 Dünyada ilə bir ölkə yoxdur ki, əngəllik gəlikətdən keçən insanların 90-95 faizi işlə təmin olsun. Bu, fantastik, gözəl bir nəticə olardı. Azərbaycanda belə bir nəticənin olduğunu açıq, inanma. Dəyəliz, leclilə, xoş gördük hər benizi, kanın öncün nifirində Şamı Yemindi ekonomi seriyal partisinizə kati bir iqsatsı natik cəfəlidir. Natik beylər dövlət statistikə komitəsində asıqladığı bir söhbələlmətlərə o cümlədən illik ünfiliyət səsəviyəsində 8 ayazında əhalinin xəslədiyi və saytə diqqət çəkəcəyik. Natik beylər dövlət statistikə komitəsinin asıqladığı məlumata görə bu ild 5 milyona yaxın məşğul əhal var. Bunun da 600 mini fiziki mətüriyyətli şəxsti. Bir sual doğuçu burada, təxminəl mən bilimə görə ilə ölkədə 600 min civarında fiziki mətüriyyətli şəxs var. 600 min olsun. Yəni, bu fiziki mətüriyyətli şəxslərin Hamsın işləmisi mümkündür. Bu rəqəmlə, yəni, realları əksiklərim mi? Ümumiyyətlə 5 milyon məşğul əhalinin olmasıyoz da sual doğu. Yəni, bunlar nə dəzə doğu sizə? Əslində, Azərbaycanda məşğulutla bağlı, əmək bazarı ilə bağlı, statistik rəqəmlər, rəsmi statistikə, həmişə ciddi suallar doğur ən azından. Çünki, Azərbaycanda əmək qabiliyyətlə həalinin sayı, təki ben 5-5-6 milyona yaxındır. Ümumi götürsək və resmən çalışanları, yəni, muzla çalışanların, əməkm qabiliyyəsi ilə çalışanların sayı 1-16 milyondur. Bunun 910 minləm birəs çox döblət səktirindadır, geridə qalanı özəl səktirdadır. Və geridə qalan təqribən 4 milyona yaxın insan qalır ki, bunların da hökumət müxtəlif statistik məlumatlarda müxtəlif qvalifikatsalara uygun olaraq əmək qabiliyyətli insanların məşğulluğu ilə rəqəmlərə açıqlayır. Məsələm, sual doğuran maqamlardan biri ondan ibarətdir ki, bu 4 milyon insan təbii ki, işsiz deyib. Yəni, örkədə bu qədə işsiz olabilməs, olsaydı çox böyük sosial təlaqtumlar olardı. Dəməli, bunlar harbasa çalışılır. Amma bunların çalışanların təqribən 1-10-da 7 milyonunu agrar sektir aydelilə, 1-10-da 6-10-da 7 milyon arasında agrar sektirdə aydelilə, bu da yanlış yanaşmadi. Çünki, burada yeganə kriteriyə insanın öz adına və yaxud da ilə özürlərin adına olan torqbaq sahəhəsi ilə ölçülür ki, bu da doğru yanaşma deyil. İnsanlar var ki, çox kişicik torqbaq sahəhələri var, mümumiyyət de oradan əmə fəaliyyətilə, steysal fəaliyyətilə məşğul olabilmirlər, müptəlif problemlərə görəm. Ona görədə, bu sırf adına torqbaq olanı fəyməri kimi qeydiyət alınması yanlış yanaşmadır. Yəni, örkədə 1-10-da 6-10-da 7 milyon insanın kəntəsərqbətində çalıştığını demək de doğru deyil, yəni, burada suallar doğur. Təqəbəni 600.000 ən yaxın insanınsa, böyünlə çalıştığını ilan edirlər, 650-50.000 arası. Bu da doğru yanaşma deyil, çünki hər böyünü açmış qəqsin işlə məşğul olduq almamına gəlmir. Mənim də tanıdığım var, yəgin ki, bizim izləclərimizin də tanıdığa onlar və insanlar var ki, adılarına böyün var ama bir fəaliyyət növləri yoxdur. Fəaliyyətlə məşğul oldular və boş hesabat verirlər. Yəni, bu da böyünlə çalışan adılarına böyün olan insanların özlərinin də çalışma anlamına, pulqazamma anlamına, məşquulluq anlamına gəlmir. Bundan başqa özləm məşquulluq proqramları çərçivəsində 100 millərlə insanın işlə fəmin olunduğunu söyləyirlər. Bunun da bir kriterləri yoxdur, bunun da bir ciddi əsaslandırılmış statistik məlumakları yoxdur. Çünki özləm məşquulluq