 Azərbaycan hərçünmətinin demografik siyasəti bu gün demək olar ki, problemləri aradan qaqması istiqamətində dəstəkləyici deyil. Yəni, baxın, bu gün uşaq puluna hərçünmət etiraz edir. Doğunla bağlı xəslərin kompensasiyası minimun seviyyədədir hətta muayelibə cədən Ukrayna da belə üçünüzü uşağın doğulmasına görə ödənilən və sahid. Azərbaycanda uşağın doğulmasına görə ödənilən və sahiddən 25 dəfə çox. Dəyəri ziləcilər kanun olsun eferindən, sizlər salamlıyorum. Eferdən mən uşağıma eməyi sizinləyəm. Qonlarımsa, ilk satısı Rəşad Həsan oldu. Rəşad bəyi xoş görürsünüz sizdir. Xoş görürdün. Rəşad bəyi maliyə nazirlinin açıqladığı son məlmata görə, bu ilin birinci yasından dövlət bücəsində 1 milyar 269 milyon izmal bücədə isə 3 milyar 806 milyon manad qalq yaranıb, bilirsiniz ki, bu günlərdə 2022-ci ilin dövlət bücəsinə yenidən dəşikli gedildi, müvafiq sahələrə ayrılan və sahidlər bir daha artarıldı, atan profiste görə. Sizin fikirini də atan dövlət bücəsin gəlirləri düzgün bölüştürülür müvə şəfqa xəslənirmi? Umumiyyətləcə ötürəndə, Azərbaycanda istimai və sahidlərin xəslənməsi iləm bağlı problem olmaxtadır. Yəni, bu əvvəki dövlərinə müqayisədə nefduduzlaşlıqdan sonra gizmənaz alsa da, bu və sahidlərin xəslənməsi, onların izlənməsi, kənə rağidətin təşkil edilməsi, kənə nəzarətin təşkil edilməsi, istimai iştiraslıq və sahidlərin bu kim istiqamətlərdə ciddi problemlər qalmaxtadır. Bakma əraki məyən istiqamətlərdə irəllə işlərdə vardır. Məsələn, maliyyə nazirliyi özünün həm yarım illik bücəsini, həm eyni zamanda bücə üncəsi, bücə sənədə haqqında bəram naməni və sahidlərin xəslənir. Bu da Azərbaycanın xəslərin bücə indəksinə müsbət təhsil görsətməkdədir. Amma hələlikdə dövlət və sahidlərinin qeyri sənmələlə xəslənməsi ilə bağlı çifayet qədər ciddi faktlar vardır. Bunu bilirsiniz ki, həm son dövlərdə, son bir nəcəyildə həyata çətsilən əməliyyatları da görsədir, ciddi karrupsiya faktları aşar edilir və sahir. Yəni, bu artın zamanı da və onun gələcəkdə xəslənməsi ilə bağlı proseslərdə də düşünürəm ki, müvafiq trendlər və tendensiyalar hələlikdə özünü davam etdərəcədir. Azərbaycan xalqı və yeni zamanda medya və təndəris təmiyyəti bücə prosesində aktiv iştirəşə cəlb edilmir və bücənin xəslənməsi daha çox sətilmiş deyətçi qurumlar tərəfindən izrə edilmirse, kənar nəzarətin təşkilindən məyən administrativ təzdiklər varsa, kənar nəzarətin həsəblaman palatasının müstəqilliyi tam olaraq həmin edilmiyibsə, hələlikdə bu kimin deyətçi qeyri, rəsmi, səmərəsiz və qarrupsə predmətinə çevrilmə faktlarına biz müşahid etmiş olacağız. Rəşad bəyi, işsizlikdən Sırovta fondunun kimin 22. il bücəsi haqqında da qanına dəşiliyə edilib, 180 milyon 375.000 manat olub əvvəlki bücə, indi isə 1 milyon əlavə olunup, 160-1 milyon 375.000 