuffels maar ik geloof dat hij van Saïtja de beste was misschien wel omdat deze hem beter dan de anderen wist toe te spreken want buffels zijn zeer gevoelig voor goede toespraak Saïtja was negen jaar oud geworden en Adinda reed zes jaren voor deze buffel aan Saïtja's vader werd afgenomen door het district's hoofd van Paan Kochang Saïtja's vader die zeer arm was verkocht nu aan een Chinese twee zilveren klambohaken Boussaka van de ouders zijn er vrouw voor 18 gulden en voor dat geld kocht hij een nieuwe buffel maar Saïtja was bedroefd want hij wist van Adinda's broertjes dat de vorige buffel was heengedreven naar de hoofdplaats en hij had zijn vader gevraagd of deze dat die er niet gezien had toen hij daar was om de klambohaken te verkopen op welke vraag Saïtja's vader niet had willen antwoorden daarom vreesde hij dat zijn buffel geslacht was zoals de andere buffels die het district's hoofd afnaam aan de bevolking en Saïtja schrijde veel als hij dacht aan de arme buffel waarmee hij twee jaren zo inig had omgegaan en hij kon niet eten de lange tijd want zijn keel was te nauw als hij slikte we bedenken dat Saïtja een kind was de nieuwe buffel leerde Saïtja kennen en nam in de genegenheid voor dat kind zeerspoedig de plaats in van zijn voorganger al te spoedig eigenlijk want helaas de wasindrukken van ons hart worden zo licht glad gestreken om plaats te maken voor laterschrift hoe dit zei de nieuwe buffel was wel niet zo sterk als de vorige wel was het oude juk te ruim voor zijn schoft maar het arme dier was gewillig als zijn voorgaard die geslacht was en al kon dan Saïtja niet meer roemen op de kracht van zijn buffel bij het ontmoeten van Adinda's broertjes en de grens hij beweerde toch dat geen ander de zijnen overtrof in goede wil en wanneer de voren niet zo rechtleinig liep als voorheen of als zijn aardklonten ondorgersneden waren om gegaan werkte hij dat gaarne bij met zijn patjol zoveel hij kon bovendien geen buffel had een ousse ousse aan als de zijnen de péhoelu zelf had gezegd dat er ontoeng was in de loop van die haarwerf was op de achter schoften eent in het veld riep Saïtja te vergeefs zijn buffel toe wat spoed te maken het dier stond pal Saïtja verstoord over zo groot en vooral zo ongewone weer spanigheid kon zich niet weer houden een belediging te uiten hij riep A.S. ieder die in Indië geweest is het al mij verstaan en wie me niet verstaat wint erbij dat ik hem de uitlegingspaar van een grove uitdrukking Saïtja bedoelde eventueel niets kwaadstaar mede hij zei het maar omdat hij het zo dik was wat horen zeggen door anderen als ze ontevreden waren over een buffels maar hij haalt het niet behoeven te zeggen want het baat er niets zijn buffel deed geen stap verder hij schudde de kop pas om het juk af te werpen met zachte adem uit zijn neusgaten hij blaasde zitterde riddelde er was angst in zijn blauw oog en de bovenlip was opgetrokken zodat het tandvlees bloot lag vlucht vlucht riep hij op eenmaal Adina's broertjes Saïtja vlucht daar is een tijger en allen ontdelen hun buffels van de ploegjukken en slingenden zich op de brede ruggen en galopeerden weg door Saba's over elkaar langans door modderig door kruipelhout en bos en a lang a lang langsvelden een wegen en toen ze heigend en zwetend binnenrenden in het dorp Badurg was Saïtja niet bij hen want toen deze zijn buffel bevrijd van het juk had bestegen als de anderen om te vluchten als zij had een onverwachte sprong van het dier hem met evenwicht benomen en ter aarde geworpen de tijger was zeer na Saïtja's buffel voortgedreven door eigen vaart schoot enige sprongen voor beide plek waar zijn kleine meester de dood wachten maar door eigen vaart alleen en niet door eigen wil was het dier verder gegaan dan Saïtja want nauw had de stuwing overwonnen die alle stof beheerst ook na het ophouden van de oorzaak die haar voortstuurde of het keerde terug zette zijn lomp lijf op zijn lompe poten als een dak over het kind en keerde zijn gehoordende kop naar de tijger deze sprong maar hij sprong voor het laatst de buffel vingen al op zijn hornen en verloor slechts wat vlees dat de tijger hem uitsloeg aan de hals de aanvaller lag daar met opgescheurde buik en Saïtja was gerit wel was er onton geweest in de oeser-oeseran van die buffel sie voetnot 143 toen deze buffel aan Saïtja's vader was afgenomen en geslacht ik heb u gezegd lezen dat mijn verhaal eentonig is toen deze buffel geslacht was telde Saïtja 12 jaar en Adinde weefde sarongs en battekte die met punnige kapalen ze had er iets gedachten te brengen in de loop van haar verfschuitje en ze teken het doefheid op haar weefsel want Saïtja zeer treurig gezien en ook Saïtja's vader was bedroefd toch zijn moeder het meest deze toch had de wonden genezen aan de hals van het trouwe dier dat haar kind ongedierd tot thuis gebracht nadat zij op de mare van Adinda's