ila məşquulluq olan insanların sayının çox olmasa demək olaldı ki, bunların ümumda Aqil-i Məhsul da formalaşmasında pay olmalıydı, belgödəcləri kimi pay olmalıydı, ümumiyyətlə gəlirlərin həcmində bir pay olmalıydı. Çox təsif ki, bu da yoxdur. O ki, qaldı əngəllə insanları məsələsində, dünyanın bir çox ölkələrində belə bir praktika var ki, əngəllə insanları işlət əminatında pasistiv ayrımçılır principindən istifadə olunur. Yəni, şirkətlərə gəl əngəllə insanları şəqə biləlirlərsə, onlara müqtələt belgiyi güzəşləri tətbiq olunur. Azərbaycanda bu belgiyi güzəşlərdə yoxdur və demək olar ki, əngəllə kimi qeydiyətdir, onun insanların tamamını, yaxının işlət əminatı olmasa baş veribsə, bu fantastik bir, gözəl bir nəticə olardı. Bir sanmlıs diyərdik ki, əngəllə insanların iştimaya həyata, iş həyatına malik olmaları, onların integraksı olması cəmiyyətə çox vacib amirlərdən biridir. Amma açınını diyək ki, bu belə insanın işlət əminolunduğunu söyləmək mümkün deyik. Yəni, bu statistika ən azından şüphə doğur. Məndə belə bir təsəlbəri var ki, sanki bu necə baş verir? Bayaq qeyd elədiyim kimi, bir tanımda yihdi milyona yaxın insanın kənt təsəlifatında çalışıdığını, agrarisektorda çalışıdığını, varsaymı ilə Azərbaycanda hökuməti məlumatları açıklayır. Hansısa bir ailədə torpaq sahaysi, adına torpaq sahaysi olan ən gəlli insan varsa, onu da sanki orada məşqullux kimi qeydiyyatı alırlar. Mən başqa-başqa bunun izahı yoxdur. Çünki dünyadə elə bir ölkə yoxdur ki, ən gəlli kimi qeydiyyatdan keçən insanların 90-95 faizi işlət əminol olsun. Bu fantastik, gözəl bir nəticə olardı. Azərbaycanda belə bir nəticənin olduğunu açıq, inanma. Və yaxud da, adına vöyün açılanlar da var. Əni, ailənin tərkibində kim insə ən gəlli insanların adına vöyün açılı və müəyyən fəaliyyət göstərir. Və yaxud da, heç göstərirmir. Fərqi yoxdur bunun. Amma vöyün açıldığı, ən gəlli insan olduğunu məzərə alıraq, bunu da məşqullux kimi, iş yeri kimi, məşqullux kimi qeydiyatı düşməsi çox ki, manki baş verir. Azərbaycan hükməti, bu həqiqəti əksiddim yəni rəqəmləvi istimailəşdirməklə nə qazanı, nə də məqsət burada? Bu da, bizde Azərbaycanda statistika siyasiləşibdə, uzun ilə bir siyasiləşib. Azərbaycan hükməti deyik ki, Azərbaycanda cəhəmi altı tamamında 8 faiz işsiz var. Əmək qabriyətli insanlara saydə də deyim kimi 5-6, 5-7 milyona yaxındır. Belə çıxır ki, muzla çalışanların da sayı 1-6 milyondur. Əgər, bu rəqəmlər üzərindən bir çıxşeləsə, Azərbaycanda işsizliyin həddindən artıq yüksə yolduğu üzə çıxabilərdir. Ona görə də, Əmək qabriyətli insanları, o biraz desə yer və yer olunmaldır ki, işsizliyilə bağlı o səsləndirlən 6-10-7-6-10-8 faizliyi rəqəmə uygun gəlsin. Hətta bu son zamanlar pandemiyalarla qalə artdır. Pandemiyadan öncə cəmi 4 tamamında 8 faiz işsizliyi elandolmuşdur. Yəni bu, səlf statistikanı, yalnız statistikanı rəqəmlərlə rəqs olunması nöqrası desə, səbəbim əs o siyasətin rəqəmsal ifadəsini təcərsüm etdirməkdir. Yəni, işsizliyi altında 8 faizdir isə, də məli, yerdə qalan insanların hardasa məşğul olduğunu açıqlamak lazımdır ki, ortalığa da baxbələ rəqəmlər çıxar. Zətən buna inələn yoxdakslama rəqəmlərə. Bu da, bu rəqs etməyəm mənası qalım ki, rəqəmlərindir. Biz da xildə buna inandırıq. Siz beynəlqak hesabıqların istənləni götürün, dünya bank olsun, beynəlqak