 Salın deyirli kanalı işcidəyiciləri, kanalı şefirində 11 yan var 2023-ci tariqdə asıq söz proqramının canlı bağlantısında xoş gördüyiz sizdəri, asıq söz proqramı bugün bayram əməhvalı ruhiyəsində sizin qarışınıza çıxır, baxməyərək ki, ülkədə problemlər çoxdur, baxməyərək ki, bugün siyasi məhburs məsələləmiz var, baxməyərək ki, bugün ağır şarayqdə tofiqə qolunu həbsxanadan xəstaxanək, yəni közürdülər, baxməyərək ki, ölkəmizin bir canuq regionunda bir müəlliməni sadəcə olaraq məşələbin problemlərini qabartdığına görəm, sanki bir cünələtki ağırlandırmağa da qağılılar, şöqvət imişlinin aranlı məşələbindən gedir. Amma bugün bizim üçün çox önəmdə bir gündür, dəyəri izləkçilər, bugün bizim cümhuriyyətimizin defaq dotanılmasından tam 100 üç yıl keçir. Niyə bu bizim üçün çox önəmdə gündür və bayram günüdür? Cümhuriyyət tariximizdə cümhuriyyət tarixlərinin gedinə görəm üç, dört əsas gün olup, özəliklə üç gün onlar 28 maydə ürətimizin eyalan edilməsi, Bakın Nazrəd edilməsi 15 centiyabır və 11 yan var, cümhuriyyətimizin Paris Versal Süt Konferansında defaq dotanılmasın. Mən bugünü bizə yaşananlara başlam edililərimiz Məhədəmirə Suzad olmalın, elbəttəki Versal Süt Konferansının Azərbaycan tərəfində nümayəndə yetmirətlə, elmərdənbə olmalın. Cümhuriyyətimizə qurup, cümhuriyyətimizə ərmaqan etməyələ tariximizdə o böyükçiləri, Nəsikbəyin, Fətəl Qanqoy-Sqının və cümhuriyyətin ideyə babaları, əlibə üçün zadanin, əhəməd bəya oğulun və cümhuriyyətimizin yaranmasında aşağı yukarı nə qədər əməyə olan şəxs varsa, onlar ruhu qarşında başlayırq, bugün cümhuriyyət tariximizi öyrənə çox dəyəli bir aləmimizdə efir dolaşıyı hal azırda hürmətli aləmimiz, Boran Aziz, canlı yayımda bizimdədir. Boran bəlim, xoş gördü, hər vaxtınız qeyr olsun. Hoş gördük. Tamaşaçları da Hamsın, salamlı irəm. Bu günü özü üçün bayram hesabədən, sevinən, cümhuriyyətlə bağlı danışarken üzünən nur qələn, gəlbən sevinən insanların Hamsın'ın gözü aydın olsun. Çox təşəkürəyirəm. Mən istəyərdim ki, ədər söhbətimizə yəginizləyicilərimiz üçün bugün bir həm də cümhuriyyətimizdən bağlı, son zamanlar irədə sürülən, ortaya atılan, bəz iddiyalara da çabar verəcik. Amma mən istəyərdim cümhuriyyətimizin bizim dövlətçiliyi tariximizdəki yer haqqında söhbətimizə başlayalım. Bizim dövlətçiliyi tariximiz təbii ki, çox qədimdən başlayır, onu təbii ki, tarixçiler daha yaxşı bilirlər. Amma bizim üçün cümhuriyyət çox əzizdir. Bəkədə çardaş tariximizdir. Bəkədə cümhuriyyət özü çardaş idi. Onun ideyalar, onun bugünkü dünyadaki yeri daha sevil idi. Ona görə çox sevirik. Bəkəc, cümhuriyyət quruzumuza görə sevirik, quruzularımıza görə sevirik. Amma her halda cümhuriyyət olmasaydı, bizim bugün yerimiz, yəni bugün dünyanın 200-ə qədər ölkəsi çəsində har dolardır. Çünki dünyada 5 bin artı xal var, amma cəmi 200 dövlət var. Bizdən sayıq qaqqa çox olan xalqlar var ki, yəni söhbət Azar