manat. Umutdə ayrılan və s. işsizlikdən Sırovta fonduna kifayət edin, ümumiyyətlə ölkədə işsizlərin rəsmi statistikası nə qədə edilir? Ümumiyyətlə cətrəndə onu qeydə edəlim ki, Azərbaycanda rəsmi işsizlərin uçsotunun dəyqiq olmadığı gənəyətindəyi. Çünki bu, eyni zamanda pandemiə dövründə bilirsiniz ki, işsizlərə bir dəfəli yardımın edilməsi ilə bağlı hazırlanan mehanizm zamanıdır özünü bir rözə virdi. İşsizlərin böyük əsəriyyətik. Susu ilə də bu istiqamətdə uzun müddət dövlət siyasətini həyata çətirən dövlət məşrullu xidməti daxıl olmağınan sosial müdafiə nazirliyinin fəaliyyəti nən narazıdırlar. Yəni onlar faktiku olaraq bu istiqamətdə bürokratik əncələrin olduğunu burada qeydiyatın, yəni işsiz olaraq qeydiyatı düşmənin ziddi bir avantajı olmadığını hətta son dövlərdə yeni məsul kimi təqdim olunan özünü məşrulluq proqramı bəsələ dəlbətmənin də məyəm mənada icmalar arasında, insanlar arasında özünü doğrultmadığını, yəni bu məsrulların özünü doğrultmadığı səbəbindən insanlar işsiz olaraq qeydiyata düşmirlər və buna görə də Azərbaycan həcumətinin də yanaşması məs faktiku olaraq adiyatı dövlət qurumlarında işsiz bir işaqdaran kimi qeydiyata düşənlərin işsiz olduğunu nəzər almaktır. Və el olduğu təqdirdə də biz ölkədə işsizlərin dəqi sani bilmirəyək. O çıqaldı biz işsizləyəcəri səqorta fondunun büzəsini. Burada ki, artım daha sonra məhqı fondunda son dövlərdə müşahid edilən artımdan qaynaqlandır. Nəyə görə də? Çünki burada dövlət büzəsindən ayırmadan sohbətki etmək. Məhqı fonda artırsa işsizləyə səqorta fondunun büzəsi məs ora tətbik edilmiş faizdən formalaşı. Yəni 0-10-da 5 faizd, daha doğrusu 1 faizd, 0-10-da 5 faizd işəcə götürən, 0-10-da 5 faizd isə işci öz tərəfindən ödən iş edirlər. Məhqı fondunun həcminin müvafiq nisbətlərində və bu işsizləyəs səqorta fondunun gəlirlərini formalaşdır. Yəni burada Məhqı'nın artmasıyla bağlı qəbul edilən qərarlar və göstərilən təşəbbüslər özə sektir hətta tərəfindən belə son nətəcədə işsizləyəs səqorta fondunun büzəsinin artmasına gətir bizxadır. O çi qaldır bəs etməyini, bəs etməyi həmin biz işsizləyəs səqorta fondunun xəslərinin strukturuna baxmış olsa, bu burada vəziyyəti daha aydın təsəbür edə biləri. Yəni adətən biz görür ki, əslində səqorta fondunun əsas fəaliyyət istiqaməti olan işsizlərin işsiz qaldığı dövrdə onların maliyyət həminatın qorunması məxsədiynə ziddi vəsaidlər ayrılmır. Çünki, səqortanın ayrılmasıyla bağlı şəklər çox mürək çəbtir. Bu istiqamətdə təxminən 5-7 milyon manat əfrafında vəsaidlər nəzərdatılır ki, bu da imumiyyətlə götürəndə fondunun gəlirlərinin hefqətbəş vəziyyətmək. Yəni, digər xərslər əsasən gönəldilir bir fondunun saxlanmasına ki, bu 30-40 milyon vəsaidlədir, çifayət qədər böyük vəsaiddir. İki, öznə məşhullu proqramlarını maliyələşdirməsinə