 Szanowni Państwo, myślę, że możemy przejść do pierwszego panelu konferencyjnego. Rozpoczęcie teraz wystąpienie, które powinno potrzeć około 40 minut. W trakcie tego wystąpienia usłyszymy o takie mikrowystąpienia, tak jak rozumiem. Tak, trzy mikrowystąpienia. Trzy mikrowystąpienia w jednym. Pana doktora Jana Piaseckiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Pana profesora Mikołaja Morzego z Politechniki Poznańskiej i pani liceca na gaty Olejniczów, również z Politechniki Poznańskiej. Czyli mogę zacząć właśnie... Na początku chciałbym powiedzieć kilka słów o całym naszym projekcie, który jego wszystkie prezentacje w tej właśnie sesji są z tym projektem związane. Chciałbym też podziękować organizatorom, że dało nam się właśnie w ramach konferencji ten nasz panel zaorganizować. Nasz projekt nazywa się cyber-odporność, w jaki sposób internetowe sieci społecznościowe mogą zbudować odporność na dezinformację. Nasze konsercją badawcze składa się z czterech instytucji. Ja jestem przedstawicielem Uniwersytetu Jagiellońskiego, kolegium Medikum. Prócz tego współpracuję z nami Uniwersytet w Oslo. Jest to jej jedyna instytucja, która dzisiaj nie będzie reprezentowana. Poza tym jest Politechnika Poznańska, którą właśnie będzie reprezentował profesor Morzy i pani Agata w Olejniu, który instytut farmakologii umienia Jerzego Maja Polskiej Akademii Nauk, który będzie reprezentowany przez pana Michała Pikse. Nasz projekt jest finansowany ze środków mechanizmu finansowego EOGI. Natomiast chcielibyśmy powiedzieć dzisiaj kilka słów o etyce badań naukowych z udziałem ludzi, wtedy gdy w tych badaniach wykorzystywane są narzędzia internetowe i chciałbym zacząć od takiego pytania, czy od wyróżnienia takich trzech różnych stanowisk dotyczącej etyki badań naukowych z udziałem ludziom. Możemy zadać sobie takie pytanie, dlaczego badania naukowe z udziałem ludzi budzą kontrowersje etyczne. I pierwsza odpowiedź, która może nam się nasunąć, że one budzą kontrowersje z tego względu, że ludzie są źle poinformowani i często ulegają moralnej panice w badaniach samych nie ma nic kontrowersyjnego, są one z punktu etycznego czymś obojęty. Natomiast druga odpowiedź jest w pewnym sensie uzupełnieniem pierwszej, ale bierze to też pod uwagę to, że być może same badania są czymś etycznie naturalnym. To jednak zawsze tym najsłabszym ogniwem może być człowiek, który może się zachować nieetycznie, więc ta etyczność badań naukowych zależy właśnie od zachowania naukowa. Jeżeli on zachowuje się zgodnie z dobrze przyjętymi praktykami naukowymi, to wszystko jest w porządku. Natomiast jeżeli okazuje się człowiekiem nieetycznym, o szóstem, który na przykład pragnie innych również wykorzystać, to wtedy rzeczywiście badania naukowe mogą budzić etyczne, kontrowersje, czy nawet wywoływać skanda. I w końcu trzecie stanowisko to jest takie, które mówi, że badania naukowe z udziałem ludzi są dopuszczalne tylko w pewnych określonych okolicznościach, ponieważ zawsze kiedy prowadzimy badania naukowe z udziałem ludzi, przekraczamy ważną etycznie zasadę lub nie realizujemy ważnej etycznie wartości. Chciałbym, żebyśmy teraz się przyglądli takim dwum eksperymentom z przeszłości, które właśnie wzbudziły tego typu kontrowersji i spróbowali sobie odpowiedzieć na pytanie właśnie, przyglądając się tym doniemanie kontrowersyjnym eksperymentom, która z tych trzech hipotez byłaby najbardziej prawdziwe. Pierwsze badanie to badanie przeprowadzone w 2008 roku przez Jasona Kaufmann i jego zespół, zatytułowane Smaki, Więzi i Czas. To było takie bardzo ciekawe idea przyświecała temu badaniu, żeby wykorzystać relatywnie wtedy jeszcze