 Van de Coulomerades Doods, hoofdstuk 1. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opname zijn vrij van auteursrechten. Ga voor meer informatie of om mee te doen naar LibriVox.org. Voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen van de Coulomerades Doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 1. De geschiedenis van een vrouw. Hoe zij zocht de Coulomerades Doods waar verlossing is en hoe zij die vond. Haar naam heet ik Hetwig Marga de Fontaine. Een Hollandse vrouw, maar met bloedinzicht van uithemische voorouders. Zij was in het midden der 19e eeuw geboren en opgegroeid in een Hollandse provinciestad. Aaldaar was kleinvertier van handel of bedrijf, maar toch welvaart, want er woonden veel rijke, indeftige huizen. Ook haar huis was groot en deftig, belicht honderd jaar oud. Het bevat een ruime, inzomer koelengang met marmeren vloerstenen en witgepleisterde muren. Aan die gang kwamen uit grote, donkere kamers, met rode muurbekleding, afgezet door smalle gouden lijsten, met wit en goud beschilderd houtbeschot en witgepleisterde zoldering. Lichtkronen hingen er, met veel driekantige stukjes cristal. Een deur met glas opende aan het einde van de gang naar de tuin, maar schrale bloemheestel stonden in zeer zwarte, vette aarde, aan lichte kortkomend onder één zware boom een rood, bladerige beuk. Er was een lichte, zonnige tuinkamer, daar huisde het gezin meestijds. De ramen waren er hoog, drie in getal, met kleine violettenruiten. De vensterbanken konden in tweeën opengaan en al dus, de ramen op, waren er de somers drie grote gaten buiten lucht, hoe uitstaande gordijnen verschemerd zonlicht in het brede vertrek. Tussen vele soortgelijke huizen stond het huis in de stille, bochtige hoofdstraat ter stad. Een rijweg van blankgrouwen welgevoegde kijstenen in het midden, daarnaast twee voetpaden van gele gebakken steentjes, dan de blauwe hartstenenstoepen en palen met ijzeren staven of kettingen, dan de vensters, hoog en saai met donkere inkijk en zelde mensen erachtig. De dingen achter het glas zichtbaar, meubels en bloemfazen, zeer orderlijk gehouden en rijn, maar onschoon, want niet om liefde of gevoel, maar om doodende gewoonte. Zij vond in dit haar vreugde aandoeningen en zag het onschone niet. In de morgen was de straatszonnig, in de lichte zomermorgen en vol vreedzame bedrevenheid. Als ze uitging naar school en trok de straat u achter zich dicht, dan voelde zij het leven, warm en helder om zich, alles in zijn orde goed. Zij zag de bakkers het brood rondbrengen en de lichtgekleedde dienstmeisjes op de stoepen en de wagen die het vuilnis ophaalde. En over alles lag de zomerzon, de rode daken gloeide, de ramen glinstelde en onder de zware kastanjebomen op het straatplein lag levend groene geschaduw. In haar huis en stad was ook haar jonge leven in aanvang niet komerlijk. Zo vond het vreugde voedsel hier en daar als één die in de morgen hongert. Er waren goede uren des morgens aan het ontbijt als de stille zon in het tuinkamersgeen en ook des winteravonds op haar vaderschoot bij de haart. En de uren van vertrouwelijk samen zijn met haar moeder. En als schitterende dingen blonken de feestdagen uit, als het cristal tevoorschijn kwam en de bloemen werden ingedragen in de gang en het grote huis vol was van de geur van meloenen, fletsen bloemen en sparen groen. Het gedrangde gast en het warre gerucht was een bedwelmende bekoring. De ongewone mensen in huis, de witte kok, de zwart gekleden knets, ze hadden in een schijn van vrijheid en bijzonderheid. En elk dag spijzen van zulke dag scheen zeldzaam, kostbaar en uit heems, zoals zij ze kreeg boven gezond op haar kamertje, waar zij ad met de jevrouw die haar moeder verving. Dan de glorie van het binnenkomen naar de maaltijd in een tover van licht, bloemen en cristal in de tot een schitterszaal, schapen, saaien statiekamer. En later toen zij ouder werd, het mee mogen aanzitten en het geluk als zij iets zijde of deed waardoor zij werd opgemerkt en iets voelde van het opwaardige wijze niet als een kind meedoen aan een feest. Maar toch, de vreugdeuren waren verspreid als schaarse bloemen op een grote valenheden van saaiheid, waarover zij gingen aanvang onbekommerd, bedacht op de bloemen, achter het valen tussen gelegenen zoveel groteren. Later, hetzelfde herinnerend, herdacht zij enkele heide de grote sombere vlakte herdenkend te bloemen niet. En het was haar een wonder hoe zij nog zo onbekommerd had kunnen zijn in zoveel doodsheid. En als kind nog, zij zal negen jaar oud geweest zijn, begon er eerst beklemming van iets geweldigs en ontzettens, zwaar en droef dat niet wegwou en zeer bestellig zag. Het was in allerlei plaatsen, bij allerlei bezigheden en hechten zich als een kwaardig uur aan allerlei dingen. En zij bemerkte het niet als het er was. Maar wat later, als zij de plaats, de bezigheid, het ding herdacht, was het erachter als een zwart, lelijk iets dat ze vergeten had op te merken. Zo had zij op een avond zeepbellen geblazen met haar vriendinnetje, op het geelstenen plaatje achter de keuken. Zeer ballons laten dansen op haar mouw en zachtjes laten huppelen over een wollendwijl en haar broeder had ze gevuld met tabakschook tot zij barste. En daarna ging zij naar bed. Het was negen uur op een maandagavond. Het was nog even licht, grouwe schemering vulde haar kleine, kale kamertje. Er klepte twee klokjes op de tores buiten tegen elkaar in. Toen was er iets als een grouwe en ontzetting in alles om haar en in het onmiddelijke in herinnering en zij voelde het toch niet toen zij op de rand van haar bedje zat. Maar later, later scheen het als als zij toen al duldeloos moest geleden hebben, zulke griezel van saaiheid en aaklegheid kleefde aan al het gevoelde van toen. Aan de deur van zeepsop en stenen pijpjes, aan gele stenen van het plaatje, aan de stemmen van haar broeder en haar vriendinnetje en van de meid, aan het grouw licht door de kleine slaapkamerruiten, aan het oneindig naar geestig klok geklep. En ondanks de zorgenvrijheid haar jonge jaren, waarin nog ziekte, nog droefelies, nog hardheid van mensen, nog komer of gebrek haar levensgroei kneusten, kon zij toch aan deze jaren niet terugdenken, zonder telkemalen de kwaarde geur van saaiheid en alle herinneringen met afschuw te hervinden. Bijna geen plek van haar grote woonhuis of het waas van haar geestigheid hechten er zich aan, ten een of andere tijd. Een kamer met bovenlicht vol kasten, waaruit een geur van olie en peper kwam, het geluid van hun deur die naar de zoldertrap voerde, de vorm van het brood dat elke morgen op de ontbijtafel lag, de vuile voedsporen in de marmeren gang als een sneeuw of slijklag buiten. Al deze kleine herinneringen brachten iets als walging, tot lijfelijke walging toe. En deze droefheidsaandoening was afhankelijk van het regelmatig terugkeren de dingen in de tijdsoorden. Op bepaalde uren van de dag, op bepaalde dagen van de week en ook in bepaalde seizoenen van het jaar was de aandoening het sterkst. Zo was het de middag tijd tussen 4 en 5 uur die ze met de meeste afschuw herdacht en dan het ergste middag tijd des winters en dan ergst van al de middag tijd des winters op de eerste dag ter week. Ook was het de geur de dingen die de nageestigheid het scherpste bracht. De geur van het schone wasgoed dat werd thuisgebracht op vrijdagmiddag en dat door de meiden dan werd gemangeld, gerekt en besprenkeld met water terwijl het wieg zat toe te kijken. De geur van zeep en verhit metaal als het warme bad werd bereid des avonds. Toch een vrolijk vermaak voor haar en haar broers en zusters. De vreemde, stoffig funzigeur der lang gesloten statiekamers als het gezin thuis kwam van het zomer verblijven. Zij vond deze en vele kleine dingen meer niet droevig bij het ondervinden, maar nameloos en onuitsprekelijk nageestig bij het herdenken. Toch was zij in genedelen een droevgeestig kind, maar spraakzaam en meestal blijde, geneigd tot bezigheid, schander en onuitpukkelijk in het vinden van middelen tot spel en vermaak, zelden vermoeid en niet meer dan andere stuurs of baloorig. Maar zij had wel, schoon onopgemerkt door ieder die haar kende, kortstondige tijden van inzicht gekeertheid, duurend weinige minuten, waarin het haar was, als of zij diep in zichzelf zag op onbegrijpelijke en beklemmende wijze. Dan previlde zij haar eigen naam Hedwig. Hedwig Marga de Fontaine. Ik, ik, ik. Ik zelf. Ik ben Hedwig de Fontaine. En dat was haar als of zij in afgronden zag, waarvan de diepte en ondergrondbaarheid haar de adem rovde. Deze ogenblikken waren schaars van geen van allen, nog de plaats, de omgeving en de houding waarin zij ze doorleefden. Onder de grote blanke marmerstenen van de gang waren er twee die blijkbaar uit één stuk waren gezagd en met hun schijflakte boven al dus waren aan eengelegd dat het figuur de adige de vorm vertoonden van een groot, witte, reuze hart. Hiervoor geknield liggend in beschouwing, daar zijt pas haar vriendinnetjes gewezen had als een merkwaardigheid van het huis, op een en naamiddag in laat winter had hertwie geplotst dat zelf inzicht op het allersterkste gekregen en deze maal gult het haar als type of oerbeeld aller andere malen. Zij was de verdere dag daarna verruimd en vrolijk zoals één die voor anderen een heugelijk geheim te verbergen heeft. En het was haar een heugelijk geheim een innige en heilige zaak waarover zij niet gaande iemand ook niet haar moeder spreken zou. Als een gewichtige en gewijde plicht begreep zij het, de reden van zulke ogenblik nooit hoe oud zij woorden mocht, te vergeten. In haar moeder had zij al wat een liefdevol en gevoedig kind in die wachten kan. Het groot, de veilige thuisgevoel de altijd goede en betrouwbare zachtheid de vaste, rustige steun de verwezenlijking van de schone statige en deugdzame mens. Dat alles gaf hetwichtsmoeder haar en de tijd is nimmer aangebroken dat dit wondervolle en volkome beeld moest worden verzwakt en gegetast. In zachte, ruime, witte klederen ging hetwichtsmoeder veel tijds en zij had het haar op ouderwetse wijzen breed langs de oren en in smaller flechten opgestoken. Zij sprak met een zachte, zuivere stem waarin nooit meer dan even de ontstemming trilde als dan meer kracht hebben op de hoorden dan in de woede van een toornige. Zij was wat loom en dromenig, doch voor alle leek dit schoon en passend in haar fijne, veenachtige natuur. Zij zag nooit oud en kon zingen met een helderen kinderstem tot haar dood. Zonder voorbehoud, zonder beperking zonder enig schaduwend moment was Jeges Haarde verering haar mens. Zij was in zijn ogen volkomen goed en schoon. Dit was zijn rustige overtuiging nooit voorwerp van overdenking groot vast licht over heel zijn leven waarna hij nooit bespiegelend omzag. Hij hield niet op vreugde te vinden in de nabijheid van haar stil werkzame of helder gedachte lozen wezen. Hij vond haar stem bij elk nieuw woord weer even mooi en haar handen bij elke beweging opnieuw zijn aandacht en bewondering waardig. Hij was niet vaak grommig of verstoord zolang zij leefde dan de tijden dat hij van haar gescheiden was en die waren weinigen. Zong zij als hij aanwezig was wat hij ook deed zoliet hij nooit naar elk werk te staken en eerbiedig voor haar te gaan zitten de ogen met kalme, vrome aandacht ontgevest. De kinderen zagen dit en het was hun een goed en natuurlijk iets dat hij niet verwondelde. Ook voor hen was en bleef moeders