valita fond olsun və yaxud da avrasiya indikşaf bank olsun, Avropa elindən qurma və indikşaf bank olsun. Bütün o beynəlqak nüfuzlu təşkilatların hesabıqlarında bəkümətin rəsmi statistikalarına əsaslanırlar ki, onlar da Azərbaycanın müqtələlif reytinglərdə yerinin yaxşı laxşdırılmasında çəmək olur. Dünya bankının və yaxud da davos formunun reytingi ilə Azərbaycan hakimiyyət, Azərbaycanın hökuməti qurmullanır. Çünki o xa reytinglərdə üç sıralara çıxmağımızın səbəbə məsli, bu rəsmi statistikəyə saslanmaktır. Azərbaycanın müqtələlif reytinglərdə 8 faizi, o cümlədən əzak məhsulları üzə 150-104 faiz ki, əzak məhsulları üzəsə 114-2 faiz infiliyyət səlidir. Bu əhalinin, bu yünki yaşayış səkəsi ilə infiliyyət sələnin əqun olmadır bir vaxtda, maaşdan, təqautunən bu əqun olmadır bir vaxtda. Bu cə infiliyyət siyasətinin yürdülməsi nə dəcədə doğru sizə? Azərbaycanın infiliyyət səlinin, ərsas səndə ərzal infiliyyət səsinin çox sürətlə kehti gündəli həyatımızda hiss edirik. Hətta, hökümətinin rəsmi rəqamlarında ərzal infiliyyət səsinin 5 faizdən birəz çox ilan olunmasına bakmıyor. Riyal rəqamlərdə, riyal farıdə 2 rəqamli həddə yaxunlaşmışır. Çünki nəyə görməm, bunəminliklə deyirəm? 2 rəqamli deyəndəz üstəyəm. 10 faiz civarındadır, ərzal infiliyyət səsinin 10 faiz civarındadır təqribən. Çünki Azərbaycanda ərzal infiliyyət səsinin hesaplama qaydaları çox köyünlə. Ərzak səbətə 10 laşı var, Azərbaycanda infiliyyət sənin hesaplama qaydalarına olunurlar. Və ərzak səbətində daxul olan malva xidmətlərin sayır məhduddur. Məsələn, dünya ortalamasında 560 dan çox ərzak məhsulları üzrə infiliyyət sə hesaplanırsa, 370-280 də bu ərzak adları üzrə infiliyyət sə hesaplanmalar olur ki, bu da doğru yanaşma deyil. Bütün məhsul növlə rüzə infiliyyət sənin hesaplanması qaydaları Azərbaycanda tətbiq olunsa edir. Kifarəkədəri yüksəyə rəqəmləri almadı. Bu bir. Çinçisi, infiliyyət sə hesaplanarken ən aşağı qeyməklər götürülür. Yəni, monitorin zamanı, ən aşağı qeyməklər harda təsbit olunursa, o qeyməklərə görə hesaplanmalara palır ki, bu da doğru deyil. O ən azı ortalama qeyməklər götürülməridir və ortalama qeyməklərlərlə hesaplanmalara palırsa Azərbaycanda infiliyyət sənin ərzə sən də ərzak infiliyyət sənin daha yüksəyə olduğu üzə çəcəm. Ərzak infiliyyət sənin ümumiyyətlə Azərbaycanda qeymət artımının yüksək dəklə getməsinin abjektiv-subjektiv səbəbirləri həmişi olun. İndiki dörləmdə abjektiv səbəbi, yəgəni abjektiv səbəbi hətta Dünyada davam edən pandemiyanın ərzab qeymətlərin ərzab qeymətlərin ərzab qeymətlərin ərzab qeymətlərin ərzab qeymətlərin təsirləridir. Lagistikanın baxalaşması, yolları, yolqəclərin artması və bəzi ölkələrin ətatis siyasəri, o daxili bazarı qoruma üçün kanistiribatif siyasət yürütmələri, vergi və gömrün rüsumlarını itxal üçün artırılması məsələrin Rusiya temizalında biz bunu görürük, taxıl məsullarının iğracaqtına olan rüsumu birdən birlə hər tonuna 50 euro artırdı Rusiya və bu da taxıl məsullarının və onlama olunan məsulların, taxıl və umməsullarının bağlaşmasına səbəbə o bətraf ölkələrdə. Yəni, bu abjektiv səbəktir. Amma Azərbaycanda daha çox subjektiv səbəbə bilər təsir edir, təbii ki bu məmur biznesidir, rəqabətsizlik müəttüdür. Vergi və gömrün siyasətinin məndiksizliyidir. Çünki indiki pandemiə şəra etinin ümumiyyətlə