ki, bu da işsizlərin böyük əsəriyyətinin rəyondan ibarətdir ki, bu proqramları da bir çox hallarda hansısa formada bürokratik maniyyələr nəni insanlar üzləşirlər və o proqramların təşrif etdiyi imkanlardan yararlanmaq və onun eyni zamanda nəticəliliyi, onun nəticələrini ölçülməsin, ən bağlı də bu günə qədər hez bir ziddi araşdırımı aparılmığı iftir ki, görək bu proqramları ayrılmış vəsaidlər nə qədər özünü doğrulur. Rəşad fəyh, dəşlikləyə səhsən, dəvlət pücəsinə dəşlikdən söhbətkə edir, anadan olan uşaqlara görə ayrılan 20 milyon manat, 24 milyon manata qədər artırılır, yəni, cəmi 4 milyon manat artın var, belə ki, bir uşaq əvvəl 200 manata alırsa, indi artıq 300 manata alır. Bu, qomşu ölkələrlə müqaisədə az da yoxsat çoxdur. Bu çox aşağa göstəririzdir. Umumiyyətlə, Azərbaycan hərçünmətinin demografik siyasəti bu gün demək olar ki, problemləri aradan qaqması istiqamətində dəstəkləyici deyir. Yəni, baxın, bu gün uşaq kuluna hərçünmət etiraz edir. Doğunla bağlıq hərçlərin kompensasiyası minimum seviyədədir. Hərç də muharibəcədən Ukrayna də belə üçüncü uşağın doğulmasına görə ödənilən və sahid. Azərbaycanda uşağın doğulmasına görə ödənilən və sahiddən 25 dəfə çoxdur. Yəni, bu digər ölkələrinə də müqaisədə, avrop ölkələrinə müqaisə, avrop ölkələrinə baxmış olsaq ki, Avrop ölkələrinin böyük hərçləriyyətində də, hansı ki, onların ailə təminatı, ailə bütçələri daha sağlam şəkildə müdafi olunur. Belə ölkələrdə uşaq kulun mekanizmi var, amma Azərbaycanda təsür ki, uşaq kulun mekanizmi yoxdur. 3 süz manət nəyə yarıyın? 3 süz manət hansı məxsədməm verilir. Yəni, doğum hərçlərinin mi kompensasiyası məxsədməm verilir? Əcər elədir sə, yəni, əhali bunu çox yaxşı bilir ki, bu doğum hərçlərinin ən azından 3-5 dəfa aşaqlı vəsaətdir. Yəni, bu hətta deyək ki, siz dövlət hərçləxanalarının xidmətlərinin istifadə etmiş olsanız vəsaət. Və belə bir şəra etdə, nəticdə, Azərbaycanda demografik vəziyyət sürətlə pisləşməkdədir. Bakın, 1990-lar da ölkədə hər min nəfərə doğum 20 nəfər, 20 tam onda 4 nəfər idi. 2020-lərdə bu göstərizi artıq 814 nəfərə qədər azalıptır. Və bu tempinən davam edərsə, 20 əri 60-nizi illərdə müvafiq göstərizi 3 nəfərə düşəcətdir. Yəni, artıq 1 uşaqlı ailələrin ölkənin ailə deyək ki, bazasındakı payı sürətlərinin artmaqdadır. Demək olar ki, 1 uşaqlı ailələrinin sayı artıq 2 milyon yarım ailənin 25-30 faizinin 1 uşaqlı ailələr kətegoriyasına daxıl olublar. Yəni, artıq 1 uşaqlı ailələrin uşaqların sayıda ailələrinin o çəkirdək ailə, kisi ailə, modelinə kətsid bir prosesi baş verir ölkədə, bu da gələcək də əmək bazarında və iğnizamanda hükümetin sosial siyasətində ciddi kataklizmlər yaradabilər. Məsələn, bəyəmdənin özünün qeymətləndirmələri vardır. 