broertjes gemeent had dat het was weggevoerd door de tijger ze had die woont zo dik was bezien met de gedachte hoe diep de klauw die zo vergt indrong in de ruwe vezelen van de buffel zou voortgedreven zijn in het wekenlijf van haar kind en telkens als ze versen geneeskruiden had gelegd op de wonden streelden ze de buffel en sprak hem dat het goede trouwe dier toch weten zou hoe dankbare moeder is ze hoopte later dat de buffel haar toch mocht verstaan hebben want dan had hij ook haar schrij in begrepen toen hij werd weggevoerd om geslachten worden en hij had geweten dat het niet Saïtja's moeder was die hem slacht en liet enige tijd daarna vluchtte Saïtja's vader uit het land want hij was zeer bevreefd voor de straf als hij zijn land rente niet betalen zou en hij had geen poesaka meer om een nieuwe buffel te kopen daar zijn ouders altijd in parankutjang woonden en hem dus weinig hadden nagedaten ook de ouders van zijn vrouw woonden altijd in hetzelfde district na het verlies van de laatste buffel hield hij zich nog enige jaren staande door te werken met gehuurde ploegdieren maar dit is een zeer ondankbare arbeid en bovenal verdrietig voor iemand die in het bezit van eigen buffels geweest is Saïtja's moeder stier van verdriet en toen maakte zijn vader in een moedeloos ogenblik zich weg uit Lebak en het Pantam om werk te zoeken het buitenzorgse hij werd met rottingslagen gestraft omdat hij Lebak verlaten had zonder pas en door de politie teruggebracht naar Badurg hier werd hij in de gevangenis geworpen omdat men hem voor krankzinnig hield wat ze onverklaarbaar niet zou geweest zijn en omdat men vreesde dat hij in een ogenblik van Mataklap misschien aan mock maken of andere verkeerdheden begaan zou maar hij was niet lang gevangen waar hij kort daarop stierf wat er geworden is van de broertjes en zusjes van Saïtja weet ik niet het huisje dat zij bewonen te Badurg stond enige tijd ledig en spoedig viel het in daaraat slechts van bamboo gebouwd was en gedekt met aatap een weinig stof een vuil dekte de plek waar veel geleden werd er zijn veel zulke plekken in Lebak Saïtja was reeds 15 jaar toen zijn vader naar buiten zorg verdrok hij had deze niet daarheen vergeseld omdat hij groter planen in zijn gemoet onderhoog men had hem gezegd dat er de Batavia zoveel heren waren die in bendies reden en dat er dus misschien voor hem een dienst zou te vinden zijn als bendie jongen waar toen men gemoonlijk iemand kiest die nog jong is een onvolwassen om niet door te veel zwaar te achter op het tweewielig rijtuig het evenwicht te breken er was had men hem verzekerd bij goed gedrag veel te winnen in zodaanige bediening misschien zelfs zou hij op deze wijze binnen drie jaren geld kunnen oversparen genoeg om twee bevels te kopen dit voor uitzicht lachte hem toe met vieren treed zoals iemand gaat die grote zaken in de zin heeft trat hij na het vertrek zijn vaders bij Adinda binnen en deelde haar zijn plan mede denk eens zei hij als ik weder kom zullen we oud genoeg zijn op de trouwen en we zullen twee bevels hebben heel goed Zaitje ik wil graag er met je trouwen als je terugkomt ik zal spinnen en sarongs en slendangs weven en batterken en heel verledig zijn al die tijd oh ik geloof je Adinda maar als ik je getrouwd vind Zaitje je weet immers wel dat ik met niemand trouwen zal mijn vader heeft me toegezegd aan uw vader en jijzelf ik zal trouwen met u wees daar zeker van als ik terugkom zal ik roepen in de verte wie zal dat horen als we reisstampen in het dorp dat is waar maar Adinda oh ja dit is beter wacht me bij het jatibos onder de ketappen waar je me de melati hebt gegeven maar Zaitje hoe kan ik weten wanneer ik moet heen gaan om je te wachten bij de ketappen Zaitje bedacht zich een ogenblik een zijde tel de manen ik zal uitblijven drie maal twaalf manen deze maan rekent niet mee zie Adinda kerf een streep in je reisblok bij elke nieuwe maan als je drie maal twaalf streep hebt ingesneden zal ik de dag die daarop volgt aankomen onder de ketappen beloof je daar te zijn? ja Zaitje ik zal onder de ketappen bij het jatibos wezen als je terugkomt nu schuurdert Zaitje een strook van zijn blauwe hoofddoek die zeer versleten was en hij gaf dat stukje lijnwaad aan Adinda dat ze het bewaren zou als een pand en toen verliet hij haar en Badurg hij liep vele dagen voort hij ging rank als betong voorbij dat nog niet de hoofdplaats was van Lebak en waarom Goonung waar toen de adjacentresident woonde en de volgende dag zag hij pandeklang dat daar ligt als in een tuin weder een dag later kwam hij te serang aan en stond verbaasd over de pracht van zulke grote plaats met vele huizen gebouwd van steen en geredek met rode pannen Saidja had nooit zoiets gezien hij bleef daar een dag omdat hij vermoeid was maar snachts in de koel te ging hij verder en kwam tot Tarang de volgende dag voor