Bacanın guzeyindən gedir. Elə Azar Bacanın güneyində də soydaşlarımız bizdən sayıq 4 dəfə çoxdur ama dövlət qurabilmələr. Cəh dələdlər sətdarkan hərəkatı, qiyabani hərəkatı, pişəvəri hərəkatı və ətda 79-cu düncidlə də buna nəsə bir cəhdlər oldu xəldi müsəlman hərəkatı. Amma dövlət yoxdur. Bu gündə dövlətsizlik, o mənuacını istəyələnmişəm İran'da yaşıyor. Mən istəyədim cumhuriyyət nəyə bizim üçün bu qədər əzizdir? Cumhuriyyət olmasaydı bizim taliyyimiz necə olardı? Və təbii ki, bizim dövlətçülü tariximizdə Azar Bacan cumhuriyyətinin yeri haqqında hərəmətli Boran Məlində söhbətimizdə başlayıq. Və elbət də öncədə və eləşimizdən bəlində da 11 yan var olayının önəmə haqqında sizin dəfikələrinizi eşitmək marağı olar. Vurun Boran Məlində. Dəşəkür edirəm. Övələ deyim ki, Azar Bacan xalq cumhuriyyəti özü təsadüftən deyil. Kiminsə və ya bir neçə şəxsin bir qurub adamın çarruşyasından, narazılığından, maddi və inkelektör pakensiyalına görə vəzifə alabilməməsindən yaranmamışdır. Cumhuriyyət Azar Bacan xalqının apardığı ağır, məşəqqətli, amma şərəbli bir mübarizədən sonundan meydana gəlmiş ki, bu mübarizənin adı Mirlə Azadlıq Hərəkatıdır. Bu ərəkət bir tövbüklükdə 1875-ci ildən 1918-ci ilə qədər üç mərhəliyə bölünür və onun əlbət də hər bir mərhələs haqqında, nişalla vaxt olsa bir geniş ayrıca Rıfət bəy, verilişdə şöyhbət hapararırıq. Məşəqqətli mübarizədən sonunda meydana gəlmişdir. Azar Bacan dövlətçili tariqı əramızdan əlbəl üç kini gəlmişdir. Məşəqqətli mübarizədən sonundan meydana gəlmişdir. Bu müddət ərzində xalqımız, torpağımızda təxminən 20-ə qədər müxtəlif adda və paytaxtı müxtəlif olan şəhər olan dövlətləri yaratmışdır. Bu dövlətlərinin çərisində isə çox doğru qeydilədiniz ki, hər birinin özünə məxfişi yeri var. Onların yerin biz nə, qətiyən azatmaq, kölgə salmaq, qətiyən fikirində dədiyəli və bunu eləyə də bilmərik. Amma, yəqin hər kəs özü də şahiddir ki, bunların çərisində çümüriyyətə xüsusi bir sevgi var. Biz də bu məsələyə ilə bağlı araşdırmaları apardır, uzun müddət və apardırımız araşdırma çümüriyyətə gəlmişdir. Yəkə edən yol müdələ azaklı qəcəatının ammaları, mənbələri, dövərlər və cərəllər hatlı 2020-cu ilə nəşli edəcək kitabda da buna aydınlıq getirməkə çalışdır. Gəldim, bən ata görə, əvvala bu dövlətlərin çərisində adı Azərbaycan Paitaxtı başı olan dövləti ilk dəbə torfaqın nurla doluymuş, nurlada olmuş Mehmetəmi və Suzadə və onun silahtaçları bizim qurucu babalarımız ilk dəfə yarattı. Ikincisi, cumhuriyyətimizə qədərbətərimizin ərazisində qurulan dövlətlər, ailələr və sülalələr dövləti olmuş. Çox uzağa gitmədən diyək ki, məsələ baharlı və ya qara qoyunlu, bayandurlu, aq qoyunlu, səfəə bilər vəsələkimiz sülalələ dövləti, əfşarlar, qacarlar vəsələkimiz dövlətləri yada salmaq kibayət. Amma bunlardan fərqə olaraq ilk dəfə, əhalini muxtəlif təbəqələri içerisindən çıxmış ziyalılar, muxtəlif bölgələrdən