voorkomende deugd en niet de overwegen een onbetwijfelbare zaak. Dit bleef zo tot een einde. In moeder waren deze twee gegevens ter overwegende meerderheid over alle rondom haar. De fijne bewerktuiging eigen aan de afkomelingen van zuiveredel gehouden geslacht waarin nog de bare nood met z'n verbesende macht nog daar kleine zorgen verdoring woeden en de kant en evenwicht desgemoets bereikt door de strenge scholing in zelfbedwang ener van geslacht op geslag steeds dieper ingeprentte welleventijd. Deze feinheid en harmonie vormt wat men in onze dagen distinctie noemt zijnde het zich van de meerderheid onderscheidende. En deze openbaarde zich als een licht dat uit drie poorten straalt bij deze vrouw gelijkelijk uit haar ziels wezen haar lichemsbouw en de wijze haar bedrijvigheid dat is haar stem, blik en bewegingen. Elk ter kinder wist het waar moeder kwam kwam de rust en het veilige gevoel waar zij weg was begonnen de storing en de onzekerheid de wanoorden en de kleine krakelen enkel door haar aanwezen begon het vreselijkste minder vreselijk te schijnen en wat onontwarbare moeilijkheid scheen verevende zich licht en gemakkelijk voor haar blij denkend overleg en iets wat traag maar welgericht bestuur. Haren huishouding dreef zij zonder inspanning koel leidzaam onder zorgen maar met onmiddellijke waakzaamheid een standvastige oorde handhavent met de geringste middelen als door een enkele vingerdruk van haar tengere handen. Als het weer ziek was en het koortsgevoel bracht die drukkende benouwing die bezorgdheid dat er iets gebeuren moet dat niemand recht weten dat men zo nog leven nog sterven kan het gevoel dat kinderen doet opanemen als de dokter komt dan keek zij niet uit naar de dokter maar naar moeder, want die deed meer. Als die in kwam met het rustige gelaat zachte stem en de welberekende bewegingen doen de wat gedaan moest worden en blijheid en troost vindend waar niemand die tevoren zag, dan voelde het wieg de tevredenheid die zou aanhouden of het sterven moest zijn of beter worden. Moeders hand op haar koortshoof bleefden alle tijden haar stoffelijke deel van hoogste troost. Deze sterk en helzame moedelijke invloed bond het gehele gezin tot een liefde warme eenheid waarin het de vreemde wel was te komen en te toeven. Het was het gezin de Hollands hoge middelklasse in beste vorm. Er was een eenvoudige leefwijze zonder verengende zuinigheid een geheel vrije natuurlijke gesprekstoon zorgvuldig van allergrofheid, ruweheid of regelrein gehouden en diepe oprechte onderlingen liefde van alle zonder uitzondering. Want uitzondering hierop in zulke sfeer is een moeilijk denkbare zaak. Er was wel een koude en zelfs zuchtige onderhetwichtsvierbroeders en zusters maar deze had niet imin lief als de rest al consequale haar scherpte zo bemantelde als de andere aan het oudelijk huis dacht ze in later eenzame jaren met gelijke wijding en tederheid en ze had dezelfde glimlach en mogelijke herdenking wens over die oude tijd gesproken werd in zulke ene kring moeten wel allerhalte dezelfde graad van liefde warm te aannemen. Het goedmoedige scherzlievende gezin leefde met deze bitsheid en met alle gebreken van één der hunnen zeer zachtzinnig scherzend maar zonder kwetsing en zulk een ruime, spanningloze toon brachten Zilsrus deze goede moeder in het huis dat er niemand was onder hen die zorg. Ja, geen had een ondeugd waarvan het noemen hem of haar prikkelbaar door de zelfstrijd deed fronzen en boos zwijgen. In de zwaarders hart was goedheid en sterk besef van plicht en recht. Doch hij had nog de diepe gevoelswijzheid zijn of vrouw, nog haar wel gebalanceerd gemoet. Hij overzag het beperkte veld van zijn leven en zijn plichten streng en outlettend. Hij zou niet afwijken van wat hij met eerbare dacht. Zodat hij zich niet ver en schoon door een vormelijke geloof gesteund kon hij op eenmaal zeer radeloos en nierslachtig worden bij geringen bezwaren. Zijn maatschappelijk werk deed hij wel en hij was een geëerd en voorspoedig man maar als een kind kon hij somweilen met angstige ogen uitkijken naar haar die de grote steun en vervulling van zijn leven was en was hij er bewijlen niet dan liep hij onredelijk te zuchten hoe moet dat gaan, hoe moet dat ooit gaan was moeder maar weer thuis en dan plaagde de hemde kinderen daarmee en dat dulde hij zachtzinnig Zijn gezag was vast onder hen en leed niet onder zijn zwakheden want hij was niet om zijn eigen recht maar om het onpersoonlijk recht bekommerd en dit bemerken ook kinderen Zijn licht verstoorbaar gemoet voer wel eenmaal heftig uit maar door een wenk of blik van zijn vrouw bedaard ging hij zonder enige aarsling met bij kansaandoenlijke gedweeheid maar als de natuurlijkste zaak en de heerlijk gestrafte kind na zoekend het alle kamers om te zeggen dat hij onrecht deed en dit werd ernstig en als een natuurlijk ding door alle begrepen Eén broeder, Arnaud had Hedwig liever dan de andere Hij was het dichtst bij haar in jaren en zij speelde hem als trouwste cameraat Zijn jongenspelen deed zij mee naar zijn leiding Voor de overige voelden zij de kalmen van zelfsprekende gehechtheid die zij naar kinderaard zijn mensenwereld verbond Het scheen haar soms als of zij meer van haar vader hield dan van haar moeder want hij gaf haar een bewust gevoel van dierbaarheid Zij zag hem graag in het vriendelijk gelaad met het witte haar en zij rook graag de geur van zijn kleren als ze bij hem zat Hij was een fris, oud man die zich zeer zorgvuldig kleden niet rookte, maar zich vaak de handen vreef met reukwater dat hij altijd bij zich droeg De liefde tot haar moeder dieper en machtiger maar als een ding dat een was met haar wezen te groot en te eigen om besef te worden totdat de scheiding het beseffen deed Einde van hoofdstuk 1 voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 15 ma 2009 www.karolajansen.nl Van de Coulomerades doods hoofdstuk 2 Dit is een LibriVox opname en dus vrij van noteursrechten genomen door Karola Jansen van de Coulomerades doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 2 Maar Hedwig's leven had 2 vormen die afwisselden met de seizoenen en ook in haar voorstelling scherp gescheiden waren als de zomer van de winter Er was een buithuis op 3 uur van de stad gelegen waar het gezin des zomers verbleef Dat lag een grote landelijke stilte en eenzaamheid aan de oever van een breed meer rondom beide en akkers met graan of blauwbloeiend flas Het huis oud en deftig door zware essen en kastanjes onringt met stallen en schuren en met zondige bloemrijke tuinen en moestuinen Weinig wilde was er in maar de tekenen van langdurige vestiging van een oud voorname geslacht wapenschilden en oude meuples en schilderijen Over het meer boeide westenwind in het Elzenloof en de hoge essen en het riet was selder zonder geruis Aan de verre overzij een molentje en een stil dorpje onveranderlijk decor met welke vreugde werd het weergezien elk voorjaar als het riet weer opwies en men bemerkte de geringste wijziging een nieuw rood daakje een vers geschilderde muur en alle vredige taferele rondombare als dierbare bezittingen door alle gewaardeerden met teder aandacht beschout en besproken Ook kende men daar alle bewoners op een veel inniger en liefderijker wijze dan de zoveel dichter bij je stadsburen men kende en besprak de eigenaardigheden van elke dorpeling en van de verspreid wonenden der puurt en het leven in de lot gevallen van de herder, de vissen de molenaar daar buiten waren Svinters onderwerp van gesprek in het huis in stad in de maand mei soms al in april kwam het grote rijtuig dat ook Svinters buiten bleef voorrijden en bracht het gezin met de dan uitbundig vrolijke kinderen naar buiten maar enkele hunner die op de stadscholen gingen moesten alle weekdagen weer in het sombere huis blijven tot de vrije zomertijd aanbrak voor het wie gepracht dit zomer leven zulke machtige en diepgaande ommekeer telken jaren dat het haar scheen of zij twee levens leiden ja, twee wezens was die vreemde doorheid die alle gedachten aan haar stadsleven vergiftigde ontbloeierde buiten tot een uitersoeten maar bijna van lievelijkheid scherpe weven ze had alles lief daar buiten niet slechts het mooie de bloemen, de bomen, de akkers en het meer maar ook het lelijke en gewone de schuren en stallen en hekken ook alle mensen daar goed of norges, vriendelijk of lelijk herdacht ze met vertedering in een hartstochtelijke nimmerbevredigde gehechtheid onderging en herdacht ze alle gebeurlijkheden en dingen daar de wilde regenvlagen waren er goed en de rauwe guurten aangenaam en schoon zij de doodse lengte van eentonige grouwe dagen wel ook daar voelden wilde zij het zich niet herkennen en zat uren in het donkere boodhuis als de motreger rondom neerzeeg op het kroos om zichzelf te tonen hoe zij zich buiten niet vervelen kon ze konden zich niet regenschap van geven naar de wijze van deze woorden maar het was haar alsof zij in stad niet zag en niet wilde, maar buiten de schemering bespeurde van de wat boven alles te begeren was schoon onbereikbaar ver daardoor ontbranden en verlangen zoet maar ook pijnlijk zodat zij buiten meer bewust pijn voelden dan in stad maar een pijn die haar onuitsprekelijk dierbaar was, wel vol belofte na mate evenwel het aantal zomers klom en haar ziel gaandeweg ontwakend de lust en pijngevoel is beter proefden schenen de belofte sterker na hun vervulling verder af in al de eerste kindelijk dankbaar aanvaarden genietenen kwam als een sarrende zoete roep van een verre overzij en zij kon van niets die oude dingen genoeg hebben nu scheen zij in de stad de andere een gewoon en vrolijk kind maar buiten, gerelijk dromerig en mismoedig zij wilde er altijd alleen zijn zij atterweinig en was urenstil en zonnebezigheid aan het hek er wijen toen ze te draal en zag in het verschiet hoe de wolk oplkande schroven aan de horizon lusteloos kon zij liggen aan Desmeers gasoever turen door het rietgeschuiven en gewemel in de avond bleef zij lang uit en wou niet zeggen waar geweest of wat gedaan en toch was zij meest van alle afkerig van haar stad terug aan de herfstdag als de koffers werden gepakt en op de grote kar geladen was haar een dag van verschrikking dat zij schrijend op de grond lachen en de matten in de voorhaal vast klemden als het rijtaag klaar stond en zij laatst van alle geroepen werd zij vroeg menigmaal of zij ook deswintes op m'n herbestee blijven mocht maar het enige wat moeder haar gedoogde was schoolvrijheid in de ganse zomer van z'n ringentijd tot noten en grisanten zij had beloofd dat zij zichzelf wel onderrichten zou en zij deed dit met onbetoomde ijver lezen van aanvang tot slot boeken haar veel te wijs op zolders van het oud buitenhuis gevonden zo las zij over sterrenkunde en ooft cultuur en een rijmkroniek ook trachten zij alleen latein te leren zij was toen nog geen 12 jaren oud maar ook buiten herleefden en veranderden zij bij al wat naar feestelijkheid geleken de grote familiedagen, vaders en moedersjaardag, vielen in de zomertijd dan kwamen vroeg al vriendjes en vriendinnetjes en verwanten uit de stad het huis was vol roze en eikengroen en de lange eettafel werd gedekt en versierd onder de grote linden van de laan en er was een wondere lust in het eten daar spijzen onder bladere schaduw het zien der zonnekringen op het witte linnen en het ruiken van de lindebloes in geur die samen kwam met de geur de gele wijn in het kristal en de smiddags