nowe narzędzie, jakim był Facebook i prześledzić w jaki sposób kształtują się interakcje między ludźmi, w jaki sposób ich zainteresowania, gusty, ale również fizyczna bliskość wpływa właśnie na rozwój więzi społeczny. I dzisiaj badacze współpracując z Facebookiem zebrali informacje od 1600 studentów pierwszego roku jednego z amerykańskich uniwersytetu. Te dane zestawili z danymi adresowymi, które uzyskali od uniwersytetu, ponieważ wyszli z przekonania, że są to informacje, które są publicznie dostępne w związku z tym, nie muszą ubiegać o świadomą zgodę, zresztą ich badanie zostało zaakceptowane przez uniwersytecką Komisję Etyczną, to właśnie tego projekt został przeprowadzany. Dodatek ich sponsor wymagał do tego, żeby umieścili dane, na których pracują w publicznie dostępnym repozytorem. Oni te dane zanonimizowali i umieścili w tego typu repozytoriom, jednak już po kilku dniach inni naukowcy zorientowali się, że dane te podlegają łatwej, ponownej identyfikacji, ze względu na to, że ten zbiór danych był bardzo bogaty i zestawiając go z publicznie dostępnymi informacjami, łatwo można by było odgadnąć, o który uniwersytet chodzi, a nawet zidentyfikować tych poszczególnych uczestników. Jak państwo myślą, czy to był etyczny skandal, czy też niektórzy byli po prostu zbyt przeczuleni na punkcie swojej własnej prywatności. Teraz naprawdę zadaje państwu tutaj zgromadzonym to pytanie, więc jeśli ktoś chce to zachęcam do zabrania głosu. Mi mi mi chowiedziałem, że ty mówisz. W moim stanie nie było to, ale też na rodzaju, bo już na roku później zidentyfikować tych uczestników, o prasie, o świadomie z powrotu, o obowiązku centrale. Czyli jakie byłoby u zasadnienie tego, że to jest nieetyczne, jakiego rodzaju? To było po prostu zidentyfikacji uczestników badania. A fakt, że ci uczestnic sami umieścili wcześniej te informacje w sieci, ale nie wiedzieli, że po prostu żąły zapewną prąkę jakieś analizy. Czyli innymi słowy uważasz, że jeżeli umieszczamy jakąś informację w sieci, która i ta informacja dotyczy nas samych, to również mamy prawo do tego, aby określać, w jakim kontekście ta informacja powinna być używana. Myślę, że tu też miejsce, w którym jest podpisane, w regulenie zabiera zasady, co platforma może zrobić z tą informacją, a wydaje mi się, że w kontekście badań naukowy, także platformy nie nawiązują takiej większej współpracy ze środowiskami akademicy udzieleni się z informacją. To było, można powiedzieć, początki tego typu badań, stąd być może właśnie w Facebooku wtedy nawiązał tego typu współpracy, ale właśnie, czyli moglibyśmy się teraz zastanowić, wracając do tej naszej hipotecy, czy coś jest takiego w samych badaniach, co sprawia, że są one nieetyczne i muszą zostać spełnione jakieś dodatkowe warunki, żeby można, tak powiem, dopuścić do badań naukowych, czy to było raczej niedopatrzenie naukowców, którzy powinni jednak spytać studentów o zgodę na użycie ich danych. Drugi eksperyment był przeprowadzony kilka lat później pod kierownictwem Adama Kramera. To był taki eksperyment, w którym badacze również współpracując tutaj bardzo blisko z Facebookiem i jeden z nich był również pracownikiem. W Facebookach chcieli zbadać, czy taki dosyć powszechnie znany fenomen emocjonalnego zarażania również jest możliwy przez sieci społecznościowe. Emocjonalne zarażanie w skrócie polega na tym, że jeżeli ktoś przeżywa jakąś emocję, to my, stykając się z nim, zarażamy się tą emocją. Czyli jeżeli ktoś na przykład jest poddenerwowany, wykonuje jakieś nerwowe gesty, to my, przebywając z tą osobą w jednym pomieszczeniu, też nagle nie wiadomo, dlaczego stajemy się poddenerwowani i ten