2060-nizi illərdə artıq azərbaycanda əhalinin altonda 5 faizi deyil, 16 onda 5 faizi pensiyatı olacaqdır. Yəni, bunlar üçün daha doğrusu 65 yaşın üzərində olan insanlar olacaq. Yəni, bunların maddi təminatını dövlət qarşılamalıdır. Amma bunun qarşılığında, yəni, əmək qabiliyyətlə hali 15-65 yaş arasında olan əhalinin də sayında azalma cədəcə etdir. Yəni, bir tərəfdən o sosial siyasəti dəstəhləyən, ona ödəniş eləyən, sosial svurda ödəyən insanların, işləyən insanların saya azalır. Diyicə tərəfdən isə, işləməyən insanların hansıki dövlətin sosial qarşısına ihtiyac var, saya artır. Və bu da maliyyə problemlərinə gətirir, sarıda zaktır böyükə eğitim alınan. Amma təssüf ki, hökumət hələ də düşünür ki, yunanlı sosial yardım və s. bu kimi proqramlarla müvafiq problemi cüya kompensasiyedir. Amma bu demi olaç özünü doğrultmuş artıq olar. Yəri gəlmiş kəm burada bir məqam digəti çəkir, əgər 4 milyon manata artırsa və hər doğlanışlara görədə 100 manat ələri olunursa, belə çıxır ki, ondan əvvəl ki, 2 milyon manata və saydə hər doğlanışlara 500 manata yirməlik. Çünki 4 milyona görədə 100 manata artırsa... Yox, üzür istəyirəm, burada digət ediləsi bir məqam var. Bu hesablama aparlar ki, nəzər almaq lazımdır ki, artıq bu qayıda keçmişə tətbiq olunur, ilin ötən dövrü geridə qalıqdır. Ilin deyə ki, biz 6 aylı qasbətlindən baxmış olsa, təsəbür edin ki, ölkədə 100.000 adam doğulmalı idi, uşaq doğulmalı idi. 200 manattan buna 20 milyon pul ayrılmalı idi. Amma o 100.000 insanın əlliminin ilin birinci yarısında doğulmalı idi isə artıq o əlliminin 200 manattan ödənışı olubdur. Və bətik qalan 50.000-40.000 nə qədər ehtimal olunur, praxnoz olunur, uşaqın doğulması onun üçün 100 manattan ödənışı olacaqdır. Yəni, ilin birinci dövrü geridə qaldığına görə bu hesablama nə aparlar ki, ən belə digətli olmaq ehtiyyəsidir. Yəni gəlmiş gən, bu dəşlikdə maraqlı məqamlar da digət səkir. Bu ildi dövlət pücəsinin gələrlərin də ən çox dövlət kömür komutasinin xətdi ilə dövlət pücəsinin gələrlər və dövlət vergi xizmətinin xətdi ilə gələrlər artıqdır. Belə ki, dövlət kömür komutasinin xətdi ilə dövlət pücəsinin 2.519.000.000 manattan və sahid taqlı olubdur. Yəni, ötənlə nyəni dövlətlərin müvaistədə, 24 tam 16 faiz artıq və sahid taqlı olubdur. Maraqlıdır ki, bilirsiniz ki, dövlət tərkəsinin xizməti artıq bir nəcə dəfədi. Sərf etmələm tək 2. ya 3. dəfədi dövlət kömür-i xizmətinin də antikarrupsiyon əməliyyətlər aparıldur. Bu halda dövlət kömür-i komutasinin də nəcə bu artıq baş verir? Ümumiyyətləcə götürən də burada bir nəcə faktur. Təhsiz görsədir, bu artıma birincisi fragnozlaşdırmanın düzgün aparılmaması. Bützə prosesində də həmin sənədlərin təhlirlərində də bir sohallarda aydın olur ki, ümumiyyətləcə götürən də dövlət kurumlara, o cümlədən, eyni zamanda dövlət kömür-i komutasi, növbəti ildə