olan insanlar, bir inam, bir ideoloji əsasında biriləşib, milli təsib keşliyi yüksək olan sahəbkarlarım da yaxınlan köməqliyi ilə milli dövlət qurab bilmiş deyilər. Sülalələ dövləti yox, milli dövlət, nədi o milli dövlət? Muxtəlif bölgələrdən, əhalini muxtəlif təbəqələrin içerisindən insanların inandırı, ətibar elədiyi adamların arqasınca bir ideoloji əsasında İslam imanlı, bürənt qiyafəli, türk qanlı bir ideoloji əni əldə bayrar eləyəri bugün bizim bayrağımızdaki o principləri bir dövlət qurab bilmişdir. Qurucu babalarımız min bir əziyyətlə yarattıqları dövlətin yeraltı və yerüştü zenginliklərindən şəxsin məqsədləri üçün istifadə etməmişdirlər milli dövlət idi. Əçsinə onlar var dövlət yirmamış, harici ölkələrin banklarına pul kökürməmiş, çoxlu sayda imare et, villə qıcaqmamış, gəlirli abyyıqlər elə keçirməmişdirlər. Əbəzində onlar özləri ilə bərabər, ata və babalarının var dövlətlərinə, mal mülkünü, yerattıqları dövlətin müəkəmlən məsir və tanınması yolunda böyük ürəyə açılıqı ilə sərtıqmışdır. Torpağın nuruna dolmuş, bu daha insanlar az gözlükdən, görməmişlikdən, qoğunbazlı düşüncəsindən uzak gözü, könlü toq şəxsət olmuşdur. İnsanların sevgisi qəlplərində yaratdığı heikəl də bununla bağlıydır. Buna əlbət də çox zəli misal göstərə bilərik, rüfət baya hezə beləyirəm ki, vəkə, tam aşaçılarımızın da çox böyük əksəriyyətində yəgindik ki, məlumdur, görməmək üçün iqsaqqında məlumat vermək isəyəm, onun biri hamiyəm məlum olan çümüriyyətimizin baş naziri olarken nəsib bəyin atasını yazdıq o məşhur məktubu. O məşhur məktubu adada çümüriyyətin baş naziri atasını məktub yazıb ondan bağının qırağına qamış örmək üçün boş pul istəmişdir. Və atası da ona çox məşhur bir məktub yalmışdır. Bilmirəm, onun məktubu okumada ehtiyaz var, kısaca məzmunun deyəm, rüfət bəyin. Kısaca məzmunudur, çünki o məşhur bu, biz də dəfələrdə efirimizdən səsləndə bir şey. O da deyir ki, Ayağul, vaxtinən gəncidin, sənə əzmin bir əziyyətlə təhsil verdiyim, gəldin və vəzifədə bir hökumətdə marif nazir oldu, yenə mənlən polis edin, torpaqı sattın, bir əzmirdin. Şimdi sən bir hökumətin paç çağırsın. Baş nazir, sən yenə mənlən polis deyirsən deyir. Yəni, biz siz əsləb eliyin ki, bu necə əxalaklı insanlar olmuşlar? Baş nazirdi, çünki qazandığı kulda ehtiyacı olan dostlarına, yoldaşlarına demiyorlar ki, sərf eləməyə gedirdi onun kulu. İkinci bir bundan bağlı xarət diriqcə et, 1919-ci il Noyabrənin alıqısında, parlamentin 1993-ci iclasında, cümrəyət hökumətində yollar, post və teleqrafına hazır olmuş Qudadat bəy, məlikəslan olun çıxışıdır. Qudadat bəy orada çıxışında deyir ki, yoldaşlar, xarici ölkələrdən çoxlub onaklar gəlir. Onlar gəlməmişdən əvvəl, biz bir neçə gün qabaq, bakıda küşə bəy, küşə düşüb, yer axtarır ki, onları hara da qəbul edəcək. Eyni zamanda, onları hansı xarətdə qəbul eləməli ki, utanmıyaq, sonra bir başın hazırımız, məsələn, bir