werd een tocht gemaakt in boten en rijtuigen naar het lingeboom en de smeers overzij en ook daar was eten en drinken en dat elkaar daar weder vinden en dan weer feestelijk bijeen zijn was hetwig wederom een grote lust en lang te voor beraamd vertoningen werden uitgevoerd en daarin deed hetwig mee met gespanne geestrift want zij deed dit goed en wist beter dan de andere stem en karakter na te boten zodat zij werd toegejuugd en een meerderheid voelde en gearme en bij het donker worden werden kleurige lantaarns in bomen en heesters gehangen en rood en blauw vuur gebrand en vuurpijlen ontstoken op het water dan begon in hetwig het blije feestgevoel te vertederen en te versmelden tot iets zeer zoets en bijna wanhopig weer moedig zij had dan veelal wijn gedronken en in die lichtduizelige bevangenheid was het haar alsof nu al het onbestemde dat haar zo lang al had doen leiden en verlangen uiteindelijk tot openbaring zou komen daarmee verstierde vreugde in mensen en mens naar bijheid de lust van het blij samen zijn en zij sloop weg en zocht alleen de donkere baden en de zwarte wateroever zo stond ze ene avond van moedersjaardag in de donkere elselaan en achter haar klonk nog het stemmen gerucht en gelach en de kleurlampen blonken door het donkerloof en zij stond heel alleen en voelde zich ver en eenzaam de reigers kwamen thuis en streken neer op de boomkruinen boven haar hoofd wankelbiekend bij het balans zoeken en zacht snavelend bij het slapen gaan de lucht lauw lichte sterren omhoog een zachte nachtwind met geur van kroos en koeien toen omvatte het weer een boomstam ruig van klim op voor haar in een nooit gevoeld sterk wezoed verlangen haar armpjes knelde om de boom en haar gezicht je borsten in de ruigte van het veil zij zei ik ik ik ben het en ze deed haar lippen op en beet in de haarige kronkels van de klim opstam toen voelde zij een streelend lust gevoel in haar rug en onder in haar lijfje en zij bleef langzo staan met ogen dicht toen ging zij naar het huis en wilde niemand meer zien en lag te schrijden op haar bed dat was zeer treurig toen zij de feest veerende eindelijk hoorde te rusten gaan en men bij haar kwam kijken dat was om nimmer te vergeten akelig zij haar dacht deze nacht vaak als de eerste aankondiging haar op beproevingen beschaamd was zij de volgende morgen en korsig omdat zij de schaamte niet tonen wilde te onvreden op zichzelf maar dit al te zeer verbergen en willend kijfachtig tegen anderen tot meer er eigen verdriet de dagen na een feest waren meestal te vrolijker want gasten bleven altijd achter en de lus tot schert zijn pret bleef hangen als de bloemengeur in huis men plaagde elkaar in verzond speelse grappen legde poppen om van te schrikken in alkandes bed en wekt elkaar met muziek en oude en jonge waren als onbedorven kinderen onvormelijk toch nimmergrof en wat er overschoot van lekker nij is geen kostelijker dan op de feestdag zelf maar deze maal was dit alles het wieg versmart en zij verwondelde zich zeer nadenkt over die avond in de Elze Laan want dat was toch wel geweest wat zij haar hardsgevoel noemde gedachte aan het witte marmerhardt in de gang en dat gevoel werd door haar altijd gereken dicht te staan bij de mooiste dingen van haar godsdienst het ernstig, inig en onzinnelijk protestantisme waarin zij was opgevoet haar en Lea beperkte zich tot het simpele begrip van hun vader in de hemel tot wie men sprak in gebet in de Bijbel mocht zij zelf niet lezen maar zij hoorde hem niet begrijpend maar gesticht door de klank uit haar vaders mond telkermorgen maar in het gebet het tweegesprek met de ongeziene vader menen zij zeer gewend te zijn haar moeder besprak dit met haar en beriet haar in het kiezen van tot gebet waardige en geëigende momenten en deze zeer bijzondere momenten waarin zij in zichzelf menen te schouwen en duizelden van het wonderhaars bestaans waren haar de allerhoogst geëigende tot gebet door dit besprak zij met haar moeder niet alleen met een goddelijke vader en nu zie hier was een gebedsmoment geweest maar in steden van verheuging en verrijning was er droevenis nagekomen en een bitterer ontevredenheid die haar wangen verwarmde en haar deed voetstampen er was iets boos en verkeers ingeslopen en zij begreep het niet ze begreep niet wat en zij durfden niet vragen zij sprak met God en vroeg vader, jij weet het, wat is er gebeurd het was niet mooi en niet heerlijk hoe kwam dat vader God toch er kwam niet die innelijke zekerheid en rust die zij door haar moeder geleerd had als antwoord te verstaan en ze liep met haar onzekerheid rond als met een losse tand die zij niet trekken kon en waar aan zij telkens voelen moest in ditzelfde jaar nu na haar terugkomst in de stad finge aan de eerste kleine storingen en verwarringen in haar tot nog toe zo zuiver en effe zils leven zij werd uitgenodigd op kinderfeesten en het werd haar toegestaan te gaan de eerste maal eerst zij gaan zou tonen zij schuilheid en angstige tegenzin op het laatste ogenblik smeekten ze luiden niet te hoeven gaan en zij verkreukte haar witte kleedje bracht haar blonden haar met het wit lint in wanoorden en bescheiden haar witte zijde handschoentjes in een gekrond legend in de marmergang maar zij ging toch verdriet maar tot verrukking het feest was in een opzettelijk dat toegebouwde grote houteloods een zaal die haar ontsagelijk voorkwam daarvan was de zoldering van witte of schijne doek wolkvormig opgehouden door kleurige rosetten en het doek was van bovenaf verlicht men zag niet op welke wijze zodat het als een gelijkmatig lichtnevel hing over de grote zaal aan de wanden waren dikke verstoenen van sparre groen en kleurig doek in de zaal was een fijne nevel van het opgeschruiveld stof geurig van het verse hout van de reukwerken en van de zoete verrukkende feestgeur van het welke naaldloof en al dit en de stemmen en het zachte voet gerucht en de honderden die daar blij getooid waren dit alles verblijde het wieg bovenmatig zij werd opgemerkt en vriendelijk toegesproken haar wangen kleurde en zij werd vrolijk zij zag hoe de jongens haar mooi en aardig vonden ze werd gedanst en een vreemde, niet pijnlijke verbazing sperde haar ogen toen zij de vindige blikken en neidige gebaren zag van twee jongens die elk meende het eerst haar gevraagde hebben tendans toen kwam de muziek en er was een slepende danswijze die haar na de tweede herhaling wonkelijk trof want wat is dat die droevige noten en smachtende melodie en toch is het vrolijk en men danst van vrolijkheid daar is iets zoets in en iets verradelijks het prikkelt en bedroeft en doetraanen komen en lachen, uitgelaten lachen het wieg danste en dronk ook wat wijn en daarna kwam dezelfde bedriegelijk droevige jolige danswijze weerom en nog eens weerom en zij wacht erop met een gespannen genotsbegeerte daar is het weer, het heel zoete en kittelend lieve zij moest zich bewegen dochter met het geleiden dier melodie, bijna vallend zich weer verhevend, de armen op lenen gaan zeerlijk als een gol voortgelijten over zee de grote mensen gingen nu ook dansen en werden druk en uitbundig en met gespannen aandacht zag het wieg naar hen want er was nu in hun doen iets nieuws en zeer merkwaardig er was een verstandhouding in hun ogen en in lachen als wisten zij alle een geheim dat de kinderen niet wisten en dat zij nu niet zo zorgvuldig hoefden te verbergen nu het feest was en ieder vrolijk en dit was aantrekkelijk, maar ook angstig om te zien het wieg vond de grote vrouwen te groot en nu minder erbiedwaardig niet minder bemindelijk, maar er was iets als bedrog in de wijze waarop zij nu spraken en deden met de mannen die met hen dansen geen heel anders dan die waarop zij zich wat gekunst tot neerbogen tot de kinderen het fijne stof in de zaal, de guur van reukwerk, vershoud en welk sparrer groen het lichtend plafond van wolkvormig witdoek en dan die ene dansmelodie droeven golvend, maar toch jolig en moedwillig dat alles wel de samen in hetwichtsbevangen gemoet tot een enkele, eenvoudige aandoening van geheel onbeschrijflijke aard en sterke lust zij had er geen woorden voor maar zocht er niet naar met woorden zij wist zeer bepaald wat zij bedoelde zij dacht er later veel aan en had dan haar eigen fondstermiddelen om dat zeer prettige naar Willekeurig terug te erlangen het tinte de dagen volgende naar dit feest en kenmerkte ze voor altijd de volgende morgen in haar gewone saaie stadsleven bij de sneede brood aan het ontbijt bij het naar school toe gaan in de regen telkens haalde zij dat zoete in haar ziel tevoor om er zich mee te verquicken in de gang stond zij terugkomend uit school bij een blaugeschilderd houten trapje één grote witte zak met het vuile linnen lachen naast daar stond zij en zocht daar die dansmelodie naar de herinnering van het lichte plafond en de houtgeur en dan was het er weer zoet en verrukkelijk maar nu werd ook de doodse saaiheid tegen gewone dingen zo grimmig en sterk dat zij het zich onmiddellijk bewust werd en begreep dat zij leed haar eerste gewaarwoording was die van vermoeienis onder het gewone en dat was ook het eerste woord wat zij ervoor gebruikten ik ben moe zij zei diendag herhalelijk haar lichaam was flinke sterk maar het ondergaan van al het bekende om haar deed haar aan met moeheid zij wilde rusten en rust was voor haar de herdenking van dat nieuwe zoete gevoel het was niet het gevoel van het witte marmerhard ze liep door de gang over het witte hard bleef even staan en glimlachten dat was maar kinderachtig geweest daar had dit niets van dat oude was maar denken een heel raar soort duizelig denken het nieuwe dat proeven dat was werkelijk en levendig en zoet en dit kwam als zij wilde als zij maar aan dat wijsje dacht maar zij kon net zo lang geknield liggen voor het witte marmerhard als zij wou zonder iets van het oude gevoel terug te krijgen het was maar verbeelding maar niets het behoefde niet en zij verlangden er niet naar maar het nieuwe was alles en dat moest zij hebben of zij zou doodgaan zij herdacht achterin volgens alle malen waarop zij dit zelf inzicht gehad had waarbij ze gezegd had dit moet ik onthouden en waren zeer zonnelingen oogemlikken bij zo had zij eens gestoed met haar broer ze waren op een stelaatje van stoelen geklommen en daarmee waren zij beide omgevallen en midden in die verwarring op de grond liggend half verschikt half jolig nog voer het haar door het hoofd waarom ben ik hetwig en niemand anders hoe is dat laat ik dit goed onthouden en het laatste deze oogemlikken was dat bij de klimop begroeide boomstam, waaraan zij met haar onbegrijpelijke schaamte en huifring niet denken durfden voor dit nieuwe gevoel van het avondfeest had zij geen schaamte het was alleen lief en heerlijk het was ook prettig als het anders alleen in enkele dromen was gouden dromen van buiten, van boomgaarden en parken het was wel heel anders maar het was ook levend en werkelijk en zou weerkomen als zolk een feest weerkwam men moet goed in achthouden dat dit alles leefde op de stille bodem van haar zielsleven onbemerkt door anderen en nauw door haarzelfen meer aan het oppervlak was het druk van kleine en vluchtige beelden en denkseltjes de kleding van haar en haar zuster en vriendinnen de grote mensen, vooral de vrouwen die zij gezien had en de jongens waarmee zij had gedanst maar dit alles was zeer stellig buiten het lieve gevoel zij had het aardige jongens gevonden en dacht om hun kleding om