gömrük və vergi siyasəti daha çevik olmalıydı, daha çox endirimlər, daha çox təşvik siyasət olmalıydı. Bunu da biz görməliyik. Və nə qəli bəsət sənsə də Azərbaycan iqtisadiyatında ağırma adı altında parlanəməliyə biz bunu dəstəkləməliyik, təbii ki iqtisadiyat ağırmalıdır, iqtisadiyat legallaşmalıdır. Amma bunun altı doldurulmadığından legallaşmanın özü bələ bağlaşmayı səbəb olur. Əvvələr, qeyri legal gətirilən məhsullardan toplanan gömrük rüsunları daha azı idi, qeyri legal şəklildər, rüsusbət şətində alçıq desə. İndi, bunu legallaştıranda daha bağa başlı gəlir. Altı doldurulmadan və deyisiz. Biyas qanqayı tonu açıqlasan, nə demək istiyisiniz? Sövbət ondan qədir ki, ağardılmasıyla bağlı, hükmətin ağardılma siyasətini, şəxsən mən də bizim təşkilatda ammızda dəstəkləməliyik, çünki iqtisadiyyat legallaşmalıq ilə legallaq iqtisadiyyat olanda iqtisadiyyatın inkişafi üçün də daha geniş imkanlar və fırsətlər yağındır. Amma legallaşmadan öncə gömrük və və vəriqi siyasətində vəriqi dələcələndirilməsi normal hala gəlməri idi. Əsəsən də gömrükdə, ümumiyyətlə gömrükün ayrıca bir qurum kimi qalmasına etiyacı yob idi. Gömrük komitəsinin yığdıqın və sayətin 70 faizi vergilik. Ələvə dəyər vergilisidir. Adından da göründəyi kimi ələvə dəyər vergilisi olduğundan bu nəyə görü gömrük komitəsində qalmalı? Ələ vergilər departamentinə və yaqda iqtisadiyyat nazirliyinə transfer olması daha doğru olardı ki, sonradan vətəndaşlar və iş adamları zülüm çəkilirə, bu əvəzləşdirmə, əməliyyatlarını həyatı keçirər kəl. Çünki ələvə dəyər vergilisini gömrükdə ödəyəndən sonradan, daxılı bazarda vəvəzləşdirmə fırsətləri var. Amma bu əvəzləşdirmənin çətinliyi prosesin ağırlaşması da sərab olur ki, bu da bimətləri artıva namilə çevirli. Yəni, buzda birinci struktur olarak vergi və gömrüyü norma hava getirmək lazım idi. Və çox pilləli vergi və gömrük şəhətindən daha sadələşdirilmiş və daha az pilləli vergi və gömrük şəhətində keçmək lazımdır. Əvvələlə 7-15 pilləli hətta gömrük rüsunları var idi, indi, sonradan bu tarif təngidlərdən sonra bunu üçpilləli sistəmək keçibdir. Bu da çoxdur. Yəni, üçpilləli sistem də çoxdur və fərdi qayda da vətəndarşlarla işləyən məamurdan aslı vəcədə düşür. Yəni, elə yayın və çətin bir dildə yazılmış gömrük əsas naməsi var ki, istələn şəxsə sıfırda tətbiq eləyə bilər, 15 faizdə tətbiq eləyə bilərlər. Xidmətlərin övləri üzrə. Və bu, artıq insan faktorunun önə çıxmasına səbəb oldu. İndi, ağardılmasıyla bağlı proseslər başlayandı, gömrük komitəsi bu söhbətləri də nəzələn da olaraq ki, gömrük komitəsi bağlanabilər, bir iləştirilə bilər, üstə bir qurum gibi qalmayabilər, belə söhbətlər bilirsiniz bir çoxdan gedir. Özünün mövcudiyyətini subut etmək, öz mövcudiyyətinin daha doğru olduğunu, ayrıca qurum kimi qalmayan daha doğru olduğunu subut etmək üçün, ağardılma prosesi çərçibəsində 15 faizdik, gömrük rüsunlarına daha çox üstünlük verir. İnsanları incidir, iş adamlarına daha çox rüsum ödəməyə məcbur edir ki, və hər aydə xatırılın, gömrük komitəsinin sədri, əsl o pambıq yığan qalqos sədirləri kimi çıxıb, plana artıqlamasıyla yerini yətirdiyik bəyanatları verir. O planın artıqlamasıyla yerini yətirməyi, o qiymət artıbının əsasını təşkil verir. Çünki, gömrük rüsumu isdənlən ödələn gömrük rüsumu iş adamının cibindən çıxmır. Sonu cə