nog de schaduw gedaald was tot zijn lippen hoewel hij de grote toedoendrog die zijn vader en wat achtergelaten te Tarang baden hij zich in de rivier naar bij de overvaart en hij rustte uit in het huis van een bekende zijn zvaardig die hem wees hoe men stroo hoeden vliegt even als die van Manila komen sie voet nog 144 hij bleef daar een dag om het te leren omdat hij bedacht hiermee later iets te kunnen verdienen in geval hij niet slagen mocht de Batavia de volgende dag tegen de avond toen het koel werd bedankte hij zijn gast herzeer en ging verder zodra het geheel donker was opdat niemand het zien zou haalde hij het blad tevoorschijn waarin hij de melati bewaarde die Adinda hem gegeven had onder de ketappanboom want hij was bedroefd geworden omdat haar niet zien zou in zo lange tijd de eerste dag en ook de tweede had hij minder sterk gevoeld hoe alleen hij was omdat zijn ziel geheel was ingenomen door het grote denkbeeld geld te verdienen tot het kopen van twee buffels daar zijn vader zelf nooit meer bezeten had dan één en zijn gedachten richten zich te veel op het weerzien van Adinda om plaats te bieden na veel troefheids over het afscheid hij had dat afscheid genomen in overspannen hoop en in zijn gedachten had vastgeknopt naar het eindelijk terugzien onder de ketappan want zo grote rol speelde het uitzicht op dat weerzien in zijn hart dat hij bij het verlaten van badoeg dienboom voorbij gaande iets verholings voelde als waren ze reeds voorbij de 36 manen die hem scheiden van dat ogenblik het was hem voorgekomen dat hij slechts om te keren had alsof hij reeds terugkwam van de reis om Adinda te zien hem wachten onder die boom maar hoe verder hij zich verwijderde van badoeg en hoe meer hij lette op de vreselijke duur van één dag hoe meer hij de 36 manen die voor hem lagen begon lang te vinden er was iets in zijn ziel dat hij minder snel deed voor het stappen hij voelde droefheid in zijn knie en al was het geen moedeloosheid die hem overviel het was toch weemoed die niet ver is van moedeloosheid hij dacht eraan terug te keren maar wat zou Adinda zeggen van zo weinig hart daarom liep hij door al ging hij minder snel dan de eerste dag hij had de melati in de hand en drukte die dickwels tegen zijn borst hij was veel ouder geworden zei de drie dagen en begreep niet meer hoe hij vroeger zo kalm geleefd had daar toch Adinda zo na bij hem was en hij haar zien kon telkens en zo lang hij wilde want nu zou hij niet kalm wezen als hij verwachten kon dat ze straks voor hem staan zou en ook begreep hij niet dat hij na het afscheid niet nog eens was teruggekeerd om haar nog eenmaal aan te zien ook kwam hem voor de geest hoe hij nog kort geleden met haar getwist had over de kort die ze spawned voor de lalajang van haar broertjes die gebroken was omdat er na haar meende een fout was in haar spinsel waardoor een weddingschap was verloren gegaan tegen de kinderen uit Chippurut hoe was het mogelijk dacht hij hierover boos te worden op Adinda want al had ze een fout gesprongen in de kort en al waren de weddingschap van Badoer tegen Chippurut verloren daardoor en niet door de glasscherf zo ondeugend en handig dan geworpen door de kleine Jamien die ze verschool achter de pakkig had ik zelfs dan zo hard mogen wezen tegen haar en haar noemen met onbehoorlijke namen wat zal het zijn als ik sterf te Batavia zonder haar vergeving te hebben gevraagd voor zo grote ruwheid zal het niet wezen alsof ik het slecht mens ben die scheldwoorden werpt op een meisje en zal niet als men hoort dat ik gestorven ben in een vreemd land ieder te Badoer zeggen het is goed dat ze iets juistierf want hij heeft een grote mond gehad tegen Adinda zo namen zijn gedachten een loop die veel verschilde van de vorige overspanning en onwillekeurig uiten ze zich eerst in halve woorden binnen het mond weldra in een alleen spraak en eindelijk in de weemoedige zang waarvan ik hier de vertaling laat volgen eerst was mijn voornemen wat maat en ruimte brengen in die overzetting toch even als Havelaar vind ik beter de curselij weg te laten ik weet niet waar ik sterven zal ik heb de grote zee gezien aan de Zuidkust toen ik daar was met mijn vader om zout te maken als ik sterf op de zee en men werd mijn lichaam in de type water zullen naar haaien komen ze zullen rondzwemmen op mijn lijk en vragen wie van ons zal het lichaam verslinden dat daar daalt in het water ik zal het niet horen ik weet niet waar ik sterven zal ik heb het huis zien branden van Paanzu dat hij zelf wat aangestoken omdat hij maar te klap was als ik sterf in een brandend huis zullen een gloeiende stukken hout neervallen op mijn lijk en buiten het huis zal een groot geroep zijn van mensen die water werpen om het vuur te doden ik zal het niet horen ik weet niet waar ik sterven zal ik heb de kleine Siona zien vallen uit de klappenboom toen hij een