qəbul edilən gərarların, növbəti il üçün, həmin ildə gübbəyə minəcək gərarların bützəyə və daxil olmalara təhsirinin ölçülməsini düzgün afarnır. Və buradan yaramır, daha ehtiyaclı davranırlar, daha az bir hədəf məyən eliyirlər və növbəti ilində hər aynədə biz bunu artıqlamasinin ən yerinə yetirdik deyip, bir PR kampaniyası bormalardırırlar. İçinci bir məsələ, dövlət kömür-i komutasinin də hesablayabilmədiyi infiliasiyadır. Sürətlə həm dünya bazarında qeymətlər qaqır və itkaldan asılı ölkə kimin bu məsulları bahalı şəkildə ölkəyə cətiririk və belə olduğu təqdirdə də təbii ki, onlara bilirsiniz ki, faizlər ədəvənin hesablanmasıdır, rüsunlardır və s.d. bunlar faizlə nə hesablandır və faizlə nə hesablandığı üçün. Onun tətbiq edildiği predmet artır və belə olduğu təqdirdə həmin məsullara tətbiq edilən rüsumun, ədəvənin və s. bu kimin xəslərin naminal ifadədə də böyəməsi baş veririz. Siz təsəbür edin ki, 100 manata aldığınız məsullu, əvvəlçi dövlərdə ölkəyə cətirəmdə təxminən 35 manat həzmində ədəvə, rüsun və digər yığımlar ödürürürsünüzlə, yəni, 35 faizlə ödürürsünüz, bu 35 manata edirsə, 200 manata həmin məsullu ölkəyə cətirəmdə, bu dəfə 70 manat ediriz. Yəni, ikinizi bir məsələ ondan ibarətdir. Və mən düşünmürəm ki, bu gün dövlət gömrük hamitəsinin yığımlarının artmasının bir mənalı çöçündə məs, faktik olaraq gömrük hamitəsində karruksiyaya qarşı, rüsvetorla qarşı aparılan mübarizə dayanır. Bu qalmaxtadır, bir sohallarda müşahidə olunur. Bu, eyni zamanda son olaraq sizin də qeyd ettiğiniz şimin və dövlət təbkəstik hidmətinin apardığı əməliyaxlar nəkidəsində də bu faktlar bir daha özünü subut etdi. Amma əvvəlçi dövlətlərlə müqahisə də gizməndə olsa, bu istiqamətdə məyən dəyişkilərin, yaxşıya doğru dəyişkilərin baş verdiğini demək olar. Amma təhəsir ki, biz həllə də dövlət gömrük hamitəsinin faaliyyaxının tam olaraq şəxaqlaşqlara bilməmiş. Dədiyim kimi, dövlət vəcid hidmətindən də dövlət vəcidəsində ilin binci yasında gələrləri qeyli dərcədə artıb, 6 milyar, 482 milyon manac və s. əxilə olub ilin binci yasında, ötən illə müqahisədə 49 tam onda üç faiz artıb. Yəni, çox böyük xüvət var. Bu da də əsas didə çəkən nədir? Bu də vəcid əxil olmalarında əmin nəblərin 67 tam onda 6 faizi qeyrin nəftəktorundandır. Yəni, maraqla da doğrudan mazarabaycanda qeyrin nəftəktoru inşaq edir, bu qədər vəcid əxil olmalar var sizin kemi cəri. Əssində bu gün dövlət vəcid hidmətinin xətdi ilə toplanan vəcidlər belə mazarabaycan iktisadiyyatının mövzut patensiyalının ən yaxşalda əllakmış vaizindir. Yəni, demək olar ki, illə qal iktisadif haliyyətlər çox geniş yağıldıq üçün, dəvələt vəcid hidməti ölkənin vəcid patensiyalını tam olaraq dövləyəyə dəzəlbədə bilir. Bu problem yerində qalmaqdadır. Amma son illərdə, məyən mənada bu