een grijsbuisje, een witte kraag direct schot, zei de dashie ook wel om het wat malen steekelijk blonden haar van een goedige, lange jongen die niet zeggen durfden en tegenwie ze daarom te vriendelijker was geweest ze dachten alles met genot en kon het niet genoeg herdenken maar dat kwam scheen haar omdat alles prettig werd gemaakt door dat lieve gevoel en dat hadden de jongens haar niet aangebracht, geen van alle ja, toen zij de volgende dag om vier uur des naamiddags uit school komen in het gewone winter middaglicht een paar jongens ontmoeten die hun mitse afname toen was het haar vreemd, mal en pijnlijk hen tegenkennen van het feest zij wou dat zij ze niet gezien had en zij was dubbel mistroostig die avond toch hoopte zij hen weer te ontmoeten en in de loop van de winter terwijl de sterke genotse herinnering van lieve leven zwakte bleef het haar een dagelijkse kleine vreugde twee jongetjes van het feest ontmoeten die zij voor het overige niet kenden op hetzelfde uur in dezelfde straat kwam ze elke middag hen tegen ze waren even groot wat jonger dan hetwig en één dag gekleed in grijze jasjes en hetwig knikte dan vriendelijk het eerst aan zij dag grijsjasjes en de jongens knikte terug aan zijen dag meisje dit was haar sterkste en liefste herinnering uit het overige van deze winter schoon zij de jongetjes nooit nader heeft gekend einde van hoofdstuk 2 voorgelezen door Karole Jans van 15 maart 2009 www.carolejansen.nl van de koelemere des doods hoofdstuk 3 dit is een LibriVox opname en dus vrij van noteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen van de koelemere des doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 3 er kwamen nog meer kinderfeesten die winter, waarnaar hetwig met grote verwachting uitzag en hunkerde toch prachten zij niet zelfs vagen teleurstelling maar het was er nooit de kamers waren soms kleine benauwd vol mensen soms was het armelijk dat men de schamelere pogeningen van een klein burgerhuis zacht tot wilde en feestelijkheid smalle kamers waren nog etenslucht hong met de sleetse meubels uit hun oude plaatjes gesleept om ruimte te maken met witte lakers op de kale karpetten en met geleende lampen dan voelde hetwig minnachting maar zij maakte zich toch altijd druk te weten dat dit slagen zou en dan werd zij ook wel wat aanmatigend en bedilzuchtig uit spijtigheid en te veel zelfgevoel zodat alleen de jongens haar aardig vonden en haar vriendinnen niet toch het heerlijke van de eerste maal kwam niet weer en wat er overbleef en wat hetwig nu gretig zocht om toch haar bekomst te hebben van genot was het aardig gevonden worden en mooi gevonden worden door jongens dit gaf echter geen zoet herdenken maar mismoedigheid en vreevende dimmige aanzicht tegen wonendingen telkens weer in het gouden morgenlig destraag trekende nabinters werd al droever en pijnlijker zij begon al te voelen hoe zij sommige dingen niet meer aanzien kon te donker beregen de schors daar ipebomen op de stadskracht met wat weggeworpen aardappelen op de grond de vuile hoek van een groene poorteur en een steegje zelfs de voetemat en hoe de standaard in haar huis zij sloot soms de oog als zij deze en dergelijke dingen moest voorbij gaan ze maakten haar moe mee in de zij maar in deze tijd het was februari voor haar 13e verjaardag werd zij van dromen bezocht met ongekende kracht van weemoedige verrukking het was altijd over de wisseling der seizoenen dat zij droomden het was dan winter in haar droom met sneeuw en ijs dan zag zij de zuiden wolken aanstromen het harde en witte versmelten de bomen, knoppen en groene en de zon gloeien door hooggras en bloemen dat was een lust en een zaligheid waarvan zij zich overdag nauw rekendschap geven kon het was zo hevig en zo bang dat zij begon te schrijden als zij wakker geworden haar kleertjes zag en de bekende dakgevels onder haar raamgordijn door de gehele dag koesterde zij dat droombeeld en de gevoelde zaligheid door de armoede van haar winterse huis en schoolleven heen of zij het bezoek van een blinkende engel gehaald had maar het was haar zo droef alsof de engel nooit weer zou komen en zij nooit de zoete lente weer zou zien eens maar droomt zij van hun jongen hij zat op een steen aan het meer van hun buitenhuis en keek niet op toen ze kwam hij leek wat op de lange jongen met het stekelige blonden haar van het feest maar hij was anders en had een bond te muts op hij nam haar zwijgend bij de hand en leidde haar door de moestuin maar uzachtige vruchten lagen in een vreemde gouden zondenschijn toen zij hij hier moet ik je nu doodmaken en zij vond het niet enkel goed maar heerlijk en sloot de ogen en boog het hoofd achterover en liet haar armpjes wijthangen toen begonnen haar op haar borst te drukken zwaarder en zwaarder ze hoorde nog even vogeltjes zingen en zij onderging het meest verrukkende wat zij ooit gekend had schoon zij wakker werd ere tot sterven kwam en deze droom bewaarde zij als het kostelijkste juweel uit een nimmer aan andere getoonde schat haar eigen aandoeningen toen kwam de lente, langzaam, met slecht weer Hettwig en haar broer Arnaud gingen een dag alleen naar buiten voor de anderen dat was een groot plezier want zij speelden er vrouw en heer en aaten bij de oude huis bewaarder Arnaud visten en zij braten de vis in de open lucht Hettwig waste de schotels en zorgde voor een kind het was een dag levensver en hoog boven het overige leven aan de avond van die dag na de maaltijd in de grote keuken van het huis waar het fris rook en kil met wat geur van koffie en zeeps op kwam Hettwig buiten in het vergrouwen daglicht zij stond voor de grote moer bij boom tegen het huis daar op scheen de zon rood ondergaand over het meer de lucht stond zomers flammig beglooid het kiezelgrind knarste onder Hettwigs voeten een duif vloog kleppend op en op de hoge ess aan het water begon de mereld te fluiten de wind was wasumzoel met de lang onbeerde geuren van levend kruid de mereld vloot zijn melodie glad en klaar zuiverlijk verwonden was even stil en vloot dan weer waar was toen al het winter geluk het gevoel van het feest met sparloven geur en danswijzen waar waren de schamelen vreugdertjes van jongens ontmoeten en aarde gevonden worden vernietigd, vertrapt, om mee te lachen en van te walgen het was alles waardeloos en niets de zuiveren zoete buitenlucht de tere avond stilte de prachtige zon het merel gefluit en de zoelte de lente die kwam dat was alles zo mooi daarin mocht aan al het andere niet gedacht worden ook die allerlaatste droom was niet zo zoet hierom te herdenken die was toch maar een droom toch mijn moedt wederom wel weten dat Hettwig dit alles niet bedacht staande op het grindpad bij de moer bij boom zij dachten over de duiven die die jongen zouden hebben over haar schoolwerk, over de tuinman over de boerenwagen waarin ze terug zouden rijden en toch al deze dingen waarin zij in dit tijdstip had gedacht, vergat ze maar het tijdstip zelf vergat zij nooit en het was haar later als of zij op niets anders gelet had dan op zonsondergang, merelige zang de moer bij boom, het grind, de duiven en het lente gevoel in de lucht en als of zij het hoge en wonderbare lust gevoel dat bij het samen komen al deze dingen ontstond toen nauwkeurig vergelijken had met alle hoge en aangename gevoelens van vroeger dat was klaarblijkelijk niet rechtzo, maar toch ook niet geheel onjuist in haarzelfde veelvoudige wezen zag zij als kind tijdelijke en meest vergankelijke eerst en hield dat voor het warachtigst maar later zag zij het meer blijvende en tijdeloos dat er even goed geweest was beter voor wat het was haar meest werkelijke leven ook zeer moeilijk werd het haar dit al dus te begrijpen daar de mensen door de lage en slecht levenswijze onzerdagen steeds nog als kinderen tijdelijke en vergankelijke als het voornaamste deels, huns levensachtend haar groeiende wijsheid door ongeloof of gering achter vertraden en dan scheen het haar of men alleen als kind zulke helderen en heerlijke gevoelens heeft maar waarheid is dat zij ze als kind heilig hield, verborgen en ongeschonden en dat zij later kwijnde alleen omdat de koude samenleving in welks werking en weerwerking elk toch treden moet ze niet versterkt en verhiefd de ontvankelijkheid en mededeling waren niet het heilige vlammertje eenmachtig brand geworden als het door meer de vuren tot hoger hittegraad had kunnen stijgen 3 dagen nadat het gezin voor goed buitengekomen was deze zomer werd het wiegziek de kinderen van het dorp waren onthaald zoals dat gewoonte was ze hebben een wak gemaakt waarin gras de citroenschil en ze kregen ook warme verzoete en gekruide melk het wieg had, hier van mede etende en drinkende zich verwondert over de bittere smaak van beide toch had zij zich te goed gedaan en was zij vrolijk geweest met de dorpskinder had zij gespeeld op de hardsteen trappen voor het huis en zij had de streeling weergevoeld van haar voornamesstand waardoor elke kleine gewone vriendelijkheid van haar een oneverredig sterke het al dus erg makkelijkmakend met kleine middelen grote effecten van zelf voldoening te bereiken zo was zij prinsesje geweest vrij zich bewegend en hubs en dit wel wat de goed zelfwetend onder de linkse bedeesde kindertjes die hadden veel gegeten en een liedje gezongen en waren weggetrokken met druk geklappen van klompjes op het voorplein toen was er een ontzettende schaduw van haar geestigheid over alles gekomen als een zwaar opzettende donderbui het was of het heel donker werd en al maar hoorde het wieg het geklapperde weghaande houtgeschroeide voetjes en zag er wat onfrisse kindertjes verdwijnen tussen de grote beukenstammen haar benauwer nam toe zij vond al wat zij gedaan had slecht en al het omringende droevig en afschuwelijk al door moest zij om het gebak en die melk denken zij had niet daarvan moeten eten en drinken de geurder kinderen en hun ouder gewassen katoene kleertjes was als een kwelling in haar neus die zij niet kon weg krijgen zij ging zich wassen en water drinken maar het baten niet haar oudste zuster Hannah kwam binnen en zei wat zie je bleek daar verschok ze van en voelde verontrust en gewichtig en toen na wat loom neerzitten het wieg met het gezin aan tafel zou gaan brak haar opeens het zweet uit en met een plotseling besef dat nu het ergste was gekomen begon zij eerst zij uit de kamer weg kon komen en waar alle mensen ook de ktecht bij waren te beraken eerst onderging zij dit en het was haar in de stijgende vlaag van somberheid een zo verschrikkelijke uitbarsting van ellende als een bliksemslag in een stijgend onweer ze voelden zich verpletterd door vernederingen en schaamten als een half doodgetrapte pad voelden zij zoals zij die wel door de meid voorzichtig met een tang de kamer had zien uitdragen dit zou zij nooit te boven komen nu moest zij zeker dood gaan het kleed beveild en alle hadden het gezien en het was door haar mond gegaan met onbedaardig snikken en gansenaal sidderend werd zij naar bed gebracht toch de goede moeder was er en hielp haar en zei dat het immers niets was dat ze het immers niet helpen kon en dat ieder dat wel begreep dat de broers en zusters meeleider hadden en niet minder van haar dachten en dat alle mensen wel eens ziek zijn en vieze dingen moeten doen omdat wij nu eenmaal maar arme mensen zijn toen lag het wieg zorgzaam toegedekt met moeders hand op haar hoofd nog nu en dan met lichte ziddering en zij voelde iets van de