klappen plukte voor zijn moedig als ik val uit een klappenboom zal ik dood nederliggen aan de voet in de struiken als Siona dan zal mijn moeder niet schrijn want zij is dood maar anderen zullen roepen zie, daar ligt Saïtje met harde stem ik zal het niet horen ik weet niet waar ik sterven zal ik heb het lijk gezien van Paanzu die gestorven was van hoge ouderdom want zijn haren waren wit als ik sterf van ouderdom met witte haren zullen de klaagvrouwen om mijn lijk staan en ze zullen misbaar maken als de klaagvrouwen bij Paanzu's lijk en ook de klein kinderen zullen schrijden zie er luid ik zal het niet horen ik weet niet waar ik sterven zal ik heb velen gezien te badoer die gestorven waren mijn kleden hen in een wit kleed en begroef hem in de grond als ik sterf te badoer en mijn begraafd mij buiten de desa oostwaarts tegen de heuvel waar het gras hoog is dan zal Adinda daar voorbij gaan en de rand van haar sarong zal zachtkens voortschuiven langs het gras ik zal het horen Saïtje kwam te Batavia aan hij verzocht een heer hem in dienst te nemen het geen die hier ten stond deed omdat hij Saïtje niet verstond want de Batavia heeft me graag naar bedienen die nog geen Malijs spreken en dus nog niet zo bedorven zijn als anderen die langer in aanraking waren met Europese beschaving Saïtje leerde spoedig Malijs maar paste braaf op want hij dacht altijd aan de twee buffels die hij kopen wilde en aan Adinda hij werd groot en sterk onder der alle dagen at wat de badoer niet al het wezen kon hij was bemint in de stal en zou zeker niet afgewezen zijn als hij de dochter van de kutsier ten huwelijk gevraagd had zijn heer zelf hield zoveel van Saïtje dat deze spoedig werd verhevend tot huis bediende men verhoogde zijn loon en gaf hem bovendien gedurig geschenken omdat men zo bijzonder te vreden was over zijn diensten m'n vrouw had de roman van Soel gelezen die zoveel kort gerucht maakte en dacht altijd aan Prince Jelma wanneer ze Saïtja zag ook de jonge meisjes begrepen beter dan vroeger hoe de javaanse schilder Rattenzale zo groot opgang had gemaakt ter Parijs maar men vond Saïtja ondankbaar toen hij haar bijna drie jaren dienst zijn ontslag vroeg en om hun bewijs verzocht dat hij zich goed gedragen had men kon hem dit echter niet weigeren en Saïtja ging met een vrouwelijk hart op Rijs hij ging voorbij pissing waar eens Haveler woonde lang geleden maar dit wist Saïtja niet en dan had hij het geweten hij doog heel iets anders in de ziel dat hem bezig hield hij telde de schatten die hij thuis bracht in een bamboezerrol had hij zijn pas en het getuidschrift van goed gedrag in een koker die aan een leder erin bevestigd was scheen iets zwaars gedurig te slingeren tegen zijn schoudig maar hij voelde dit gaarne ik geloof het wel daarin waren 30 spaanse matten genoeg om drie befos te kopen wat zou Adinda zeggen en dit was nog niet alles op zijn rug zag men de met silver beslagen schede van een kris die hij in de gordel droog het gevest was zeker van fijn uitgesneden Kamoening want hij had het met veel zorg gewikkeld in een zijde om hulsel en hij bezat nog meer schatten in de vrong van de Kaan om zijn lendenen bewaarde hij een buikband van brede silveren schakels met gouden ikadpending het is waar dat de band kort was maar ze was zo slang Adinda en aan een kortje om de hals onder zijn voorbaatje toegaan zij de zakje waarin enige verdroogde Malati was het wonder dat hij te tanga rang zich niet langer ophiel dan nodig was tot het bezoeken van de bekende zijn vaders die zo fijne strohoede vlocht was het wonder dat hij weinig zijde tot de meisjes op zijn weg die hij voegen waarheen van waar zoals de goed is in die streken was het wonder dat hij seerang niet meer zo voornaam vond hij die Batavia had leren kennen dat hij niet meer weggroop in de pakkach zoals hij deed voor 3 jaren toen de resident kwam voorbij rijden hij die de veel grotere heer had gezien die de buitenzorg woont en de grootvader is van de Susuhunan van Solo was het wonder dat hij weinig achtsloeg op de vertellingen van wie een eindwegs met hem gingen en spraken van all dat nieuws in Bantankidu dat hij nauwelijks luisterde toen men hem verdaalde dat de koffiecultuur naar veel onbeloonde moeite geheel was ingetrokken dat het districtshoofd van Parankutyang wegens Roof op de publieke weg was veroordeeld tot 14 dagen arrest ten huizen van zijn schoonvaardig dat de hoofdplaats was verlegd naar Angkas Betoen dat er een nieuwe assistentresident gekomen was omdat de vorige was gestorven enige maanden geleden hoe de nieuwe Bantankesproken had op de eerste sebavergadering hoe er seed het enige tijd niemand was gestraft wegens klachten en hoe men onder de bevolking hoopte dat al het gestolenen zou worden weergegeven of vergoed nee, schoonerbeelden vertonen zich voor het oog zijn erziel hij zocht de ketappanboom in de