 Saum əziz dinləyicilər. Yazın çoxya görülşü növbəti marağlı buraqlışı ilə efirdədir. Bugün sizin üçün səsləndirəcəyimiz yazı marağlı bir tarixi hadisəyə, daha dəyi gidəsək, Periklin əfsana bir tarixin itkini həsronluq. Qatırlayasınızsa biz əvvəki buraqlışlarımızın birində həmin nitikdən bir parsanı səsləndirmişdik. İndi isə bu nitikakda müəllif əli nuruz oğun marağlı bir yazısını səsləndirəcək. Dinləyin və dinlədin. Azadlığı müdafiəs üçün dünya tarixində bir çox parlaq nitiklər söylənlik və təsirli yazılar ərsəyə gəlib. Lakin bütün bu mətinlərin qalaryasında Periklin qəbul üstün itki hərədə mərkəzi yerlərdən birin tutmağa davam edir. Qədim Yunan demokratiyası xüsusən də onun ən bariz numunəsi olan Afina şəhər dövləti elbəttəki nöksanlardan uzak deyildi. Quldarlıq, qadın və cəlmələrin tam hüquqsuzluğu, soxluğun azlı üzəlində mütləq hakimiyyəti, müddətik dövlətlər üzəlində siyasi və iktisadi hecamonyaya bütün bunlar Afina demokratiyasına həstə baş ucağılığı qətirmir. Lakin Afina demokratiyası təcbucun yox, həm də öz zamanında çox saylı suallar, ehtraslar və düşmənsiklə qarşılaşırdı. Dövrününün bütün draniyə və aligarchiyaları ilə yanaşı az qala bütün intelektual potensiyalı da Afina demokratiyasının ələkini idi. Əgər Sparta və Qarif kimi aligarchiyalar Afina'nın çöxüşücün uzaktan tədbirlər döcürdüsə Afina'nın özündə, bazar meydanında, akadem və likəybaqlarında antikcaqın ən böyük xilosoqları demokratiyanın əsaslarını sarsıdımaqla məşğul idi. Sokrat onu amansız sual aatəşnə tuturdu. Platon ona açıgaşkar nifrət edirdi. Hət da Aristotel də uzun uzadı. Yorucu maraton təhlirlərin arxasında öz qərəzini gizlədə bilmirdi. Yunan demokratiyasının bütün bu müqafimət, hət da amansız hüzumlar qarşısında davam getirməsi ona görə də tərzübli görünə bilər. Qədim Yunan demokratiyası nəyi kiyaşayırdı? Bu həm də Rəgiblər nə meydan oxuyurdu. Demokratiya nə Iran Şahının sarayında qurulan indiriqalar, nə Sparta'nın hər bir güdrəti qarşısına geri seçilmirdi. Vaçın sonda, elə Yunan demokratlarının öz səhvləri nəticəsində antik demokrati büdrədi və rəzalət içində suquta uğradı. Alıqar xəvarın plopenis itifagilə müharibədə Afina dövləti öz siyasi liderlərinin səliştəsizliyi və təksirləri səbəbindən ağır məqlubiyyətə düysar oldu. Qədim dünya tariqının ən qaranlı meqamlarından birində Afina demokratiyasının heysiz günlərində 30 tiran onların bir nisəsi sokratın tələbəsi idi. Dövlət səvirlişi edərək Yunan azadlığını boğmağa cəhq göstərdi. 1500 görkəmli demokratı Afina vətəndaşlarının təqilibən 10 faizini ədam edən tiranlar hakimiyyətdə çox qalabilməsələrdə Yunan demokratiyası aldığı fiziki və mənəvi zərbəvərdə bir daha özünə gələ bilmədi. Əvvəlcə Makedoniya, sonra əsə Romanın qalibiyyət yürüyüşləri qarşısını təslim olan Yunanistan böyük imperyaların uzqar əyaretinə çevirildi. Bərkədə tarixin İroniyası idi. Vaxti ilə qullarlığa haqq qazandıran savaldı Yunanlar indi özləri zəngil Romanların qullarına çevirildilər. Romanın güdətli zamanlarında artı bir dəp halını almışdı. Hər bir əsildi nəzabətli Roma ailəsinin kampaniyədə dəniz kənarında yayvillası olduğu kimi evində də savadılı. Filosof Yunan qulu olmalı idi. Bütün bunlar daha sonra baş verəcəkdi. Perikul öz Gəbrüsün itkini söylədiyi vaxt isə əradın əvvəl 5. əsrin ortalarında Yunan demokratiyası həl özünün yetkin sahnı yaşayırdı. Bu zaman Afina siyasi və iqtisadi güdrətinin zilvəsindeydi. Ona dünya tarixində nadir siyasi sərişdəyə sahib liderdən olan Perikul rəhbəli çedirdi. Bütün Yunan dünyasının demokratları Afina-n Özbənah yeri kimi görür. Afina demokratları da zaman- zaman daradışan digər demokratlara öz yardımlarını əsir qəmirdi. Afina demokratiyasının Perikul dövrü yağınız Afina dövlətinin deyil həm də qədim Yunan demokratiyasının qızıl sağlı sayılabilər. Bəlçədə qədim Yunanların teologi dünya görüşünə görə Afina-nlar elə düşünürdü ki, inkişafın son mərhələsi gəlip satıb qarşıdan gələn facələri kimi ehtimal edə bilərdir? Bəlçə Anzax, Perikul. Məz bu səbəbdən qədim Yunan dövlət hadimi və tariqt si Fikudi din Peloponnes müharibəsi kitabı gərək günümüzdə hər bir siyasətsinin ictimai hadimin, intelik dualın, stolisti kitabı olsun. Bir zamanlar kəsmiş dolduq cimi. İnsan təkə bürüv ahmalıqını onların qaçılmaz olaraq getirib çıxardığı fəsadları, Peloponnes müharibəsi kimi ətraflı təsvir və təhlil edən vaxtında ayılmaq üçün həyazan təyəbilcələn ikinci belə kitab tapmağ bir qədər sətin məsələdir. Fikudid Peloponnes müharibəsinin heç də ən dürüst sanlaməsini yaratmayə bilər. Amma o, gərəcək nəsillər üçün böyüş bir xəbərdarlıq qoyub qedi. Öz uğurlarından məsd olan reallıq hissini idrən dövlətlər və siyasi elitalar bu tariqdən müdləq dərs götürməridir. Siyasi kariyerası uğursuzluq və sürgünlə bitən Fikudidin bizlərə son vəsi eti də məsələ bundan ibarətdir.