goddelijke genade zoals die vergeeft en begrijpt ons arme gebrekkige natuur over de volgende dagen en nachten lag de koortswalm als een bedriegelijke beweeglijke sluier als een nu vochtige, dan vuurige nu droge, dan ijzige smook al het zichtbare en merkbare omkronkelend, veronstaltend beurtlinks verduisterend en angstwekkend kleinscherp heldermakend ja, zelfs de tijd uitzettend en inkrimpend met al zijn wonderbare inhoud van indrukken en visionen als werd die beschouwd door een waterdrop of grillig bochtig glas het was geen hevig leiden bijna had zij niet zij had niet, haar gulzige dorst werd ook sta gesteeld haar anders zo uiterst gevoelige schaamachtigheid was schaandeweg afgestomd en zij vond het niet erg meer te moeten geholpen worden bij haar lijfsbehoefte haar gewaarwoordingen waren vreemd maar niet zeer onnagenaam meestal hielde de koortsbeelder haar bezig als speelgoed en lag zij met gesloten ogen te berevelen vertellend aan wie bij haar zat wat zij al zo zag lange optochten met bondgekleden ruiters die zij beschreef stuk voor stuk tegen de avond als de koortsdoenam verdiepte zij zich daar ganselijk in en deed zelf mee in het bonte visionele leven drukpraatend en lachend en met kleine halfeltoorde handgebaardjes dan zag men het fijneterige zichtje met de roodverhitte wangen en ingezonkig gesloten ogen in drukke minewisseling de lippen altijd in spreekbeweging soms luid, soms onhoorbaar de magerende handjes heen en weer waren over het dek wijzend, waarschuwend, afweerend dit eilend koortsleven scheen haar geen lijden omdat zij het schoon en gezonde leven vergeten was en dus niet vergelijken kon zoals ons ook de warste droom geen dwaasheid schijnt omdat wij dagleven vergeten zijn maar later hersteld zijn er was elke herinnering aan dit koortsleven nu en dan ontsamenhangend opdoemend voor haar geest als zij gezond wandelde in dit lichte dag als een vuil, walgelijk voet een vlacht waarmee zij zich met afke herinnerden zich eens vermaakten hebben en waarvan zij nu haar ziel haastig pogde te reinigen en voor wie bij haar zat in haar ziekszijn was deze haar dwaling peilelijk voelbaar haar lachen en vrolijk praten sneed door het hart en bracht geen wedellag want men zag de strenge lijnen van het strijdende lijf het in velle kamp zijn de leven op het fijne gezichtje door het lachen heen onverandert en men leed zonder dit zo recht te beseffen om de hier zo droef bedroge ziel onwetend in gevaar voor hetwiks broers en zusters zelf nog niet volwassen was deze pijnlijke aandoening niet zo sterk zij vonden naar dat zij ziek was door de verzekering dat deze ziekte onderlijfstiefes bij kinderen meestal genas maar oudere tref deze pijn scherper en anders want het schijnt onrecht een kind dat nog niet rijd is voor strijd en niet beseft waarvoor die goed kan zijn zo te doen worstelen met het overmachtige en vredelijk te bedriegen en hetwiksvader leed zo vleimende pijnen door elk geluidje van haar stem herinnerd aan haar gezonde leven door elk gebaartje haar herhanden door het vrolijke masker van haar vroegere zonde kleine wezen over de vreselijk ernst van het zieke worstelend lijfje daaronder dat hij soms als een lafaard van haar vluchten om te snikken in zijn eigen kamer met de handen voor de oren dat haar drukstemmitje niet langer tot hem zou doordringen want zijn vrouw was kort na hetwicht door dezelfde krankheid aangetast en hij stond wankel en hulpenloos in deze zorgen en schoon hij de hem boven alles in de wereld lieve vrouw in groter gevaar wist dan het kind die ook het dierbaars moest zijn voelde hij tot zijn eigen bevremding zijn raadloze angst meer verlicht aan het bed van zijn vrouw dan aan dat van hetwicht de oudere leideress streed haar een strijd met een serene sterkte met de bijna vermetelige rustheid van de beproefde en wijze mens in de strijd gewend en nog de verblinding de visionen, nog de nadertrekking de schemer des doos vermocht dit haar vredig zelf besef geheel onzichtbaar te maken op een zonnige morgen werd hetwie gewakker met het onuitsprekelijk gevoel van welbehagelijke moeheid dat de overwinning van het leven betekent ze wist dat het in de nacht gekomen was midden in de slaap toen was het als geherout door haar bloed en leden en moeder hersentjes dat de vijand geweken was en alles ruste mocht en ze had gerust de laatste uren zoals nog nooit nu deed ze de ogen op en wat was de kamers til wat scheen de zon helder en gelijkmatig het was haar oude heerlijke kamertje buiten lang en smal met grijs geschilderd houten wanden en daar was het raam dat uit zag op het meer door de kastanjebomen heen de zon weer bladersradio in die flau bewoog en de houtduive koerde het moest wel juni zijn en al wat nu volgde was lust van saaiheid of verveling had de lange dag geen spoor het stillegen en niet zeggen de blote handen en voeten aanvoelend het zachte linnen de ogen rustig liefkoosend al de van ouds bekende voorwerpen in de kamer en het stukje lucht en louver buiten dat was volle komen lust alles geen goed en voortreffelijk zoals het was zij zag niemand als een vreemde verpleegster maar die was handig en vriendelijk en had een prettig gezicht maar was moeder moeder was op reis dat was goed en prettig voor haar die mocht haar nog niet zien had de dokter gezegd dat was ook goed ze was heel tevreden en wel en verzocht vriendelijke groeten ze had honger en mocht niet eten naar haar trek maar wat verheugde ze zich op de uren waarop ze wist dat ze iets krijgen zou en hoe dankbaar was ze voor het weinigen wat ze hebben mocht hoe waardeerde nu lijf en ziel het hartbevocht in leven stil was het in huis en ze hoorde niet het gejulde anderen dat ze al buiten waren en zongen op zulke mooie dag maar zelde kraakte het kiezelgrind onder de stap van een zwijgende maar dat was om haar uit lieve voorzorg hoorden ze de eerste avond brachten nog het nu wel bekende en gehad de koortsgevoel terug toen vergingen de dagen gelijkmatig en er was genot in hun regelmaat er stond een kamerschut voor de deur en op een dag zag zij het gezicht van haar broer Arnaud daar bovenuit kijken toen Bertha haar jongste zuster ze keken elk over het kamerschut en spraken met Hedwig dat gebeurde een week lang elke morgen en Hedwig begreep niet wat het beduidde later begreep zij dat het was omdat zij hun rouwkleren niet zouden zien eindelijk kwam ook haar vader en hij zag zeer oud en wit toen vroeg Hedwig dringend waar moeder toch was een vader keek lang op zijn handen die vastgeklend waren en zij toen wat schoor het is bij God Hedwig hoorde dit heel endachtig overwoog met rustige, helderen ogen en fluisterde het voor zichzelf na bij God dat was een groot en mooi bericht dacht zij een verbazende en heugelijke gebeurtenis die glans bracht over het ganze huis en gezin maar zij zag de trekkingen om de bleke mondhaars vaders en zijn vastgeknepen handen en het beven van zijn hoofd toen begon zij te vrezen en zeer aaklig zoals ze vroeg heeft ze ook moeten spugen als ik vaders schudden van neen en werd rustiger door de vraag maar dan is het ook alles mooi en gelukkig niet waar ja Hettie zij de vader nu waren haar dagen van een grote, lichtende gedachte vervuld moeder is bij God en het gaf alles om haar en alles in haar een wonderbare glans en verheffing haar niet meer over maar deed geen ding hoe klein of onbeduidend of ze dacht erbij of moeder dit nu al of niet zou hoeven te doen en daar moeder nu op het hoogst verheerlijk was hoeven ze natuurlijk al het lastige en vervelende en vieze niet meer te doen niemand stoorde deze gestadige en schone vreugde aandoening en later toen ze alles meer zag als andere schaamde zij zich wel te zeggen dat dit de gelukkigste dagen uit haar jeugd waren geen traans schrijden zij om moedersverlies zolang ze op haar ziekenkamer was en de dagen stil en in toon nog omvlogen in smetterloze helderheid maar toen zij voor het eerst beneden kwam en de kleine herrieke zag het werkdoosje en het zijde kussentje en de ongebruikte stoel toen kwam het heftige schrijden te heftiger om haar nog zwak gestel en de zware sombertijn verslagenheid van het ontreden de gezin deed de glorie van haar aanvanklijke gedachte in een destedonkere nacht verkeeren hij zag nu wat er verloren was en hoe moedersheerlijkheid geen glans weer op wat achterbleef en nu werd ze ontroostbaarder dan één ter andere einde van hoofdstuk 3 voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 15 ma 2009 www.karolajansen.nl van de Kulemere des Doods hoofdstuk 4 dit is een LibriVox-opname en dus vrij van noteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen van de Kulemere des Doods van Frederik van Ede hoofdstuk 4 vanaf nu begon al wat de dood en het sterven betreft voor Hetwig een zo grote belangrijkheid te krijgen dat deze aantrekking en bekooring naar bij kwam ze moest eerst weten waar moeder lag en zat dan lang op het kleine kale kerkhofje in zichzelf te praten zij sprak tegen moeder en tegen god de toestand onbewust dramatiserend kleine pauze laten voor het antwoord en levendig en gansverdiept haar eigen vragenstellend zij sprak met moeder en god sprak er van tijd tot tijd tussendoor maar er was iets neveligs en onrustigs in deze 3 sprake getaferelen die nu de kern van haar leven uitmaakte doordat zij niet wist wat zij van dat lijk denken moest daar onder de grond als zij bij moeder wouw zijn gingen ze naar het kerkhof maar wat gebeurde daar en god was toch niet onder de grond daarom kon zij nooit genoeg zaken vernemen als zij de woorden begraven kerkhof doodkist hoorde was haar aandacht onmiddellijk gespannen en het was alsof het lot haar hielp in het vinden deze sombruf onderwerpen geen plaatboek sloeg zij op of zij zag een lijkstoet een grafsteen, een doodshooft terwijl ze haar broeders en zusters onwillends ergerden door haar deroefgeestige vergelijkingen daar zij in elke gedolve keul, een graf en in elke langwerpige koffer een glimmend doodsbeen een paarden knook uit het meer opgediept en door het weer aan de oever gevonden drog zij tot allerergenis dag en nacht met zich mee en ze was er zoveel aangehecht dat de ingeestkracht verzwakte vader ondanks de plaatgerij in Twist niet de moed had het haar af te nemen en zij begreep zeer slechte bijzonder afschuw die andere mensen voor dergelijke zaken hadden ze kon begrijpen dat men een doodsbeen vies vond, maar dit was niet vies het was zeker niet vieser dan de beentjes uit de soep niet meer wel in de mond nam maar wat men het griezelige, het aaclegenoemde van een schedel of doodsbeen dat verstond zij niet voor haar was dat alleen belangwekkend ga je hem zinnig aantrekkelijk bijna maar van nu af ook begon in haar leven de nieuwe pijn die nooit meer zou aflaten ontstaande door het stoten haar het terste eigenheden aan de ongevoeligheid van anderen en het harde wan begrippen Hannah, de oudste beminnelijke, de broers en zusters begon met Hetwigs eigenaardigheden te kenmerken als ziekelijk en hoewel Hetwigs zich dat in de eerste weken na haar herstel als iets gewichtigs en belangwekkends lied aanleunen begon spoedig dit woord ziekelijk telkens weer haar voorgeworpen om ineens het onwijze onnodig en ongepaste van haar voelingen en meningen uit te maken te schrijnen en te steken met onbeeldbare kwetsing zodat zij wel haar leven lang de minste zinspeling erop ter stond als pijn gewaar werd en alle moeite had daarbij haar vreveld te betomen Hetwigs vader, nu wankelmoedig