wolken te ver nog als hij was om die te zoeken bij Badurg hij greep naar de lucht die hem om gaf als wilde hij de gestalte omvatten die hem wachten zou onder die boom hij tekenen zich Adinda's gelaat haar hoofd haar schoudig hij zag de zware konden zo glint er een zwart gevangen in eigen strik afhangend in haar hals hij zag haar groot oog schitterend in donkere weerschijn de neusvleugels die ze zo vier optrok als kind wanneer hij hoe was het mogelijk haar plaagde en de hoek van haar lippen waarin zij een glimlach bewaarde hij zag haar borst die nu zwellenzouw onder de kabaai hij zag hoe de sarong die zij zelf geweven had haar heupen nou omsloot en de dij volgend in gebogen lijn langs de knie neerviel in heerlijke golving op de kleine voet nee, hij hoorde weinig van wat men hem zeiden hij hoorde geel andere tonen hij hoorde hoe Adinda zegen zou zij wel gekomen, zei-tje ik heb haar nu gedacht bij spinnen en bijweven en bij het stampen van de reist in het blok dat drie maal twaalf kervendraagt van mijn hand hier ben ik, onder de ketappan de eerste dag ter nieuwe maan zij wel gekomen, zei-tje ik wil u vrouw zijn dat was de muziek die in zijn orenweerklunk en een belette te luisteren naar al het nieuws dat men hem verhaalde op zijn weg eindelijk zag hij de ketappan of liever hij zag een donkere plek die veel stern bedekte voor zijn oog dat moest het jatibos wezen bij de boom waar hij Adinda zou weer zien de volgende dag na het opgaan van de zon hij zocht in het duister en betast de veel stammen Weldra vond hij een bekende oneffetheid aan de zuidzijde van een boom en hij legte de vinger in een gleuf die Sipante daarin gehakt had met zijn parang onder Pontianak te bezweren die schuld had aan de tampijn van Pante's moeder kort voor de geboorte van zijn broortje dat was de ketappan die hij zocht ja wel was dit de plek waar hij voor het eerst Adinda anders had aangezien dan zijn overige speelnootjes omdat ze daar voor het eerst gewijgerd had deel te nemen aan een spel dat ze toch had meegespeeld met alle kinderen knapen en meisjes nog kort te voeren daar had ze hem de melattie gegeven hij zette zich neer daar aan de voet van de boom en zag op naar de sterren en als er één verschoot nam hij dit aan als een groet bij zijn wederkomst de baadoer en hij dacht eraan of Adinda nu slapen zou en of zowel goed de maanen had ingesneden in haar reisblok het zou hem zo smarten wanneer ze een maan had overgeslagen alsof het niet genoeg waren 36 en of ze schone sarong zijn slendang zou gebatikt hebben en ook vroeg hij zich wie het toch wel wonen zou in zijn vaders huis en zijn jeugd kwam hem voor de geest en zijn er moedig en hoe die buffel hem had gered van de tijgig en een bepijnste wat er toch zou geworden zijn van Adinda als die buffel minder trouw waren geweest hij letten zeer op het dalen van de sterren in het westen en bij elke ster die aan de kim verdween berekende hij hoe de zon weer iets nader was aan haar opgang in het oosten en hoeveel nadig hij zelf aan het weer zien van Adinda want zeker zou ze komen bij de eerste straal ja, bij het schemeren reed zou ze daar zijn ach, waarom was ze niet reeds gekomen de vorige dag het bedroefde hem dat ze het niet was vooruitgelopen het schone ogenblik dat hem 3 jaren lang de ziel had voorgelicht met onbeschrijflijke glans en onbillijk als hij was in de zelfsugd zijn haar liefde schen het hem toe dat Adinda had moeten daar zijn wachtende op hem hij die zich nu beklaagde voor de tijdreeds dat hij te wachten had op haar maar hij beklaagde zich ten onrechte want nog was de zon niet op gegaan nog had het oog van de dag geen blik geworpen op de vlakte wel verbleekten de sterren daarom hoog beschaamde dat er spoedig een eind komen zou aan haar heerschaapij wel vloeiden naar vreemde kleuren over de toppen der bergen die donkerder schenen naar mate ze scherper afstaken op lichtere grond wel vloog er hier en daardoor de wolken in het oosten iets gloeiends pijlen van goud en van vuur die heen en weer werden geschoten evenwijdig aan de kim maar ze verdwenen weer en schenen neer te vallen achter de onderdringbare gordijn die nog altijd de dag bleef verbergen voor de ogen van saïtia toch werd het allangs lichter en lichter om hem heen hij zag reeds het landschap en reeds kon hij de kuif onderscheiden van het klappabosje waarin Badu verscholen ligt daar sleep Adinda nee ze sleep niet meer hoe zou ze kunnen slapen wist ze niet het saïtia haar wachten zou? gewiss ze had niet geslapen de ganze nacht zeker had de dorpswacht geklopt aan haar deur om te vragen waarom de palieten voortbranden in haar huisje en met lieve lach had ze gezegd dat een gelofte haar wakker hield om de slendang af te weven waar aan ze bezig was en die gereed moest zijn voor de eerste dag de nieuwe maan of ze had de nacht doorgebracht in het donker zitten tot haar reisblok