istiqamətlərdə şəxaqlaşma və eyni zamanda şəxaqlaşmanı dəstələyən məyən faktorlar hərəcətə çəkistir. Bu faktorlardan rəqəmsallaşma, online ödən işlər, kimi məsələri qeyd etmək olar ki, eyni zamanda dicər tərəfdən, məsələn, istehlac prosesində dəher zəndirinin bütün halqalarında bir kareliasiyanın qurulması yolu inə, məsələn, ədəvənin dəher zəndirinin bütün halqalarında artı zılcəlb edilməsini, izlənməsi metodologijasının tətbiqi, sədələşdirilmiş verci kimin, məyən mənada iqtisadi faaliyyətlərin lega ulaşmasını tələb etməyən faaliyyət, deşi verci müçəlləf fiyyəti istiqamətlərinin daraldılması və s. kimin, tədbirlər də görülür. Bunlar da müsbət təhsil görsədir. Hökumətin verci yığmında, dəvələt verci xidmətinin topladığı və s. həzminin artmasında. Amma 2020-ci ilində burada təsirləri vardı. 2020-ci ildə iqtisadiyaqda 7-16 faiz artım, hələ bu rəsmi olaraq geydi olunuşa artım baş verib. Yəni, bir sıra istiqamətlər var ki, susi ilə turizm sektoru ilə əla qəli faaliyyət sahələri dəmi ulaşıdayanmışdır. Yaşa sektorunda həmiyyətli çisilmə var idi. 2 dəfə yarımdan artı çisilmişdi 2020-ci ildə. Səyəhətin təşkilini, çükləvi tədbirlərin təşkilini, dək ki, ölkəyə gələn turistlərin sahəndə 810 dəfə azalma baş vermişdir. Bütün bunlar 2022-ci ildə məyəm mənada yumuşaldıcı siyasət nəticəsində bərfa prosesinə keçirdir. Bu bərfa prosesi də özü özlüyündə məyəm verir ki, bazı ası formalardır. Dicə tərəfdən, baxsanız siz iqrazın struktoruna, iqrazın struktorunda da qeyri nəfəsullarının məyən həzmində artım baş verib. Yəni, bu iltəxmi ilə sefət mənəsə ötən dövrərzində qırh faizə yaxın qeyri nətməsullarında artım baş veribdir. Bu da daha çox sənəyə məhlələrində yeriləşdirilmiş o məyəsələrin faaliyyətə keçməsindən qaynaqlanır ki, bu da iyni zamanda verici bazası olaraq, ölçümətin topladığı vericinin məvlağını təhsiz görsətməkdədir. Yəni, burada təbii ki, başqa bir sıra faktorlarda nəzar almaq lazımdır. Susi ilə də əməh bazarının legallartılması istiqamətində məyən təzdiqlər vardır bugün bizin isə. Yəni, bu aləflər də hökumət üçün məyəm verici bazası formalartı. Dicə tərəbdən isə 2022-ci ildə verici daxil olmalarını dəstələyən faktorla, cömrük daxil olmalarını dəstələyən faktorun iyniliyi məsələsidir. Yəsə, böyledin ki, istihlər zəmbili ayerzində bir nəfərin dolanması üçün lazım olan məsələtəcər 500 manattırsa, 500 manata verici tətbiq olunur. Bu cüm baxalaşma fonunda, hələh, hökumətin öz 19-20% etrafı eləyir ki, bu 30-40% üzərindədir. Baxalaşma fonunda bu 500 manat, qalfar olur 800 manat, 700 manat. Belə oldu o təqdir də, o verici bazası cənişləndir. Yəni, infiliyasiya naminal ifadədə verici bazasını cənişləndirir. Yəni, bizim bütçədə verici yığımları eyni zamanda istihlərçin naminal strukturunun və naminal ifadəsinin dəyişməsindən