onak qəbul eləməli deyir, amma əvvələ onun bakışəyərinə evi yoxdur. Hamıbəsinin ikinci sınıq salhaq stolsulubu belə vəziyyətdə deyir, onları qəbul eləmək aəbdir, xayiş eləyirik ki, onun evinə ucuz olmaq üçün, ikinci əldən məybəl stolsul almaqı icazə verəsiniz, bu şərtlən ki, o başın hazır olmayanda həmin əmlak dövlətə qalsın. Ayrıfət və görüm, əxlaqda fikir verirsiniz. Və əxlaq və bugünkü günümüzdə paradoksallıq var orada, çox ciddi. Bəl. Diğər bir cəhətdir, deyir ki, mən tiflisə təcilik etmələyən, vaxtilən də qafqacə seymi dövründə birgə əmlakı müzakirəsində iştirak eləmələyən, oraya gədərkən, pencəm çox köynəlib gördüyünüz ki, bir surtukumun dirsləyə süzülüftü. Kəçən dəfə, deyir bir dostumdan aldım, geyindim, indiqa iş eləyirəm, mənə gələn ayn maaşından tez verməyəcə azə verəsiniz ki, mən özür və bir aburi pencəl. Təsəbirliyim bunu. Hətta 1918-ci ilin fevralından əvvəc əzə qafqacə seymində, sonra əzə qafqacə demokratik fədəratib resim bu qasında nazir vəzifəsi işləyən bir şəxs deyirdi. Qudadət bəlməli şəxsanıq, deyirdi. Həni, bu adamlar demək istəyirəm ki, bu cür insanlar olmuşdular və onların xaq qarşısında belə qidmətləri qolduğuna görə də qabqonları çox sevir. Bilirsiniz, məsələ burasında diki qurucu babalarımız çar Rusiyasının məqsət bir önü şəkildə, paran parça edib, muxtəlif qubirniyə və qəzalara böldüyü torfaqlarımızda, yoxdan bir dövlət. Yoxdan bir dövlət. Şımaldakı torfaqlarımızın əksər hissəsini əhatə edən müsləlman Türk dünyasında ilk demokratik dünyabı dövləti Azərbaycan Cumhuriyyətini yarada bildirət. Nəthcədə Azərbaycan sözü təhcə çobrafı mənada deyil, üç də və BNK qurgun subyekini çevirilən bir hadisəyə çevirilir, yarandı. Ona görə də qurucu babalarımız insanlar tərəfindən bu qədər sevilir və bunları yaxşadan insanları qəlbində insanlar bu qədər sevir. Məsələn, digər bir cəyəti də var, bayaqları siz çox gözəl bir məsələyə toqundunuz. Aqı bugün dünyada iki yücə yaxın dövlət var. Bunlarının şəhrisində CMA 196-ı iki yücə qədərini dövləti var. 4500-500 mənəxin xaptan. Məsələ, burasında dəki dövlət yaratmaq o qədər də asan deyil. Məsələ, dəki dövlət yaratmaq üçün milletin dövlət yaratma təfəqqürü, intelüktual potensialı dövlət yaratarken onun qarşısına çıxacaq çətinlikləri aradan qaldırmaq, iştəyi, həvəsi, əzmi, iradesi olmalıdır. Bu, azad yaşamak, əxlaqı, sərbəst gəzmə qüruru olmalıdır. Biz fəxrəliyirik ki, bizim xalqımız məhz belə qüruru xaxtandı ki, dövlət qurablətlər. Bu, dəvlət, bugünkü Azərbaycan dövləti də kanı suç yəsində qedirik ki, o Azərbaycan cumhuriyyətinin varisidir və ona görə də biz qurucu babalarımızdan. Fəxrəliyirik ki, onlar bizim belə qürurlu, məqrur, yaxşamaqa laib olan bir xalq olduğumuzu dünya qalqlarının içərisində subut iləmdə. Bir isiz məsələ burasını dədi ki, elbət də dövlətin gücünün iqtisada amirlərdə, hər bir gücünün çox olmasının həmiyyəti var. Amma