en tellenden met begerige vinger dat er wel waarlijk daar in 36 diepe strepen stonden gekorven naast elkaar onder en ze had zich vermaakt met kunstgeschrik of ze zich misschien verrekenden of er wilig nog een ontbrak om nog eens en nog eens en telkens wedig te genieten van de heerlijke zekerheid dat er wel degelijk drie maal 12 maanden waren voorbij gegaan zei dat saïtia haar zag voor het laatst ook zij zou tans nu het al zo licht werd haar ogen inspannen met vruchteloze vermoeienis om de blikken te buigen over de kim opdat ze de zon zouden ontmoeten de trage zon die wegbleef wegbleef daar kwam een streep van blauwe groot die zich vast klemde aan de wolken en de randen werden licht en groeiend en het begon te bliksemmen en weer schoten haar peilen van vuur door het luchtruim maar ze vielen niet nedere dit maal ze hechten zich vast op de donkere grond en deelden hun gloed mede in groter en grotere kringen en ontmoeten ookandig kruisend slingerend wendend dwalend en ze verenigden zich tot vuurbundels en weer lichten in gouden glans op een grond van parlemoor en er was rood en blauw en geel en zilver en perper aan haar zuur in dat alles oh god dat was het dageraad dat was het weerzien van adinde saithia had niet geleerd te bidden en het waren ook jammer geweest hem dat te leren want heilige gebeden vuuriger drank dan haar lach in de sprakeloos opgetogenheid zijn er ziel was niet te vatten in menselijke taal hij wilde niet naar Badoer gaan het weerzien zelf van adinda kwam in minder schoon voor dan de zekerheid haar straks te zullen weerzien hij zette zich aan de voet van de ketappan en liet zijn ogen dwanen over de landstreek de natuur lachte hem toe en scheen hem welkom te heeten als een moeder haar teruggekeerd kind en even als deze haar vreugd te schildert door eigenwillige herinnering aan de voorbij gegaanen smart bij het vertonen van wat ze bewaarde als aandenkend gedurend het afzijn liet ook saithia zich vermaken door het weerzien van zoveel plekken die getuigen waren van zijn kort leven maar hoe ook zijn ogen of zijn gedachten rondwaalden telkens viel zijn blik en zijn verlangen terug op het pad dat van Badoer leidt naar de ketappan alles wat zijn zinnenwaarnamen heette adinda hij zag de afgrond links waar de aarde zo geel is waar eens een jonge buffel verzonk in de diepte daar hadden de dorpelingen zich verzameld om het dier te redden want het is geen gering en zaken een jonge buffel te verliezen en ze hadden zich neergelaten aan sterkere rottankoorden adinda's vader was de moedigste geweest oh hoe zij in de handen klapte adinda en dagends aan de andere zijde waar het kokosbosje wuift over de hütten van het dorp daar ergens was Sioena uit een boom gevallen en gestorven hoes rijden zijn moedig omdat Sioena nog zo klein was jammerde zij alsof ze minder bedoeld zou geweest zijn als Sioena groter geweest waren maar klein was hij dat is waar want hij was kleiner en zwakker nog dan adinda niemand betrat het wegje dat van Badoer leidde naar de boom stak zou ze komen oh zeker het was nog zo voeg Saidja zag een badging die met dartele vlugheid heen en weersprong tegen de stam van een klappenboom het diertje ergenis van de eigenaar dus booms maar liefd toch in gedaante en beweging klouten er onvermoeid op en nedig Saidja zag het en dwong ze haar naar te blijven zien wel het aan zijn gedachte rust gaf van de zware arbeid die ze verrichten zeerde het opgaan der zon rust na het afmattend wachten welhaast uiten zich zijn indrukken in woorden en hij zong wat er om ging in zijn ziel het waren mij liever u zijn lied te kunnen voorlezen in het manlijs dat italiaans van het oosten sie voeten 145 toch zie hier de vertaling zie hoe de badging zijn levensonderhoud zoekt op de klappenboom hij stijgt, daalt, dartelt links en rechts hij draait om de boom, springt, valt, klimt en valt weder hij heeft geen vleugels en is toch zo vlug als een vogel veel geluk mijn badging ik wens u heil gezult gewist vinden het levensonderhoud had gezoekt maar ik zit alleen bij het jatibos wachten op levensonderhoud van mijn hart redelang is het buikje van hun badging verzadigd redelang is hij teruggekeerd in zijn nesje maar nog altijd is mijn ziel en mijn hart bitter bedroefd adinde nog was er niemand op het pad dat van baduur leiden naar de kitapan ze ietjes oog vielen op een kapeel die zich scheen te verheugen omdat het warm begon te worden zie hoe de vlinder daar rondvladdert zijn vlerkjes schitteren als een veel kleurige bloem zijn hartje is verliefd op de bloesum, ter canari zeker zoekt hij zijn welriekende geliefde veel geluk mijn vlinder ik wens u heil gezult gewist vinden wat hij zoekt maar ik zit alleen bij het jatibos wachten op wat mijn hart liefhuisd redelang heeft de vlinder gekust de canari bloesum die hij zo zeer bemint maar nog altijd is mijn ziel en mijn hart