qaynaqdır. Vəşət bəy, dediniz kimi verici bazası cənişləndir? əhalinin sosial durumu yaktılaşır mı bu fonunda? Xeyr, yəni, verici bazasını cənişləməyinin əsas səbəbi cüm biz eyni zamanda qeydəttik infiliyasiyanı. Sox suretli infiliyasiya baş verir. Yəni, təbii ki, bu eyni zamanda qalabal bir problem kimi də deyirləndirilə bilər. Dünya bazarında bütün məsulların qeymətlərində bağlaşma baş verir. Bu kandemiya dövründə, o deyər zənzində tisiklim kozulmasından qaynaqlanırsa, sonradan 2020-ci yılin əvvəlindən ətibarən Rusya-Uqrayna konfliktinin Azərbaycan kimin yaxın ölkələrdə yarattığı effektlər də vardır. Və bu infiliyasiya səbəbindən verici bazasının cənişləməyi əksisine o deməktir ki, əhalinin alıcılıq küzü sürətindən aşağı düşür. Yəni, gəlirlərin artım təmpi ilə, xəslərin artım təmpi birbiri ilə üstüslə düşmür. Və belə olduğu təqdirdə də təbii ki, əhalinin alıcılıq küzü zəifliyir, ailə bütçəsin idar edilməsi cətinləşir, və dolayısıyla imkanlar məhduqlaşır, həyat seviyəsində gerləmə tendensiyası müşahid edilməyə başlayır. Yəni, belə desək dövlət bütçəsi artı, əhal yoxsullaşır? Dövlət bütçəsinin artmasını biz, bu real artım deyil, bir məsələni insanlar görmərin. Real artım başqa bir şeydir, naminal artım başqa bir şeydir. Manatla ifadədə bizim bucunçu 30 milyardlıq dövlət bütçəsi, manatla ifadədə 2010-cu ildə olan 10 milyardlıq dövlət bütçəsinin alıcılıq küzü eyniliyindədir. Yəni, bucun 30 milyardıq həsliyəndə, 10 il bundan əvvəl xəslədiyin 10 milyarddır. Dəyərində nə isə malva xidmətləri istəyələk edə bilirsəm. Ona görə də burada infilyasiya bucun dövlət bütçəsinin gəlirlərinin artmasını, naminal ifadədə artmasını şətləndirən əsas faktor. Həkumət bu artımı çox böyük tərliq edir ki, yəni bu qədər ilgi daxıl olmalı artıq, bu qədər dövlət gömüyü komitəsindən artın var. Yəni, bu uç çox böyük fərəhlə deyilədir. Bu piyardır. Bu siz mənlən daha yaxşı bilirsiniz. Dədətən, qurumlar bu kimi imkanlardan istifadə edirlər və məsələnin əsas mahiyyətini gizlətməyini, sədəcə onun görülən tərəfini istimayətin dilqətinə çaxtırmağınan, sanki bunların faaliyyətindən qaynaqlanan bir nəticə olduğunu təqdim eləməyət çalışırlar. Və düşünürəm ki, bucun təbii ki, məyən istiqamətlərdə işlərciyedir. Yəni, 5 il bundan əvvəlçinə mübəlsədə biz iləlləşlərinin olduğunu görürür. Şamanda burada bir deyətçi, bir kənara çıxmayayım ki, bu suretlə biz iləlləməyə davam eləsək, biz dünyadan çox yeri qalacaq, onu da qeyd edəliyim. Amma bu iləlləyəşə baxma yara biz hələ də mövzud imkanlar istiqamətində yəni tam olaraq zəlbətmə deyətçi texnolojiyalarını işəs alabilməm. Şifə vercidə də dövlət düzəsin icəlirlərinin qormalaşılasında da və s. Artımlar deyirlər. Artımların əhəmiyyətli hissəsi nefsəktirindən qaynaqlandır. Bakın, nefsəktirindən