ən vacibi dövlətdə yaxşayan insanların şuurluluğu xüsusi önəm dəşir. Bir isiz dövlət mücəriyyət məhvum deyil. Hər birimiz, hər birimiz, əlkə hər ilə də bu dövlətin imumu hörləriyi dəbirləti millətik. Əgər bizim şuur səbihəmiz, dövlətə bağlılığımız zevkcə, laqeydikcə onda bu dövlətdə nə güc olabilə? Ona görə də insanların şuur səbihəsinin yüksəkləyili dövlətin gücünü ona qat artırır. Bak, cumhuriyyətin hər il bu bayıqların sadaladırınız günləri yad etməklə insanların şuvur səbiyəsinin yüksəlməsini xidmət yəlik bu birlişləriniz. Və nəticədə bu dövlətin gücün daha da artırır və insanların şuvur səbiyəsinin yüksəkliyini biz kırk dört günlük vətəm maribəsində də əhəmiyyətin çox açık və aydın gördük. O bakımdan da cumhuriyyə tarixilə bağlı olan məsələlərin qabardılması olduqça vaciptir və ona görə də biz insanlarımızda Azərbaycan dövlətinə, Azərbaycan dövlətinin vətəndaşı olmağına, bu millətin bir fərdı olmağıyla fəq rizsinin formalaşmasına köməlik göstərir və cumhuriyyəti təbliq eləyəndə biz bu vətəm fərbəli hissinin nə qədər doğru vacib olduğunu önə çatdırır. Həm də məhc cumhuriyyətin timsalında bunu üzə çıxarıq. Ona görə ki, cumhuriyyətin nazirlərin içerisində bir nəfərin də olsun, neçə milyarqsa, haradasa pululululmasıyla bağlı bir faqda biz rasqəlmədir. Bilirsiniz, Rüfət bəy, bir maraqlı məsələn deyim ki, məsələn 1920-ci ilin mayanın alçısından nərmən nərməruf masqadan bakaya gəldikdən sonra təzəpirm məsəlidinin qarşısında çıxış eləyip bildirir ki, zəmət keşər qarşısında, bizindir deyir ki, kamisiya yaratmışır. Onlar çox çizdi şəkildə araxşdırma aparırlar və subut eləyəcə etlər ki, size 1918-20-ci illərdə nə qədər az göz, qəyan ətgər, dövlət və xalqın malını tələyən azamlar rəhbər eləyiklər, nə qədər pul aparırlar? Amma, nərmə nərməruf, Azərbaycanda rəhbər olduğu dövürdə, nəyin ki, yaxın həftə, hətta aylardan da məşqul oldular, heç nə tapabilmədilər. Tapadabilmədilər çünki bu rəhmətdiklər aqon eləmiyiklər. Amma bu da maraqlı deyil. Amma maraqlısı 1927-ci il Dəliyiban Mirzayam 30-ci ildə qiqalo, Azərbaycanda rəhbəri eləyəndə əlinstola vurul tələ biləmişti ki, Azərbaycan hökumət orqanlarından, niyə siz indiyə qədər bu 18-20-ci illərdə antıxalq köyə, rəhbərlərin taladıqları üzə çara bilməmsiniz və bunu xalqa bəyan eləməmsiniz. Mən istək, göstər iş verirəm ki, ən yaxın müddətdə bunu məyənləşdirəsiniz. Və onlarda çalışdı, bu ərməni və masquadan göndərlən Azərbaycanda rəhbər qiqalo və digərlərdə amma heç nə tapabilmədilər. Çamatın sevgisi, məhəbbəti buna görədi. Ohumluq, əqrabalıq, təccilik, reqiyonçuluq təsibü ilə və bir yerdə olmasıyla bağlı olmamışdı və ona görədə bu qurcu babalarımızı biz bugün çox doğru qeydirədin ki, rəhmətlə anırıq və onları minnətlərləklə yad eləmək bizim də çiğnlərimizin çox təşəqkürlər hırmətli Boran Məllim, Dəliz Ləjiçdər yeni qorşulanların əzərini çatdırıram ki, o hazırda bizim