itibariyə, ən sonunda hər birimizin cibindən çıxır. Çünki, iş adamı gömrük rüsumu çox ödüyürsə, sattıqın malın göstəriyi xidmətin qiymətini qaldırır. Bu, normalda da o ziyanlı işləməli deyik. Ona görə də o gömrük rüsumlarına artıq ödənişlərin olması, artıq yılınların olması, dolayısıyla bizim cibimizə ziyan vurur və bizdən çıxır. Ona görə də 6 doldurulması deyəndə, məsqə ömrük rüsumlarını normal, ən maksimum daha doğrusu iki pirləri bir sistəmi keçitmək lazım idi, maksimum hədd 15 faizdən 10 faizdə salmaq lazım idi. Bundan başqa fəldi qayda da səyyətkarların mal qətirməsində qoyulan o məhdudiyyətlər aradan qaqmalı idi. Bilirsiniz ki, cəmi 300 dolar məhdudiyyət qoyulub ki, absurt bir məhdudiyyətdir pandemiə dövəmdə, bu artırılmalı idi, həddə mən düşünürəm ki, 10 münə qədər artırmaq lazım idi. Bak, bütün mullah qeymətlərin tənzimlənməsində mühümrol olmayabilərdir. Ona görə də indiki şəraytdə həddə ağırma prosesi bələk qeymət artımına səbəb olur. Natıq bə, bir məsələyə də digət səkməngiz istərdim. Açlanan məlmata görə, Yanvar Augustayları əzində əhali 13 milyar manad əzə qapul xəsliyib. Bizim kimi, kitsiq bir ölkə üçün, cəmi 10 milyonluq əhali üçün, bu rəqəm, böyük rəqəm deyilmi? Yəni, belə çıxıq insanlar ancaq qazandığını əzə qəsliyib. Rəsmi rəqəmlərə görə, bir daha təklərinəm. Rəsmi rəqəmlərə görə, Azərbaycanda ərzəq məhsullarına,se, sãsware epidemic siyabiz primə təliq və derd Materialist standaq kəs Мнеk Mr Jagerri çudur. Bu çox, biyavruç ilə bəndir. Bu hədə kəsibarioq göstərəcisidir. Dünyada maraqlı araksdırmalar və indekslər var və belə bir qənaikə gəlnir ki, insan əhalinin böyük bir issəsi, yəni, insanlar qazandıqının 20 faizindən çoxunu ərzara xəzriyi isə o kası bana, o ölkək kası böyükək. Çünki bu çox vacil məsələdir. Bizdə kommunalt bilmətləri də onun üzərinə gəlsək, təqdir mən 75-80 faizə yapanlaşırlar, ahalinin ərzara və kommunalt bilmətləri. Bu elə əsil kasıblıq və hani kasıb yaşamasının göstəricidir. Çünki maraqlar o bədər aşağıdır ki, qazanç o bədər aşağıdır ki, əldə olunan və sayetin rəsmir əqanilərə görə bir daha təklirələrəm. Yarısı sırf ərzara gedir. Normaldı məsələ, Amerikana götürsək, 12 faizdir. Avropa ortalaması, 11 faizdir. Fransa da 890 faizdir, Almanya da yenə hep o qədərdir. Rusya ən özündə belə 21-22 faizdir. Amma bizdə 50 faize yapanlaşır, və əldi faiz civarındadır ərzara xəzriyəmə və s. Bu, həm gəlirlərin az olmasının göstəricidir. Həm də insanların pistol anlaşılığının göstəricidir ki, insanlar ərzara daha çox pul qəşdəməyə məcburu olurlar. Və bu, rəqəmlər açıqı onu göstərir ki, Azərbaycanda gəlirlərin aşaq olması ilə yanaşı ərzax girməklərində yüksək olması, əhalinin qazandığı pulun böyük bir isəsinin məskəməyə, içməyə, gündəlik təlabata xəjləməsində üstünlük verir. Halbuki insan gündəlik təlabata 10-15 faizdim cəmi xəjləsə, yerdə qalan və sayətlərin öznüm inkişaf eləhtirə bilər, müxtəlif kurslara yazılabilər, xaricə səfərlərə gədə bilərindir pandemiyanı, yadımızdan çıxarsak post-pandemiyaya dövründə və yaxudu pandemiyadan öncəki dövründə elə olmalıydı. İnsanlar səfərlərə gədə bilər. Biz nəyə görə pandemiyadan öncəki çoxlusayda səfərlərdə görürdük ki, havalimanlarında Avropalı yaşlı insanlar məsələn əsasən təqaödçülər səfər edirlər? Çi ki, onların aldığı təqaödün cəmi 15 faizini gündəliyi