nastrój nam się udziela. I właśnie współpracując z Facebookiem, przeprowadzono taki masowy eksperyment, który zaangażował niemal 700 tysięcy użetkowników Facebooka. Podzielono ich na trzy grupy. Jedna grupa to była grupa kontrolna, natomiast dwóm pozostałym grupą, bez ich świadomej zgody. Proszę tak powiem, zmieniano zawartość ich news feed. Jedna grupa miała redukowane pozytywne informacje od swoich przyjaciół i znajomych na Facebooku, a druga grupa miała redukowane negatywne informacje. I co się okazało, okazało się, że również taki efekt zarażania emocjonalnego w sieciach społecznościowych występuje, silniejszy jest efekt pozytywny. Jeżeli eliminuje się negatywne informacje, to ludzie są wtedy bardziej aktywni i sami publikują informacje o takim pozytywnym wydźwięku emocjonalnym. Natomiast jeżeli redukuje się ilość pozytywnych informacji, to wręcz odwrotnie stały się wtedy mniej aktywni w sieci społecznościowej i wzrasta prawdopodobieństwo, że te treści tej informacji, które oni sami będą publikować, będą miały również emocjonalnie negatywny efekt. Co Państwo sądzą o tego typu eksperymencie, czy naukowcy wchodząc współpracę z Facebookiem tutaj przekroczyli jakąś ważną etycznie zasadę, czy wszystko było w porządku? To jest poplanatyczne, bo mamy taki model Internetu, w którym za bardzo wiele osób nie płacimy pieniędzy. Świadomu użytkownik Internetu wie, że ta opłata jest ukryta właśnie w tym, że dane, które umieszczam w sieci, będą wykorzystywane właśnie jakiś analiz aktywowych, to dostosowywania reklamy tutaj, czyli może również do takich analiz big data naukowych. Więc wydaje mi się, że świadomy użytkownik, już zakładając w konto i podając swoje osobiste dane, powinni się liczyć z tym, że może być jeszcze w następnym chwilie obadania. Nie zmienia to jednak faktu, że być może mimo to powinien być taki wymogletyczny naukowca, który ma świadomą zgodę pozyskać, gdzie już na rzecz, ale no i oczywiście też jest problem taki, że wiele użytkowników nie ma świadomości tego, że użytkowanie Facebooka, Twittera, Instagrama, etc. nie jest zanawiałe. Ja bym chciał od razu od razu, bo tak ustawiałem się nad tym, oczywiście pełna zgoda, też wydaje mi się, że regulacje, nie wiem, w tym roku weszły, ale RODO też chyba reguluje to, w jaki sposób ta informacja będzie użytkowana, żeby zamieścić, albo sprezyzyjnie sprecyzować, wyrazić. Natomiast zastanawiam się nad tym, co z takimi eksperymentami, gdzie właśnie ta świadoma zgoda wyrażona byłaby decydowała, by już niejako o wyniku eksperymentu, to znaczy byłby to taki bias, żeby pacjent na przykład jest ostrzeżony, w przypadku jakiegoś metrycznego eksperymentu, być może korytyzol się wydziela i tak dalej. Znaczy, że w momencie, kiedy my wiemy, że będziemy częścią eksperymentu, to już nam decyduje o ten wyniku tego eksperymentu i już nie jest to nieobciążona obserwacja. I za w takim przypadku, to jest oczywiście nie o tym, to pytanie, natomiast możemy to podstawić jako pytanie eksperymenty problematyczne albo jeszcze się pojawił pana prezes. Tak, znaczy ja akurat nie będę tej kwestii w tej chwili dyskutował, nie, jednak jest to, że oczywiście bardzo ciekawa, ciekawa kwestia to często określa się to takim terminem procedura decepcyjna, czyli taka, w którą związany jest jakiś rodzaj oszustwa, natomiast właśnie czasami szczególnie w eksperymentach psychologicznych ta świata ma zgoda, może odmienić zachowanie uczestnika uczestnika w badanie. Ja myślę, zarezykowałbym taką tezę, że jednak tą najbardziej prawdopodobną interpretacją badań z udziałem ludzi jest ta, mówić, że badania zawsze wiążą się z naruszeniem ważnej etycznie zasady, z