efirimizdə Tarıq Çalin, basin doktor Boran Azizdir, Boran Məllim həm də Cumhuriyyət dönəmində dönəmindən bağlı araşdırmalar var, kitabı təqdim etdəsizə. Mən istəyərdim söhbətimizin davamında Cumhuriyyətlə bağlı son zamanlar əsində təstəzi görürük və nə rahat oluruk, inciyirik. Bakbayalar dedik ki, niyə bir Cumhuriyyət sevirik? Çünki o Cumhuriyyət quruzlarımızı sevməmək olarur mu? Yəni adamlar öz rahat həyatlarını qoydular. Ahtəşlən bir köyünək yəindilər. Bize dövlət qurdlar verilər ki, sabah sizin təaliyiniz başqırdıstan olmasın, çıva şey olmasın, daha ıstan olmasın, siz sabah bin doksuzdoxsan birinciyinin onsəkiz oktiyaburunda kansusiya əh əh aktını qabul eləyəndə istinad edəyəsiz müttəfiq resubi qəkimi istədiyiniz, bak, sessizərdən ayrılma imkanlarız olanı. Mən bunu ııı cesaretlə deyirəm ki, əgər Cumhuriyyətimiz olmazdır, bizim taliyyemiz fərqli olar. Bu gündə on bir yanvardır, həmin Cumhuriyyətin dünyada de facto tanılması gündür. Yenə təkilərdən çox önəmli gündür. Biz ııı ölkəmizin bu günçü ana yasasında kansusiya mızda Cumhuriyyətin varisi özümüzə elan eləyir, amma varisi elan etdiklərimizdən vağlı o qədər gələzlər ortaya çıxarlı ki, bu nədən doqır? Mən istəyərdim gerçəyədən, bak, ııı o Cumhuriyyətimizdən vağlı ortaya atılan iddiyalardan biri yeri gəlmişkən biz ııı əmək taşlarımız yazıblar Cumhuriyyətimizdə nə qazandığını ətirdik, sual işu arasindən qoyublar. Izləyicilər ətraz edirlər, razıyın. So, təşəkür edirəm bu məqama görə. Bir Cumhuriyyətimizdən ətirməmiş, qazanmış amma ortaya sual qoyruq və sualada alim cevabını eşitmək istirik ki, məsələn, biz irabanı yüzəştə getməsəydik, bugün taliyyemiz nəcolardı? Azərbaycanda bu dövlət olabilər, məsələn, bizdə bu aspektən qoymaq istirik. Və istəyərdim, ölmətlə Boran Məldə bu məsələyə bir aydınlıq getirsin. Eee, təbii ki, on bir yan var nə bağlı qət fikiri eee bayaları sual vermiştəm, bu fikiri tamamlı yanından sonra. Buyurun, Boran Məldə. Eee, onda yəqin ki, eee bu bayram nə bağlı olan fikirimizi akıra sarladır. Olur. Olur, olur, olur. On bir yan var nə bağlı. Bir isiz məsələ burasında də ki eee hələ birinci dünya maharibəsinin əvvələrində eee Məhədəmi Resulzada açıq söz qəzətində tutacağımız yol adlı, çox müəhtəşən bir nəqala yazmış. Və bu əslində Azərbaycan ziyalalarının eee, Azərbaycan təpəktüründə olan insanların görməli olacağı işin bir anonsuydu. Təpşiriri idi. O yazırdı ki, birinci dünya maharibəsi sonunda, bilindirə maharibəsinin sonunda dünyanın şəkili eee qəribə formada eee dəyişiləcək. Yəni yeni dövlətləri yarınacaq. Bu dünyanın eee maharibənin sonunda təhcə, hər bir cəhətdən güclü olan dövlətlər eee sabı çəkildə yaşayabilməzdər. Hətta qalib olan dövlətlər də eee ölkəsində yaşayan insanlara haqbəhürriyət verməsələ orada sabitli yola bilməz. Amma o haqlara sabitli haqbəhürriyət veriləcək ki, onlar onu istəsinlər. O eee milli mənliyin eee