xərcərinə ayarcində xərcələ. Yerdə qalan məsəlidlə seyahət edirlər özlərinin xoşbəq yaşamağını saxlıyorlar. Bizdə elə deyik. Bizdə qazancın böyük bir isəsi ərzara və konuna xərcələrə gidir. Bu, keçən elə müqahisədə də ki, tam onda 6 faiz artıbdır, ərzara xərçələrinə məsəlid. Bu, qiymətin artımına dələtdir. Qiymət artımına? Həm, qiymət artımına dələtdir. Həm də infilət sanın yüksə yoldulu nəzər alsaq, də mələt cəmaat insanlar daha az ərzara almaq məcquriyyətində qalıq. Çünki infilət san da nəzər alsaq, qiymət artımını belə sürətdik etdiyni nəzər alsaq, keçən elə nisbətən bu il, ən azı bir 5-6 faiz artım olmalıdır. Infilət sanın düzərinə gərsək. Demələ, həm azal onlar, daha azal onlar. Həm də ki, infilət artımı o insanların gündəlikdə laqatmalılarını çıxış imkanlarını məhdudlaşdırır, gətdiyicəm. Latıq bəyi, başqa bir statistik məsələləyə də deyikət səkim məsdiyəm. Demələ, ötən elə 8 ayləmi qaysədə bu il, azabacan iqsaadiyyətində investisiya qoyuluşu umulikdə 10 faiz. Neft sektoruna isə 8-10-da 5 gəli neft sektoruna isə 11-10-da 3 faiz azalıptır. Bu, investisiya qoyuluşunun azalması sizə nəyindən əraq edərdir? Bir çox səbəmlər var burada da. Birincisi, bu təndriyicə davam edəcək. Yəsələ, səndə, neft sektoru. Azərbaycanda investisiyaların, təqribən 90-cı ilərin ortalarından 2018-ci ilə qətə bir sabit qalması hətta çox yüksələn xətlərli olması böy enerji lahiyyələri ilə bağlı olup əmişə. Yəni, Azərbaycanda qoyulan hər 10 doldan 90 enerji sektorunadır. Onda görə də birinci növədə o böy neft lahiyyəsi, 94-un cildə böy neft lahiyyəsi imzalanandan sonra böy investisiya lahiyyələ, investisiya və sayetləri gəldi. Vakitü birisi Ceyhan işlələnən zamanı gəldi. Ən sonuncu yüksə camuqaz dəhrisi lahiyyəsi idi, şahdən riskki lahiyyəsi idi ki, kifayət qədər böy həcimdə investisyaların gəlməsən səbəb oldu. İndə böy investisiya lahiyyələri bitib. Yəni böy investisiya lahiyyələri bitib. Yeniləri də gözlənilmir. Bəzi müqabrələr var, onun da həcimi o qədər də böyük deyil. Sokarın imzaladığı bir neçə yeni neft lahiyyələri var ki, orada həcim çox kişidir. Yəni investisyalar 10 və yaxud da 100 milyonlarla ölçülür, halbuki bundan öncə miliyaklarla ölçülürdü. Ona görə də bu təndənsə davam edəcək. Yəni enerji sektirinə investisyaların gəlməsi azalacaq. Geri nefsektirinə investisyaların ona görə gəlmür ki, Azərbaycanda investisya mühüdü bərbaptı. Yəni investisya mühüdünün əsas göstərisi hədalətli məhqəmə sistemidir. Hədalətli məhqəmə sistemidir. Oulmayan ölkəm, investisya gəlmir. Sövbət, burada ne demokratiyadan, ne insanıqlarından gəlmir, sadəcə elementar məhqəmə sistemini ormal olmalıdır. Niyə üzüsteyim ədalətli məhqəmə sistemini qura bilməz, Azərbaycan hükməti? Bu, artıq fundamental sistem problemidir. Azərbaycanın indiki sistemi işlək deyil, artıq dəyanıqlı deyil. Sərf veridikala söykənin, Rizident Respublikasıdır bilirdiğimiz kimi vizdə və həddindən artıq yüksək salayətlərə malik Rizident var. Rizident həm dövlət barçısıdır, həm həkumət barçısıdır. Faktiki olaraq, çünki nazirlər qabnetini, toklantların o keçiriləri nazirlər, o tainelir, o çıxardır nazirlər, o görüşür, tapşırıq verir. Həm həkumət barçısıdır, həm dövlət barçısıdır. Həm də faktiki olaraq qamun vericili hakimiyyətin, həm deyüre barçısıdır. Deyüre ona görə barçısıdır ki, həm böyük