vercidə axıl olmaları ötən dövlərzində nefdən baxalaşması qonunda 1 milyardan artıq artıqdır. Bizim bütçəmizin də artırılan xəsləri 2. dəfə baxılandan sonra 2-2 onda 5 milyar manad ətrafında. Yəni, bunun növbəti dövürdə də təxminən 700 milyon, 1 milyon milyar manad ətrafında nefsəktirindən əlavə vercidə axıl olmalarının olacağı ehtimalı vardır. Daha çox buradan qaynaqlanır. Yəni, bu verci daxil olmalarında hökümətin bir rolu var mı? Deyil. Nəyə görə? Çünki, dünya bazarında neftin qeymətinin qaqmağında Azərbaycanın həs bir rolu yoxdur. Bu, səhidəcə mövzud kanyuqtur fonunda yaranmış bir stasiya edir. Və ya xutlaç infiliasyaya baş verir. Bütün malvəxidmətlə 20-30 faiz baxalaşır və bura tətbiq edilən faiz nisbətində zəlbətdiyin və sahid əlbət də ki, artıq zaktır. Burda da hökümətin bir rolu yoxdur. Əksinə, hökümətin infiliasyanın qarşısını alsa, burdan toplanan və sahidlər də hiç o qədər çox olmaya zaktır. Amma onun sosial effektləri daha yaxşı olacaqdır. Yəni, 20 faiz infiliasyaya, 5 faiz infiliasyaya baş verirəsə, insanların arıcılış gücü, həyət tərzi bu qədərdə sürət laşağı düşməz. Bundan sonra həalinin doğumunu necə görürsünüz? Ümumiyyətlə, vəziyyət çox bulanıq da dəsəyəm. Yəni, düşünürəm ki, izləyicilər məni pesimislikdə günahlandırmaz. Yəni, orta və uzun müddətli dövürdə, hətta qısa müddətli dövürdə pragmızlaşdırma farmaq çox çətinləşibdir. Rusya Ukrayna Konfliktinin sonuzları bəllə deyil. Hansın əticələr, həyət təsirəm ki, nə qədər müddət davam edəcəkdir? Və bu davam etmədən sonra təsəbbür edin, Azərbaycanın 2. ənziddi problemi orda Rusya'da və Ukrayna'da yaşayan soydaşlarımızın geri qay etməsi, yəni, emigrasiya və remitensilərin həcminin azalması onu susilə də bir soq bölcələrdə, canıq bölcəsində və dəyişicəncə qazıq bölcəsində həyət tərzində mənfi təsirlərindən asıl olaca hökümətin. Yəni, orta və məni pesimislikdə, təsirlərindən asıl olaca, hökümətin devlət quru sərhədlərinə bağlama prosesini nə qədər uzatmasından asıl olacaq, neftin qeyməti bu günlərdə başlıyı vaz almaqa. Əlbət də ki, neftin qeymətin də cəlləmət indensiyası bəzi proqnozlara gəli 70 doqlara qədər davam edə bilər. Bu olduğu təqdir də problemlər ortaya çıxabilər və hökümətin məyəm mənada xəssiləmə imkanları məhvurlaşacaqdır. Və indi ki, şətlərdə aqilində hökümət sədəcə manatın məzənnəsini sabitsaqlamanı, məyəm mənada ithal olunan infilyasiyanı gizmənda olsa bir isəsini netrallardırır. Sabah bir-sücün, bunun mümkün olacaq mı? Manatın məzənnəsini sabitsaqlamam mümkün olacaq mı? Bunu demək soqsətindir. Amma imunilikdə götürən də, həlləlikdə gələcək o qədər də parlaq deyil, yaxın dövürlərdə, ziddi şəkildə, hiss olunan inkişaf meyillərinin olacaqını demək soqsətindir inkişaflərdə. Sağ ol, mümkün olacaq. Sağ ol, minnət darım, sağ ol.