bitter bedroefd adinde en er was niemand op het pad dat van baduur leiden naar de boom de zon begon reeds hoog te staan er was al hitte in de lucht zie hoe de zon schittert daaromhoog hoog boven de waringieheuvel ze voelt zich te warm en wens neer te dalen om te slapen in zee als in de armen van een gade veel geluk ozon ik wens u heil wat hij zoekt zult gewist vinden maar ik zit alleen bij het jatibos wachtende op rust voor mijn hart reeds lang zal de zon ongegaan wezen en slapen in de zee als alles duister is en nog altijd zal mijn ziel en mijn hart bitter bedroefd zijn adinde nog was het niemand op de weg die er leid van baduur naar de kitapan als er niet langer vlinders zullen rondvladderen als de sterren niet meer zullen schitteren als de meletti niet meer wel riekend zal wezen als er niet langer bedroefde harten zijn nog wild gediert in het woud als de zon verkeerd zal lopen en de maan vergeten wat oost en west is als dan adinda nog niet gekomen is dan zal hem engel met blinkende vleugelen neer dalen op aarde om te zoeken wat daarachter bleef dan zal mijn lijk hier liggen onder de kitapan mijn ziel is bitter bedroefd adinde nog was er niemand op het pad dat van baduur leiden naar de kitapan dan zal mijn lijk door de engel gezien worden hij zal het zijn broederen aanwijzen met de vinger ziet daar is een gestorven mens vergeten zijn verstijfde mond kust een melattiebloem komt dat wij hem opnemen en ten hemel dragen hem die op adinda gewacht heeft tot hij dood was gewiss hij mag niet daarachter blijven wins hard de kracht had zo te beminnen dan zal nog eens mijn verstijfde mond zich openen om adinda te roepen die mijn hart lief heeft nog eenmaal zal ik de melattie kussen die ze mag af adinde adinde en nog altijd was er niemand op het pad dat van baduur leiden naar de boom oh ze was gewist tegen de morgestand in slaap gevallen vermoeid van het waken gedurende de nacht van het waken vele lange nachten door zeker had ze niet geslapend zeer het weken zo was het zou hij opstaan en naar baduur gaan nee mocht het schijnen alsof het twijfel was aan haar komst als hij de man riep die daar gint zijn bevel naar het veldreef die man was te ver en bovendien saïtje wilde niet spreken over adinde niet vragen naar adinde hij wilde hij weer zien haar alleen haar het eerst oh zeker zeker zou ze nu spoedig komen hij zou wachten wachten maar als hij ziek was of dood als een aangeschoten hert vloog saïtje uit pad op dat van de ketappan leidt naar het dorp waar adinda woonde hij zag niets en hoorde niets en toch had hij iets kunnen horen want er stonden mensen op de weg bij de ingang van het dorp die riepen saïtje, saïtje maar was het zijn haast, zijn drift die hem belette adinda's huis te vinden hij was reeds voortgevlogen tot aan het einde van de weg waar het dorp op houdt en als dolzinnig keerde hij terug en sloeg zich voor het hoofd omdat hij haar huis had kunnen voorbij gaan zonder het te zien maar weer was hij aan de ingang en mijn god was het hun droom weer had hij adinda's huis niet gevonden nog eens vloog hij terug en op eenmaal bleef hij staan greep met beide handen zijn hoofd als om daaruit de waanzin weg te persen die hem ving en riep luiden dronken, dronken, ik ben dronken en de vrouwen van badur kwamen uit haar huizen en zagen met deernis de arme saïtje daar staan want zij herkenden hem en begrepen dat hij adinda's huis zocht en wisten dat er geen huis van adinda was in de dorp badur want toen het districts hoofd van paan kutjang de bufbel van adinda's vader had weggenomen ik heb u gezegd lezen dat mijn verhaal eentonig is toen was adinda's moeder gestorven van verdriet en haar jongste zusje was gestorven omdat het geen moeder had hij het zoogte en adinda's vader die vreesde voor de straf als ze zijn landrente niet betaalde ik weet het wel, ik weet het wel omdat mijn verhaal eentonig is adinda's vader was heen gegaan uit het land hij had adinda meegenomen met haar broeders maar hij had vernomen hoe de vader van saïtje uit de buitenzorg was gestrafd met rottingslagen omdat hij badur verlaten had zonder pas en daarom was adinda's vader niet gegaan naar buitenzorg nog naar krawang, nog naar de prijag, nog naar de pataviase ommerlanden hij was gegaan naar tilankaan het district van lebak dat aan de zee grenst daar hadden ze verscholen in de bossen en gewacht op de komst van paento, pa lonte, ciunia, pa ansiu abduilisme, en nog enig anderen die door het districtshoofd van pa en kutjang beroopt waren van hun buffels en die allemaal vreesde voor straf als ze hun landrente niet betaalden daar hadden ze zich bij nacht meester gemaakt van een vissersprauw en waren in zee gestoken ze hadden westerlijk gestuurd en hielden het land rechts van zich tot aan javapunt van hier waren ze noordwaarts gestevend tot ze tanahitam voor zich zagen dat de Europese zeelieden prince