deputat korupsu yapan malikdir, yapındır, yetmişə yapan deputatı var. Bunun ya partiyasında rəhbəri indiki prizidentdir. Deyüre də parlamentədə nəzarət edir. De facto də nəzarət edir, çünki seçki sistemi yoxdur, seçki möyudu yoxdur. Həkimiyyətin istədiyi insanların parlamentə düşməsi təmin olur. Həm də üstünə üstlük məhkəmə hakimlərinə də prizident təhirləyir. Kansüsüsə məhkəməsindən tutunda, yerli məhkəmələrə qədər bütün məhkəmə hakimiyyətində prizident təhirləyir. Yəni, belə sərt ve irtikala söyəkələn prizident res publikasında normal məhkəmə hakimiyyətinin olması mümkün deyil. Ancaq prezident Qataryus isə, səfet məhkəməsə iki il öncə məhkəmələrin sağlamlaşdırılması istirahəmətində bir fermam verdi. Prezident özü ədalətli məhkəmə nə olmasınız deyirsə, o zaman, niyə ədalətli məhkəmə sistemi yamır? Biz siz bizdə iki şeyi həmişə qarışdırılardır. Məhkəmiyyət və kefiyyət təhirlilərini qarışdırılır. Bizdə təhsilin və səhiyyənin və əziyyətindən belə danışanda apanitlərimiz, Təngidək yəndə daha doğrusu, apanitlərimiz deyir ki, görürsünüz mühürkədə 3.500 məktərtikilib, 600 qəstəpanatikilib, son 20 ildə, bu bədər MVC-sə qoydur, bu kefiyyət təhirləyir. Və bu, kefiyyət təhirlilərini keçməlidir, təhsilindən əsəhiyyədir. Eyni şeydə məhkəmələrə aətdir. Məhkəmələrim işlərinin yaxışı vaxtdırılması deyən kimi yeni binalar təhirləyir başladır. Yəni, bu yaxunlarda da sumqayətdə səhərəm rəumsa böyük bir məhkəmə kompleksi açıldı. Yəni, bu, kemiyət təhirliyidir. Bu, kefiyyət təhirlilərini keçməsə üçün Məhkəmələrin hakimləri icraq olun, hakimiyyətin icraq olunan aslı olma dan fəaliyyət göstərilməsi təmin edilməri. İndi isə aslıdır. Kim təhirlitməldi hakimlərisizdir? Dünya praktikasına görə hakimlərin təyinatının müxtələri formoları var və kansüsüsə məhkəməsinin hakimlərinin məsələn. Bir isəsdir. Bir isəsdir. Bir isəsdir. Məhkəmə hüquq camiyası seçir. O cümlədən alim məhkəmə, o cümlədən yehlim məhkəmələ. Bizdə məhkəmə hüquq şurası adlanan qurun ədliyə nazirliyinində tərkibindədir. Yəni, faktiki olaraq hakimiyyətin icraq olunan, yəni, nazirliyət tabedir və nazirliyin nəzinində fəaliyyət göstərir. Bak, buna görə də bizdə faktiki olaraq hakimiyyətin icraq olun, həm prizdən vasitəsi ilə həm nazirlik vasitəsi ilə həm nazirlik vasitəsi ilə hakimlərin təyinatından bir başarı olunur. Sədəcə parlament bunu təsdiq edir. Bəs, Natik beyi, məhkəmələrin ədalətli olmamasında nazirliyin, nazirin o nədə nibayət tuzumun? Bir sinəcədə, məhkəmələri adalətli olması üçün çox da böyük belə fantastik dəyişiniklərə ihtiyacı yok. Bir dafələrlə bununla bağlışdım bizdə, məhkəmələrin ədalətli olmasını prizdənfə ya da hakimlərin səmin bir qəlbdən istiyirsə, ümüd eləyək elədir, əlçə, əlçət, qitəl, sökübü görümləri, bir apilatsəl məhkəməsi birinci oradan başlangırda, yəni apilatsəl məhkəməsin hakimləri və iş qaydası tamam dəyişdirilir. Yerlərdə, əgər rüşvətlə, tapşırıqla, ədalətsiz qərabar, qərabul olursa, gerili məhkəmələrdə, o gerili apilatsədən geri dönür. O zaman, hər dəfə geri döndükcə, gerili məhkəmələr düz işləməyə məhcbur olacaqda, çünki gerili dönən işlərdə də həmin hakimlər, səfqərar verən hakimlər, təbii ki, cəzə alandırılmalıdır. O zaman, gerillərdə rüşvət verməyə məyə nasıl qalmayacaq və yaxud da tapşırılmalı məyə nasıl qalmayacaq, çünki apilatsə məhkəməsindən