en gebroken, zich machteloos voelend na behoren voor zijn kroos te zorgen nam een hulp in het huishouden een juffrouw van omstreeks veertig jaar deze persoon was plichtmatig en ijvrig en deed haar uiterste best om in dit gezin welks beschavingstoestand haar hoger en voornamer toeschijn dan die welke zij gewend was haar rolwaardig en naar behoren te vervullen maar de kinderen bespeurde ter stond zonder het zo recht te beseffen het kunstmatige en ingespannende van deze houding daar zeid tot nu toe nooit anders dan vrijheid en natuurlijkheid hadden gezien en hoewel aanvangelijk ingehouden door welleventijd en hun gewende vriendelijkheid werd hun tegenzin allengens minder verborgen spoedig stonden zij met hun vijven tegen de vreemde over en spotten onderling met kinderlijke onmedogendheid om haar onbevalligheid en smakeloze kleding en gemaakte spraak en kunstmatig fatsoenlijke manieren een grof onbeschaafd mens zouden zij beter verdragen hebben mits niet ongevoelig en zich toonend zoals zij was zij verstonden het al met de onbeschaafde doorplingen om te gaan zonder spot of hoogheid hun slechte vormen als niet opmerkend zoals men het gebrek van een kreupelen als niet opmerkt maar hier zagen zij het voor hen ongewone en bij uitstek belachelijke van de mens die steeds doet vermoeden dat hij inzijnde heel anders is en doet dan in zelschap de kinderen konden niet helpen met spottendenken en te spreken over de juffrouw in haar nachtkleding over haar witte ketoune kaus en stoffe schoenen over de nachtmuts die een van hen heimelijk in haar kamertje had gezien over al haar intieme leven want zij voelden dat dit leven voor hen verborgen werd en niet om mooie en erbiedwaardige redenen maar uit vrees om niet deftig of voornaam te schrijnen en daar kinderen als eenmaal deze tegensin en dit want haar ogaande gemaakt is zonder genade zijn werd niets aan de zich toch zo ernstig op plichtsbetrachting toeleggende juffrouw gespaard haar altijd te minsaan bedoelde morgensgoed de al tekeurige wijze waarop zij pogde te eten of haar kopje teet te drinken daarbij toch vreemde mond en keel geluiden maken waarvan zij de hinderlijkheid niet besefte haar hevig preutse wenken en gebaren wanneer iets gezegd werd dat zij niet voor kinderen gepast achter of iets dat de knechte haar re mening niet mocht horen haar onverstoorbaar verkeerd gebruik van bepaalde vreemde woorden, ja haar lichaams gebreken, haar gemarmd met plosje haar slechte adem en het gerommel in haar ingewanden, dat alles weg door de kinderen zonder erbarmen opgemerkt en heimelijk minachtend bespot hierdoor ontstond een bron van bitterheid en vrevel midden in het tot nu toe zo zuiveren huiselijke leven des gezins zonder dat iemand rechte oorspronger van doorgronden de juffrouw voelde dat de kinderen haar niet mochten en was toch van haar plichtsbetrachting overtuigd de kinderen konden niet zeggen waarom zij haar niet lief hadden en de vader wat versufd door zijn leed begreep de toestand niet en zocht de schuld bij het onvriendelijke gedrag daar kinderen zo doen de voelde iederig zich verongelijkt en zocht het onrecht bij anderen de juffrouw zocht en vond steun bij de vader en werd bitter en strenger de kinderen opgroeiend en de oudste reeds bijna volwassen verzegdelijker de schaduw gevallen over het vrolijke huis versommerde met de dag op hetwicht de teerste en voor alle zonderheid meest gevoelige van alle was deze slechte invloed het sterkst bemerkbaar zoals zij soms kon uitblinken en het middelpunt zijn van uitgelatenheid en jodigheid zo trok zij nu in zich alle donker van het huis te samen zoals een spons het vocht waarin ze ligt zo hardstochtelijk als in haarige negenheden zo beslist wat zij in haar tegenzin ze deed niet boos aardig maar onmiddellijk hopeloos teruggetrok als een slak in haar huis en daardoor de juffrouw niet werd begrepen nog ontzien maar deze in haar opvoedingsijver meende door buitengewoon betoon van vriendelijkheid de stugheid te moeten overwinnen werd hetwieg hierdoor destem meer geprikkeld werkelijk stuurs en vinnig want deze handelwijze de opvoedster was alsof men met een speld de slak uit haar huis zou willen doen tevoorschijn komen maar daardoor werd de minzaamheid aan juffrouw hoe langer hoe meer gedwongen en tevens destem moeilijker voor hetwieg te verdragen de vleijende uitnodiging morgen aan morgen opnieuw met telkens minder overtuiging uitgesproken kom hetje, kom kind kom nu eens gezellig met je werk bij me zitten was genoeg om hetwieg te doen opstaan en zonder een woord de kamer te doen verlaten dan volgde klachten bij de vader vermaningen en bitsen woorden over en weer deze nooit aflatende vrijving en daaruit volgende pijn en verbittering duurde bijna zes volle jaren er was niemand die tussen beide kwam met gezag en diep doorzicht om te verzachten en te vereffenen de ene, het kind hield de ander voor een lelijk fals onvertraaglijk mens en de andere, de volwassenen hield het kind voor bozaardig nukkig en ondeugend deze zes jaren van spanning en verbittering waren in hetwiegs leven het ging om een jonge, groeiende boom de schone wasdom, onherstelbaar misvormend en zijn sporen nalaten tot in Ouderdom en men schreef dit wel toe aan de dooddep moeder en zag het als één die er noodlottige rampen die ons leven beheersen en door geen menselijk beleid zijn te voorkomen terwijl het in waarheid geen andere grond had dan de ongelijkmatige beschavingstoestand onze samenleving die zeer wel door menselijk beleid is te voorkomen als een steeds dieper invreetend zwart gif als inkt trekt in vloeipapier trok langzaam de onmoed en bitteren nageestigheid door hetwiegs fijn bewerktuigd wezen er ontstond die noodlottige en vreesbare wisselwerking waardoor in al het levende kwaad en verrotting zichzelf versterkt en voed en weet uit te bereiden door pijn en bitterheid werd de glans van wat zij vroeger heerlijk en mooi had gevonden in zichzelf verduisterd zij vergat haar heilige oogmlikken zij dacht dat zij haar vroegere verrukkingen zich wel verbeeld zou hebben daardoor ontging haar wederom het hoopvolle geduld en het zelf vertrouwen uiterst vatbaar voor imprenting als alle kinderen zijn begon zij zichzelf verwerkelijk voor een slecht bozardig kind te houden waar aan toch niets meer te bederven was hierdoor verloor zij meer en meer de lust vol te houden wat haar moeder haar geleerd had te doen, zich te beheersen en drift, ergens en pijngevoel te onderdrukken haar vrije wijze vanzelfonderricht had ook niet langer gedoogd want de opvoedster meende dat grote strengheid nood deed en dat deze eigen gereide manieren voedselgave aan slechte eigenschappen en dat die wijze boeken gelezen werden om er onzedelijke dingen in te vinden want met haar klein maar scherp begrip zachte je vrouw eerder dan Hedwig zelf dat Hedwig een sterk zinnelijke natuur had en ook een grote bekoringsmacht in Hedwig's wijze om met jongens om te gaan in haar wonderlijke afwisseling van vriendelijkheid om de teruggetrokkenheid van onverwachte vleijing en even onverwachte schijnbare verwaarlozing werkt er eets geheel zonder haar eigen besef of overleg het eigenaardig spel der bekoring waarmee de vrouw de man lokt en aan zich bindt voor Hedwig zelf was dit evenals voor de zelfbewuste volwassenen een gestadig en eindeloze raadsel een mysterie vol diepe en wonderbare inzichten voor de opvoedster wie je begrip in een lage toestand was verstart niet schrijmvol, maar zeer gewoon en duidelijk het meisje is geen haar invoudig wulps en behaagziek en ze ging daar op plompenwijze tegenin al dus het vuur dat zij pogerde te blussen gevaarlijk, smorend en toch voedselgevend want door het bedillen en verbieden werden gedachten aan kwaadgeboren die tevoren geen vorm of bewoording hadden en dit te meer tijdens het geloof aan de wijzij ter verbiedende ontbrak en elke vermaning hoe rechtvaardig ook de lust wakkerriep het wereld verzet de eerste winter na moeders dood toen de kinderen nog niet naar partijtjes mochten gaan toen het stadshuis zonderde was dan ooit toen de slechte ruil die ze voor haar moeder hadden gedaan niet meer was een onaangenaam nieuwtje, maar blijvende en aaklige gewoonheid en toen het weer toch ook nog niet die verdraagzaamheid voor hinder had verkregen waarmee de ziel zich in nieuwe pijnlijke toestanden weet te vinden en te schikken zoals het lichaam zich wend aan een hard pet die winter was de treurigste van haar jeugd en als om deze inzinking van haar levensgloord de voltooien kreeg zij buiten de schooluren een godsdienstleraar die verwarde en bedier wat er aan schone en zuivere aandoeningen in haar met het woord godsdienst was verbonden het had het wieg al pijnlijk en angstig verbaasd te zien hoe de jevrouw wel over dezelfde dingen sprak als moeder over god en zijn wet en over het gebet maar hoe zij ook hierover die naaklige sluier van vervalzingssprijden die haar zelf niet zichtbaar scheen die de kinderen het niet begrepen en die niemand kon noemen maar die hetwig van lieverlee geleerd had pijnlijk te ontwaren in alle fijnste schakkering de woorden god en bijbel en kerk kendergelijke werden uitgesproken op een bepaalde gewichtige half ingehouden toon een tochtpamp onophouderlijk aan de dag dat die toon iets was als de zwarte handschoenen die ze aantrok bij de kerkgang een ding waarvan zij de nodigheid aan nam zonder diezelfde te begrijpen inderdaad dit wisten de kinderen alle zeerspoedig zonder te kunnen zeggen hoe ze het bemerkt hadden waarvoor de jevrouw het kerk gaan bijbelezen en bidden dingen van gelijke rang in haar zils leven als kamerschoom maken, linnen wassen huisraadordenen en groen te verduurzamen dingen die het braaf en nodig was strikt te doen en nooit te verzuimen en waarvoor ze gereed was op gezette tijd toen kwam de godsdienst leraar en hier zag hetweg iets soort gelijks maar nog griezeliger en aakliger zij zag door haar vader besteld een zwart gekleden heer komen met plompeschoenen, een bolbleek glatgeschoren gezicht en een onwelriekende vettige lucht deze heer had eerst een gesprek met haar vader in dienst eigen vertrek en het werd duidelijk dat hij gehuurd was voor geld om met Hetwig te spreken over de dingen waarover moeder met haar sprak die man deed dus daarin en in niets anders als een bakker in brood en in die lessen door Hetwig met de grootste ongerustheid aangevangen maar toch met de vraagloze gedweeheid waarmee elk welgeleid en zachtaardig kind de beschikkingen van ouder als hij het noemendigst aaneemt in die lessen deed de man tot haar schrik en schaamte als ieder andermeester hij was vriendelijk en gaf zich vele moeite maar Hetwig zag dat het voor hem verveling was en een taak zoals haar schoolhuiswerk hij had oogemlikken van verstrooidheid hij keek naar buiten en tegen het eind haar les naar de klok hij had een bonte zakdoek die hij voorzicht legde op de gladde donkerhouten tafel hij sprak met gerekte stem tegelijk kijkend naar de medselaar op het dak van het huis en de overkant over de knagingen des gewetens en over de eeuwig ter helden verdoemde door de grote deuren van de aangrenzende kamer klonken gesprek van de juffrouw die bezoek had en Hetwig hoorde toe juffrouw, nog een zoute krakeling hierbij voelde Hetwig hoe zij rood werd en verlegen van schaamte aan het eind van de les nam de leraar de bonte zakdoek weg en Hetwig lette op een waasend plek op het donker gladde hout de verwarring, de schaamte en de