in eiland noemen ze waren dat eiland omgezeld aan de oostzijde en hadden toen aangehouden op de kijzersbij zich richtende op de hoge piek in de lampoens zo althans was de weg die menakander vluisterend voorzij in het lebakse wanneer gesproken werd over officiële pusforoof en onbetaalde landrente maar de verbijsterde saïtia verstond niet duidelijk wat men hem zeiden zelfs begreep hij niet goed het bericht van de dood zijn vaders er was een gegond in zijn oeren als had men op een gom geslagen in zijn hoofd hij voelde hoe het bloed met schokken werd gevormd door de aderen aan zijn slapen die dreigten te bezwijken onder de druk van zo zware uitzetting hij sprak niet en staarde met verdoofde blik rond zonder te zien wat om en bij hem was en berste eindelijk uit in Akelig gelag een oude vrouw nam hem mee naar haar huisje en verpleegde de armetwaas Weldra lagte hij niet meer zo Akelig maar toch sprak hij niet alleen snachts werden de hutgenoten opgeschikt door zijn stem als hij toonloos zong ik weet niet waar ik sterven zal en enige bewoners van Badoer legde geld te zamen om een offer te brengen aan de Bowaia's van het Yujung voor de genezing Fataitya die men voorzinneloos hield maar zinneloos was hij niet want eens bij nacht toen de maan helder lichte stond hij op van de ballet ballet en verliet zacht kunst het huis en zocht naar de plek waar Adinda gewoond had het was niet gemakkelijk die te vinden omdat er zoveel huizen waren ingestort toch hij scheen de plaats te herkennen aan de wijten van de hoek die sommige lichtlijnen door het geboom te vormden bij haar ontmoeting in zijn oog zoals de zeeman peiling neemt op future ons of uitstekende bergpunten ja daar moest het zijn daar had Adinda gewoond struikelen de overhalve gane bamboo en overstukken van het neergevallen dak baande hij zich een weg naar het heiligt omdat hij zocht en waarlijk hij vol nog iets terug van de opstaande pakkig waarnaast Adinda's ballet ballet gestaan had en zelfs strak in die pakkig locht de bamboo ze pin waaraan ze haar kleed hing als ze zich te slapen uitlegde maar de ballet ballet was ingestort als het huis en bijna vergaan tot stof hij nam een handvol daarvan drukte het aan zijn geopende lippen en ademde zeer diep de volgende dag voeg hij aan de oude vrouw die een verpleegd had waar het reisplok was dat hij gestaan had op het erf van Adinda's huis de vrouw was verheugd dat zij moerde spreken en liep het dorp rondom de blok te zoeken toen zij de nieuwe eigenaar aan Saïtja kon aanwijzen volgde deze haar zwijgend en bij het reisplok gebracht telde hij daarop 32 ingekorven strepen toen gaf hij die vrouw zoveel Spaanse matten als nodig was tot het kopen van een bufbel en verliegd Badoog ze chillen kaan, kocht hij een vissersprauw en kwam daarmee naar enige dagen silence in de lampoens aan waar de opstandelingen zich verzet en tegen het Nederlands gezag hij sloot zich aan bij een bende bandtammers niet op de strijden zozeer als om Adinda te zoeken want hij was zacht van aard en meer ontvankelijk verdroefen is dan verbitterheid op zekere dag dat de opstandelingen opnieuw waren geslagen doelde hij rond in het dorp dat pas veroverd was door het Nederlandse leger en dus een brand stond Zij voet nog in 1946 Saïtja wist dat de bende die daar vernietigd was geworden grotendeel ze op Antammers had bestaan als een spook waarde hij rond in de huizen die nog niet geheel verbrand waren en vond het lijk van Adinda zvaardig met een kleewang bayonetwonden in de borst naast hem zag Saïtja de drie vermoorde broeders van Adinda jongelingen bijna kinderen nog en een weinig verdig lag het lijk van Adinda naakt afschuwelijk mishandeld er was een smal strookje blauw lijnwaad gedrongen in de gapende borstwond die een eindschin gemaakt hebben aan lange borstelling toen liep Saïtja enige soldaten tegemoet die met geveld geweer de laatst levende opstandelingen in het vuurdreven van de brandende huizen hij omvadende de brede zwaard bayonetten drukte zich voorwaarts met kracht en drong nog de soldaten terug met een laatste inspanning toen de gevestend stuuten tegen zijn borst en weinig tijds later was het de Patavia groot gejuubel over de nieuwe overwinning die weer zoveel lauren had gevoegd bij de lauren van het Nederlands Indies leegig en de landvoogd schreef naar het moederland dat de rust in een lampoens hersteld was en de koning van Nederland voorgelegd door zijn staatsdienaren beloonde wederom zoveel heldenmoed met vele ridderkruisen en waarschijnlijk stegen er in zondagskerk een verbidstond uit de harten der veromen dankgebedend en hemel bij het vernemen dat de heer der herscharen weer had meegestreden onder de banier van Nederland maar God met zoveel wee begaan nam de offers van die dag niet aan sie voedt ondanks 147 einde van het eerste deel van hoofdstuk 17 deze opdaam vindt geen blikkeromein