tego względu, że naukowcy traktują drugą osobę jako środek do celu. To oczywiście nie znaczy, że nie można, że nie powinno prowadzić się badań z udziałem ludzi, ale to znaczy, że badania z udziałem ludzi wymagają jakiegoś dodatkowego uzasadnienia. To dodatkowe uzasadnienie może wiązać się ze szlachetnością czy z ważnością celu badań naukowych. Możemy odwołać się do tego, że wiedza naukowa jest na przykład wartością samą w sobie, albo wiedza naukowa może służyć innym celu, na przykład takim jak zdrowie, życie czy bezpieczeństwo ludzi. Z drugiej strony tym dodatkowym uzasadnieniem może być próba realizacji zasady szacunku autonomicznych, czyli uzgodnienia celu naukowca z celem osoby, która w badanie jest zaangażowana. I ten szacunek dla autonomii oznacza szacunek dla prywatności, czyli właśnie wykorzystanie danych zgodnie z tym kontekstem, w jakim my byśmy chcieli, aby one były wykorzystane. A z drugiej strony przyzwolenie na interwencje, przyzwolenie na wzięcie udziału w badaniu, w badaniu naukowe. To są takie dwa najbardziej podstawowe zasady, które składałyby się na takie dodatkowe uzasadnienie. Jeśli chodzi o nasz projekt badawczy, to celem naszego projektu przynajmniej w jego części jest zbadanie tego, jaka jest indywidualna poddatność na dezinformację w sieci. I to, co chcielibyśmy zrobić, to jest właśnie poddanie uczestników naszego badania, zbadanie ich kwestionariuszem, który bada ich indywidualną podatność na dezinformację w bliżej o tym będzie mówił za chwilę Michał PiPiXa. A z drugiej strony zestawić to z ich zachowaniem na Twitterze i sprawdzić, co właśnie na podstawie swojego zachowania będzie można sprawdzić, jaka jest czyjaś indywidualna podatność na dezinformację. W związku z tym z jednej strony wierzymy, że przyświeca nam szlachetny cel, tym celem jest ograniczenie oraz przestrzeniania się dezinformacji w sieciach społecznościowych. Z drugiej strony też staramy się ten cel uzgodnić z celem uczestników tego badania, ponieważ w procesie rekrutacji wyrażają oni swoją świadomą zgodę na udział w badań. Niemniej jednak napotykamy na bardzo wiele różnych etycznych problemów, ale jednym z nich jest ochrona prywatności użytkowników Twittera, bo wiemy, że jeśli chodzi o dane pochodzące z Twittera, to nie da się ich z anonimizować, a z drugiej strony również nasi sponsorzy nakładają na nas wymóg udostępnienia danych innym badaczą, tak aby oni mogli właśnie sprawdzić, czy te badania są przeprowadzone w odpowiedni sposób. W związku z tym zastanawialiśmy się, w jaki sposób można te dwie kwestie pogodzić i doszliśmy do wniosku, że jednym z takich narzędzi, które może próbować nam wyjść z wycięzgo wyjść z tego dylematu, jest stworzenie komisji dostępu do danych. Takie komisje zasadnicze funkcjonują w badaniach biomedycznych, w badaniach klinicznych. Czyli każdy badacz, który chciałby mieć dostęp do danych i sprawdzić, czy wyniki naszych badań rzeczywiście mają poparcie w danych będzie musiał złożyć stosowną aplikację i wtedy my po jej rozpatrzeniu temu indywidualnym, badań daczą tego typu pewien dostęp będziemy mogli udzielić. Oczywiście takie rozwiązanie ma swoje wady i zalety. Ale to jest to, że pozwala nam na dokładną weryfikację tego, kto i w jakim celu ma dostęp do danych. Natomiast jego wadom jest to, że procedurata mała być nadmiernie wykluczająca i obciążona naszymi uprzedzenia. Wydaje się jednak, że jest to procedura na tyle zbieżna z naszymi interesami, że raczej powinna skutecznie gdzie działać. Również w naszym interesie jako badaczy jest właśnie weryfikacja naszych badań i byłoby to bez sensu, gdybyśmy wszystkim chcieli zabronić dostępu do danych.