zielzelende die in haar ontstonden door het aldus in eenvloeien en door een kandegaan van het gewijden en het lelijke en saaie maar schromelijk en geweldig legamelijke mishandeling en gebrek slaan en hongerleiden zouden haar minder hebben vernedigd en ontzettelijk in dit levenstijdperk het woord kom, dat is maar verbeelding in de meest gewone die zij te horen kreeg hechten zich allengstkens vast in haar gedachten het kwetsde haar telkens, maar ze ging het op haar beurt gebruiken, om dezelfde reden waarom een kind dat veel geslagen wordt haar pop zal slaan aan verwarring en onrust leerden zij een eind maken door dit koude, harde en plompe wapen dat is zeker ook maar verbeelding of verbeelding geweest met dat woord vertrat zij in haar bitterheid de teren en velige groe van haar vroegere zij bat niet meer en sprak niet meer met haar moeder want het was toch immers mal te spreken met een lijk onder de grond en op een middag in de school vroeg haar een meisje of zij ook gemerkt had dat het zo'n prettig voel gaf als men uitkeek naar de voorjaarsluchten en de zonnehemel en tegelijk zich aandrukte tegen het fensterkozijn dit werd wat vluisterend tegen wichtig gevraagd en het wicht schudde van nee maar toen voel haar op eenmaal de feestavond buiten door het hoofd dacht aan de donkere elzenlaan toen blozen ze hevig, niet begrijpend waarom en zei oh ja, toch, eens en nu wist zij met de schampere minnachting voor haar eigen kinderachtigheid van vroeger dat het maar iets heel gewoons was geweest zoiets als niezen, niet mooi en niet lelijk en al wat zij er voor heerlijk of ergens bij gedacht had was maar verbeelding einde van hoofdstuk 4 voorgeleesd door Karola Jansen van de Koelemerides Doods hoofdstuk 5 dit is een LibriVox-opname en dus vrij van ooteursrechten voorgelees en opgenomen door Karola Jansen van de Koelemerides Doods van Frederik van Ede hoofdstuk 5 de zomer, volgend op deze sombere winter ging het gezin niet naar buiten niemand begeerde het zeer om de pijn daar door verreinringen het wieg verdrood het wel maar vroeger was er niet het wieg verdrood het wel maar vooral om het kerkhof van het huis met de koortsherinnering was zij iets wat bang maar haar wittere weerzin van de stad en het stadshuis was zo stijgende dat zij zich wanhopig weerde tegen het besluit er een ganse zomer in te blijven toen werd zij door haar vaders toedoen te gast genoot bij een nicht van haar moeder een dame van Grote Rijkdom een voornamer stand en leefwijs dan de Fontainis die dik was door het wieg's fijne en zuiveren gelaatslijn graselijke gebaren en levende gegeest was bekoord zij woonde in de nabijheid van een grotere stad en hield een hoofdsystaat haar huis stond buiten en had een grote tuin of kleinpark met zware bomen en even grasvelden rondom het was er buiten toch niet landelijk er waren geen akkers of hoeven de verhouding tussen de bewoners van het Grote Huis en de ondergeschikte opwonenden was er geheel andere dan op het zomer verblijf de Fontainis het landshuis en de moestuin werden weinig en dan nog met vriendelijke hoogheid bezocht als plaatser waar men niet hoort er was een boot en een boothuis in de vijver maar vrij en net en alles door bediende in orde gehouden de boot werd met kussens voorzien als men varen wilde de stallen waren ruim en sierlijk daar kwam men vaker en wapenschilden waren aan de wanden op de vloer en op de koetsen een kamernieuw kwam desmorgens het wieg helpen bij het kleden er was altijd een statige rust in huis de stappen en bediende gingen bescheiden en zacht op dikke tapijten hun stemmen waren steeds eerbiedig ingehouden en verzacht men hoorde nooit harde geluiden of ruw lachen men bewerkte nooit iets grofs of onreins men roog nooit slechte geuren men voelde nooit gruwheid of vrouwheid of scherpte het geurige lauwe badwater was de het wiegslikhaam zacht telkere woorden en ze voelde bij het komen in de grote ontbijtkamer waar alles ordelijk was en wilderig en zowel beheerst voor het eerst sinds lang weder kalmte en behagen en een grote neiging om ook te zijn ordelijk zinnelijk volkomen stippt en hoffelijk en ten uiterste welgekleed en wellevend het wiegslikhaam zacht telkere morgen en ze voelde bij het komen in de grote ontbijtkamer en stond in zich voelkomen het zij voelkomen schoon het zij voelkomen lelijk en toen ze door het fraaier rijdtruig werd afgehaald het grote huis zag met zware stenen kolommen en twee marmeren leeuwen die zij later mall en lelijk leren vinden en het park met de groenfluelige gasvelden en toen ze binnenkwam en haar gastvrouw moest begroeten en dames zag ge heel in het wit en heren in sierlijk lichte kleding toen meenden zij dat hier de volmaaktheid des levens was bereikt en bij de sterke blijdschap hierover voelde zij natuurlijk de angst, de schaamte en de zelfminnachting voortkomend uit besef van eigen minderheid met schrik dacht zij aan de saaie burgerlijke eenvoud van hun huis en staat in de stad en aan het schamelen en doorprachtigen van hun zomerhof waar zij het vroeger voor nog al wijds en statelijk gehouden had zou zij hier niet door boersheid misdoen en heimelijk worden bespot met eerbied letten zij op de heren en dames met wie men niet kon of zij gasten of leden des gezins waren zo vrij en gemeensam gedroegen zij zich en toch zo hoffelijk zouden die niet bemerken dat Hetwig aan deze staat minder gewoon was dan zijzelfen en het is verwonderlijk welke een diep blijvend gevoel van schaamte wordt geboren door een zeer onbetekenende vergissing die in zulke ogenblikken van aandacht en inspanning om zich goed voor te doen ongewoon te verraad of al minder voor naamheid blijk geeft dat Hetwig een lakij wiens naam zijn niet wist met man aansprak en daarmee een lichte glimlacht wegpracht bij sommige der tafel genoten was een ding dat zij er iets volwassen nooit kon herdenken zonder een onwillekeurige baar of een uitroep van ongenoegen als of zij iets van zich afbouw schudden evenminnen vergat zij of kon zij ooit zonder een uiterst onaangename gevoel herdenken dat zij twee malen door haar gastvrouw was terecht gewezen al zij het vriendelijk en omzichtig eens toen zij het woord neus snuiten wat gebruikt en eens toen zij voor de andere was gaan zitten aan tafel deze zo geringen vergrijpen die niemand haar als slechter menier ernstig had aangerekend kost haar een scherper, blijvender en haar het haar scheen meer legamelijk gevoel van spijt dan zonder van ernstige aard en betekenis een onredelijk verschijnsel waarover ze zich vaak diep verwonderden toen zij wist wat groter zonder was toch deze aanvanglijke moeite bracht testen meer vreugde door te overwinnen zeer gemakkelijk door haar aangeboren hoofdzijd en fijne bewerktuiging vroegden zij zich in dit staatelijk bestaan en zij wist het en was het zich bewust en dit gaf zelf voldoening en opgewektheid het beseft dat zij nu precies was als die andere gasten wie een goede houding en voorkomen ze bij haar aankomst zo zeer had bewonderd dat zij op een nieuw aankomende z'nzelfde indruk zou maken dit gaf haar vreugde zij voelde dat men haar geren zag en hoorde dat men haar geheel en al als een gelijke en in deze kring behorende beschouden en dat haar verwante de gastvrouw geen spijter van had dat zij haar door haar geest een uiterlijke gratie bekort de gast had gevraagd dit was een vreugde die niet afliekt en de ganze dag door alle kleine gebeurtelijkheden werd hernewd zij wist dat zij niet mis stond in het fraaien ruidtuig met haar simpele lichte kleetje en het was prettig als die haar vertrouwelijk aankijk zij genoot in dit schone aanzien der dingen waarvan zij het schone alleen zag in volmaaktijd het park met de brederijwegen en de grote huizen aanwezig en de even fraaien ruidtuigen die haar voorbij reden van en naar de stad in de zwaar bescheidenlaan die naar zee leiden en de mensen in die ruidtuigen zagen haar met enige belangstelling wie is dat meisje daar zij haar gastvrouw kenden en de wandelaars zagen met bewondering en eerbied zonder neid en als men de znaamiddag steedronk op het terras tussen de stenenzuilen en de knecht pracht het van zilverschitterende servies buiten en zij bewoog zich vrij tussen die zeer voornaam uitziende personen en sprakken en speelden en lachtig gemeenten aan met hen dan dacht zij aan het fraaien beeld dat zij al dus maakte en hoe de verbijgangers op de wandelweg dit van een afstand zouden zien en het maakte haar zeer gelukkig midden in de inzinking van de gloors haar leven kwam deze tijd duurende vijf weken als een verheffing, verheldering en redding schoon haar gemoet niets vond om bijzonder liefde te hebben werd haar wezen verwarmd en opgeteeld en vond zij zelf vertrouwen, hoop en lust tot goed zijn terug haar nicht was een mooie, smaakvolle uiterst kalme en wel levende vrouw maar in wie men de kracht van hartstot of genegenheid nooit bemerken kon haar lust was in het uiterlijk daar mensen en het welgeordende zover men bespuren kon en in niets anders niet zij zag graag mooie handen en een zuiverlijn der lippen en haden alleen al wat stonk of slecht geluid gaf en ook al het domme en lompe en linkse in mensen een gewat antwoord en zich gemakkelijk bewegen een behendig en sierlijk gebaar verheugde haar en ze was niet iemand om te verdragen wat haar niet verheugde en het wieg schoon wel wetend dat dit niet was een vrouw als haar moeder bewonderde en eerbiedigde haar om met harmonie en voltooiden van haar wezen zij zag een leven dat haar volkomen geslaagd scheen en geheel inoorden, zonder troebel of onzekerheid en alle mensen die zij in dit huis ontmoeten tot een klein meisje toe, iets jonger dan zij bewonderde zij met een sterke geestrift zonder daarom persoonlijke diep liefde te voelen ze voelden voor en allen nagenoeg gelijk, dankbaar zelfstedelig bewonderend de wooners van een beter land waar zij, arme vreemdelingen, zo hartelijk was opgenomen en toen zij weer thuis was sprak zij over alle mensen en dingen van het huis als over het zeer dierbare en vereerde waarvan de andere geen denkbeeld hadden het gaf haar een gevoel van diepe verslagenheid toen haar zuster Hannah zij dat zij er ook wel vertoefd had en toonde de bijzonderheden van het huis te kennen ze voelde dat als een schending van haar rechten en Weldra werd deze tijd van wilde en staatelijk leven een glansende herinnering niet enkel met herdenking van lust maar ook met echte wijding en weemoedig verlangen ja, het was zonderling en later voor haar zelf iets bespotlijks dat zij in deze wilde tijd een terugkeer vond van haar oude vroom zielsverheffingen als zij overdacht wanneer ben ik het laatste goedmeisje geweest, een kind van God dan kwam het antwoord eerst toen moeder Pas Dood was op m'n ziekenkamer op Sonheuvel bij Nichthella en ze vergleek alles van haar sombere leven bij dat mooie leven zeggen de bij zichzelf met een bitter weemoed en eerbiedig herdenken daar zou het anders zijn oh daar, daar was alles goed en na die tijd hervatten ze haar gebeden en sprak dagelijks met haar een Godvader al dus door een korte opvlamming van zij het ook in wezenfalse levenschoonheid voor zijn dienst behouden maar niet min vergat zij en zonk in, thuis gekomen en het sombereid werd groot en drukkend haar vader vond zij zeer oud en suff zij pogde de oude dierbaarheid voor hem te voelen maar hij klaagde en topde veel hij kon onredelijk grommen en was ook niet meer zo stipt en zo zorgvuldig kletersvroeger