bu işlər geri dönecək. Yəni, bu baş vermirse ədalətli məhkəmə sitemin qurulması çətindir. Bu bir. Çinci səbəbdə ondan ibarətdir ki, ədalətli məhkəmə sitemin qurulasaq və parələ olaraq maliyan listəsi olmasa, umumi bir rüşvət sayıla bağlı qərabarlar qərabul olmasa, bir müddəqdən sonra azərbaycanda azərbaycanda məhmur kalmaz. Yəni, hansının məhkəmə işləri... Yəni, hansı qafşan yədi bir işlər. Bəl-bəl-karupsiya bulaşıq ya qanun pozuntulan iştirakcısıdır. Yəni, bir aşağıdan tutunda ta yufarıya, ən yufarıya qədər heçki azallıqda qalmaz. Yəni, bunun da özləri bilirlərdir. Özləri özlərinə qarşıq belə mina hazırlayabilməzdir, bunun çün parəli olaraq. Yəni, ədalətli məhkəməni qurmaq üçün bir tərəftən də maliyan listəsi riabilitatsə və rüşvuratsaqqında qanun da qəbulə olunmalı ki, onların həmin məhmurları buna qədərki faaliyyəti ilə bağlı bir an mis deyilan olunuruz. O zaman o məhmurlar gelib ya bizneslə məşğul olacaqlar ya gədəcə ilə başqa işlə məşğul olacaqlar onları məhmur olmayacaqlar. Yəni, dövlətin məhmurları iqtisadiyyətdən ayrılmalıdır. Bə bunun da yolu təkədalətli məhkəmə ilə yətərli deyir. Həm də parəli olaraq bəzi qanun vericilə ilə qəbulə olunmalıdır. Cumanitilik dövədirilməsindir. Nalikbəli, son olaraq qazın qeymətinin dünya bazarında qaqmasına da qısa bir şəhəniz iştmə istəyərdim. Bu qazın qeymətinin qaqmasının azərbaycan üçün mənfəti nədir? Dünyada qaz bazarı qəskəlizdir. Yəni, bugünki qeymətin qaqması 600-500 dolar hər bir qubetrə qədər qaqması bu spot bazarıdır. Yəni, gündəli qaz futureslərinin ticaret olundu, bu bir şadır. Bu də əsəsən, sxılmış qaza bağlıdır. Boru qazı ilə, yəni, boru kemərləri vasitəsi ilə uzun müddətli və orta müddətli müqavlələlərlə qazın satılmasının qeymətində ciddi dəşirlik yoxdur. Bəsələn, bugün Rusya'nın Avropaya satdığı, ortalama qazın qeyməti, 230 dolar. Təqribən, Almanya, məsələn 230 dolara satır. Halbuki, Rotaryanın spot bazarında dünən sxılmış qazın qeyməti. Yəni, qaz bazarı biraz qəlisdir. Ona görə də, təbii ki, qeymətlərin yüksəlməsi, azərbaycan üçün əlavə divident gətirir. Ama azərbaycanın uzun müddətli müqavlələlər var. Məsələn, Gürcistan, Allah məsələn, Türkiyelə biz qeyməti durduq yerdə qaldıra bilmirlək. Mümkün də deyir. Ona görə də, məsələn, biz Türkiyə üçün qeyməti qaldırsa, Türkiyelə də bizim qazın Gürcistan üçün qeyməti qaldıran kimi, Gürcistan da bizim transit xəcrərin artıqacaq. Yəni, burada bir qarşıltılı anlaşma var ki qeymətlər məqbul olsun. Biz məyəm artıma gədəcik, gələnlikdən bizim müqavlələr ən yaxxaldı bilirli dən bir də yaşadılabilir. Gələnlikdən olabilək, Gürcistan üçün də, Türkiyel üçün də çox cüzük qeyməti artıma gəlindik ki, qeymətlər qalarsa qaz bazarında artabilər. Ama Avropya əsattığımız əsatı bəri məqbul çağada qümmetir qazıda Avropya əsatıcı, orada da giyməti testizdə eçdirə bilmirik. Çünki, uzun müdətli müqavlələr bağlamışıq ərdıq bağlamışıq. Həm Balkaristanla, Həm Yunanistanla, Həm İtalya elə, Həm Balkanı or bottlesləri elə viz hər ayr və yaxud da hər gün qazın giymətini qaldırabilmək, bizim müqavlələr tamam fəkli kansət səyyil işlINDI. bacağının valüte gəlirlərinə pasif təhsil göstərəcək, təbii ki, amma bu o demək deyir ki, Azərbaycan qazını sabaqdan ilə altı yüz, yedi yüz dolara satabiləcək. Çox sababına tibəyət, təşəkəm. Mədəcək, görəyəm.