in eten en drinken begon hij een ongewone belangstelling te tonen en hij zat een half uur na middag te pruilen als er gerecht niet goed toebereid was geweest ook vertelde hij één zijn bekende grappen of aventuren herhalelijk zonder te bemerken dat hij alleen bleef met zijn voldoening dit alles verschikte Hedwig en verkelde haar liefde zij kon hem bang aanstaren met wijd open klaren grijze ogen als zijn blik met slecht beheersde spanning gevestbleef op de schotel met vis die werd binnengedragen en als hij lachte om een eigen grapje dat niemand aardig vond dan keek Hedwig zeer strak naar hem tot hij, met vaag naar haar afdwalende blik, vroeg wat haar scheelde hij dronk ook veel meer wijn dan vroeger en als hij morsten deed hij onverschillig daarover één voor hem zo onnatuurlijk ding dat Hedwig griezelde zij voelde nooit boosheid of reveld tegen hem maar even minder deernis die zij ouderzijn zou gevoeld hebben het was angst en griezeling dat wat men voelt voor een zonneling onbekend beest wat in haar door de verandering in zijn wezen werd opgewekt toch bleef ondanks deze eigenaardige weerzin, de nabootsing alle kinderen en mensen eigen tezelfde tijd niet uit ook Hedwig ging meer dan tevoren zoeken naar de lust die eten en drinken geeft om het lekkere eten dat haar vaders geen sozeer ging vervullen vis en wild gaf zij niet maar zij kocht voor zich snoeperij suikerwerk en vooral chocolade en zij dronk ook wijn zij vroeg en kreeg vaak twee kelkjes en wist dat daarvan de licht duizelige bevangenheidsreeds ontstond die het einde der vroegen dansfeesten tinte en toen deze winter de kinderdansfeesten weder mochten bezocht worden dronk zij daar soms wel drie of vier glazen van verschillende wijn zij was dus de verhoudingen van haar inwendige vreugde geheel vergeten want terwijl zij eens geweten had op een lenteavond dat al deze feestelijke gewaarwoordingen nietig kunnen schijnen en onwaardig zorgt zij ze nu getig als het enige goede in haar leven van het schoonere gevoel had zij geen weet meer de dagen waren haar reeds verafschuwd in huis had zij de dwazen neig ingevolgd luid op vergelijkingen te maken tussen veel wat haar hier smaakloos en burgelijk voorkwam en het voornamer leven bij haar hoofdse nicht het welk de verhouding met haar opvoedste, verscherpte en de spot uitlockte van broers en zusters het leiden door wat andere kleinigheden noemde werd nu aanhoudend en als een lang gezochte smartbron eindelijk vol beseft wat vroeger alleen herinnering dekte met een verhaal onbegrijpelijk vloers van saaiheid dat werd nu op het ogenblik zelf gevoeld begrepen en bankgevreesd op school had zij les van de jonge meester die veel aan kiespijn leed en die mocht haar gaan en deed zijn best vriendelijk voor haar te zijn dan kwam hij bij haar zitten en nam een handje en sprak met haar en dit en de reuk van zijn spreken was het wieg zulke kwelling dat zij, weten dat dit iedere morgen terug zou komen en bemerkende dat niemand haar leiden hieronder begreep geen andere uitweg zag of verlangde dan de dood in de geuren verhalden mensen en dingen was voor haar zoveel een meer van ellende als een weeldeschad van fijne vreugde verborgen zij werd haar mensen nadering gewaar aan hun reuk van sommige met de hevigste in beersin van andere maar van zeer enkele en toen zij ouder was nu bijna vijftien jaren zijn ging zij veel op dans feesten meestal gekleed in het eenvoudigste wit neteldoek met blote armen en een blote hals waarover een blauw lint zij ging dan samen met haar broer Arnaud Arnaud's schoolvrienden kwamen de dag te voor om haar te dans te vragen en zaten soms bij vier of vijf op een rij in de Marmergang op een ijzere bank zodat Arnaud zei je maakt ze gek, de jongens van mijn school in dit gevoel van macht had het wieg wel bewust maar hoewel zij er zeer vrolijk was waren alle feestavonden vol teleurstelling want thuis gekomen tassen zij in een zwarte ledige verlatenheid in haar bedje liggen tacht zij aan de jongens en had een sterke herinnering aan de verschillende reuk van elk maar elk onagenaam en doen de huiveren bij te herdenken en dan kwamen al die vreemde benauwende weezoete verlangenvoelen terug van de avond in de elzenlaan zich parend aan de lichte lijnbevangenheid en de droevenis van het onbegrepenen en onvoldaanen en dan trachten zij ook dat lijfsgevoel terug te krijgen dat zij toen gehad had daarna schrijden zij en sprak met God en vroeg wat het beduidde en of zij dood mocht gaan als moeder en hoewel zij het geheel niet wist dat hier in kwaadstak nog wat het betekende vervulde het haar met een sombere ongerustheid en zonder dat zij ook nauwkeurig wist hoe of wanneer het eerst bond zij donkere woord zonde op de godsdienstlessen genoeg gehoord maar niet precies verstaan aan deze nachten vast en met die al genoemde wisselwerking waardoor insluipend kwaad zichzelf voet en versterkt zodat wij het niet beter kunnen beelden dan door de list en macht van een bozeardige duivel die ons belaagd en verschalkt begonnen er nu ook in het wiegsdag leven haar vervolgende en dwingende denkbeelden te spoken die uit de nacht geboren werden en weer de nieuwe nachtgedachten verwekten op dingen op straat begon zij achtergeven op vuilen en onnoembare dingen waaraan zij vroeger voorbij zou zijn gegaan zonder enige indruk te ontvangen en in de indrukken die zij nu kreeg was op vreemd de beklemende wijze gemengd aantrekking en walging dergelijke dingen eenmaal gezien vervolgde haar in beeld en kwelde haar met afkeer maar trokken haar niet te min met een bij kans onverwinnelijke belangstelling en tot deze dingen behoorde zowel het eenvoudige vieze als ook meer geheimzinnige naakten of ontbloten het top punt deze gevoelens werd eens bereikt toen zijn fors gebouwde, beschonke man zich had zien ontbloten de gewaarwoording was haar als een schok hevig beklemend onverwacht en onbegrepen als een plotselingen ziekte en er bleef naar een lang dure gevoel van misselijkheid zij sprak nu daarover met god en vroeg hem al dus aan vader god waarom schok ik zo van die man hij was lelijk en dronken en ik was doodsbank van hem en toch wou ik het zien en als ik hem weer zag en hij zou weer zoiets doen dan zou ik weer willen kijken en waarom werd ik zo ineens misselijk en zien alle mannen er zo uit en zien lieve aardige jongens zoals henrie er ook zo uit oh vader god ik geloof dat ik dat niet schrikken zou maar het lief vinden laat mij dat ook eens zien oh ik bidje erom laat mij dat eens zien het verzwaren van Hedwig's leven door zulke bezoekingen bleef geheel verborgen voor haar vriendinnen en broers of zusters zij zou er niemand belicht ook haar moeder niet over gesproken durven hebben want zo schaamachtig als zij was voor de dingen haar lichaams zo was zij in nog hoger en fijnere maten schaamachtig voor de dingen haar aardzieel toch haar opvoetster alleen die geprikkelte verbitterd door haar stuursheid haar in argbaan vaak beluisterde en bespiede verrekenen van Hedwig's innerlijke moeite niet en onbewuste vrevel zette haar aan onder het mom van nu ter degaar plicht te kunnen doen om je streng te handelen zij dacht dat zij het meisje redden moest door hard te straffen toch zonder het te weten vreekte zij de ondervonden stuursheid zo dan werd Hedwig op ene nacht door een diepte van schaamte en vernedering gevoerd die zij tot haar gedood niet zonder huivering kon herdenken en waarvan zij nooit op de voorsprijk gewagen dorst er was een dokter geraad plicht een man haar geheel en al vreemd voor wie zij niets vertrouwelijks niets als schuw en griezel voelde en de raad van deze was strengheid en lichamelijk tuchtige en dit alles geschieden het was nog in haar 15e levensjaar zo werd haar kwaaddoen haar ruw geopend baard niet als door een hand die de wankelende steunt maar als door een vuist die de struikelende neerstoot met het woord kijk, daar lig je en het aller vreedste wat met haar in dat uur van verschikking aan deed was niet pijn, nog de grenzeloze vernedering waar een roekloos woord achterloos weg over haar heen gegooid als een kleine voltooing van het voltrokken vondes nu kun je ook nooit kinderen krijgen zij zou wij licht nog jaren hebben voortgeleefd zonder zich het feit dat zij ooit wel kinderen krijgen zou als iets heugelijkste hebben voorgesteld nu werd haar wat soete en gewijde aankondiging had kunnen zijn gedaan in de meest groffen en lelijke wijze en het grote wonder van haar toekomstig moeder zijn tezelfde tijd geopend baard en ter stond ontnomen en bedorven dit stijgde haar wanhoop in die mate dat zij de ganze donkere traanerijke nacht alleen met haar zonder besef en haar vernedering toch maar alleen te klagen lag in deze woorden oh god, nu kan ik nooit een kindje krijgen oh vader god, nu wil ik niet meer leven nu wil ik niet meer leven ik kan toch nooit een kindje krijgen enige weken daarna in februari zou Hedwig weer naar een dansfeest gaan tegen het uur dat zij zich zou gaan kleden viel iets voor dat al haar aandacht trok de oude hond die 16 jaar bij het gezin had gewoond, nu blind en lam zou tot grote droevenis haar kinderen gedood worden het zou gebeuren als de kinderen uit waren maar Hedwig wist het en hoorde de man komen bij wonen ze ging naar het hok bij de keuken waar de man bezig was en overwon haar afkeer van de stank van het oude dier en van de vreemde gevaar, dreigende geur van het bedwelmingsmiddel dat gebesigd werd hier ging dat grote en wonderen ding gebeuren waar zij al vaak om geroepen had Hedwig knielde en zag goed toe maar het stervende dier in zijn lijden wilde toch niet verlost wezen en ontworstelde zich aan de man in wie net ondanks zijn vriendelijk doen wel de vijand vermoeden het zocht zijn heul bij Hedwig en deze in verwarring en gejaagdheid trad het op de poot zodat het jankte toen kwam de juffrouw Hedwig zoekende en zij hoorde het janken en zij bids dat het lelijk was een stervendeer te slaan Hedwig bruiste op en schuld om deze onrechtmatige miskenning toen barste de opgekopte vrevel van weerskant los in de juffrouw misschien zich laten de gaan in de vage herinnering dat strengheid werd, sloeg Hedwig in het gezicht zodat zij uit hun neus bloedde en op haar kamertje gevlucht zag Hedwig haar wit feestjurk je vervormd vijt liggen, niet gereed dit maakte haar een maat vol en zij trok woest haar kleertjes uit en ging op bed liggen en sloeg op haar kussen roepend, lelijkerts, lelijkerts het kamertje hoog in huis gelegen had hem boven licht een raampje dat met een touw open en dicht getrokken kon worden toen Hedwig na een tijd opkeek hete ogen en granselijk stil bleef in huis zag zij het schalen vrede touw in flauwe kronkels omlaag hangen heel stil en zij dacht aan wat zij gehoord had dat met dieven en moordenaars werd gedaan toen overlegden zij snel en cool even en was op eens gereed zij klom op het tafeltje dat tegen de muur stond en bond zich het touw om de hals hard en streng zonder gedachten als hoe zij het beste knoop zou maken toen schopten zij het tafeltje om maar het raampje brak en zij viel neer met een groot garaas van brekend glas en toen men op het geluid van de vallen het glasgrinkel boven kwam zag men haar liggen, flauw in de rommel van tafel en scherven het ruwe touw stijf geknopt om haar halsje het teren gezichtje vastberaden en zeer wit haar witte hemtje met bloed einde van hoofdstuk 5 vorige lees door Karola Janssen Rotterdam 15 ma 2009 www.karolajanssen.nl