anlamış, dərk etmiş, şuuru formalaşmış eee bir toplum olaraq hansı formada, hansı quqlara malik olan millət kimi yaşamala, allaya qolduğun subut eləmiş olsun. Səsin eşitlirsin, həgər bunu eləməsək, bize deyir, heç bir haqbəhürriyət verilməyəcəkdir. Ona görə də bizim vəzifəmiz, millətimizin məhəz buna hazırlamakdan ibarət edir. Öz də bilirsin, hansı formada hazırlayıdır. Məsələn bir var ki, Azərbaycan Cumriyyəti yarananda, Azərbaycan adında bir dövlət qurulmuş olaydı. O dövlətin yerində yaranardı. Bir də var ki, eee Nadir Şahmi Bəfatı'ndan sonra yaranan ııı Şımaldaki xanlıqların bir hissəsində də Çar Rusiyası apardırı islahat nəticəsində müxtəlif kubirnyalar ııı və qəzalar yaratmışdır. Şımaldaki torpaqlarımızın bir hissəsində ələmin sekküz yüz yirmi sekküzüncü il martın ııı yirmi birindən əriməni belayatı yarattı. Sonucu onu kırk dokuzuncudə əriməni qubirnyasına çevirdi. Çoxlu sayda bu tariqdən məlum olduğuna görə ə kifayət qədər tavşınasımızda bundan bağlı çoxu sayda əsərlər yazılır İran və Osmanlı dövlətinlə, əriməni millətinlə olan adamları keçirip torpaqlarımızda yerləşdirdi. Və beləliklə əriməni dövlətçiləyinin əsasın boyudur. Bununla kifayətlənmədi, əsərbacan torpaqlarının bir hissəsin Qaqlı Qaqiytiya Çarlıbının tərkimində ə ədə daxil elədi. Bir hissəsin ııı Darustan hərbi dairəsi adiyinən ətrafı əsərbacandan alındı. Və belə bir vəziyyətdə bin dokuzun yedinci ilə mütləqiyyət kuruluşu ııı devirləndə ııı artıq əsərbacanda bayaq deydiyimiz kimi Mehmed Amir əsuzada artıq şəyətin geçiştiğini nəzərə alarak ııı milli azadlik hərəkətinin keyfiyyətçə yeni bir mərhələyə əvvərcə ümmətçilikdən Türkçüləyə bin dokuzun yedinci ilin aprelində Bakıda ııı Qafqaz müsəlmalarının qurul tayinində qəbul edilən qərarlardan sonra isə əh Türkçülü tən Azərbaycan çılığa əh keçidin əsasını buyudular və beləliklə ııı gələcəkdə Rusya dövlətinin tərkibində əh Türklərin yaşadığı dört ərazidə əh bu əh Azərbaycan əh Türkçüstan, Qırrızistan, Baş Qırrızistan əh ərazisində əh Türkləri ərazı muhtariyyəti verilməsi və Rusya'nın fedarativ demokratik rıslıq olması ideyi yasını ilələ sürürlər. Əgər bin dokuzun yedinci ilin aprelinə qədər Azərbaycan milli azad kərakatın nəzəri cəhətdən mədəni quqlar uğrunda mübarizə aparılarsa, amma məhədəmi rəstu zədəni nəsi pə, Yusuf elin xüsusulə əh Türkiyədə müməkəciyyət partiyasının bin dokuzun yedinci il də kəncədə qəbul etdiyi o qararlardan sonra əh bunlar əh Üzür istəyirəm Fətbə. Buyrun, buyrun. Azalır bir dəqə səna. Bici dəqə üzür istəyirəm. Buyrun, buyrun. Və eliz lecdəni nəzərinə çatdırıram ki, hal azırda bizim canlı yayımda tarixçi alim, dəsən doktor Bora Nəzizdir. Boran Məldinlər Sövhbətimizdə ametrəziyi biraz sanki şaş problemi yarandı. Tərlən bəyin belə bir sualı var. Bilmirəm, vaxtımız olsa Boran Məldinlər mən də soruşəcəm onu ki, Tərlən bəyi soruşur ki, Azərbaycan'da bu qədər haxsızdılar, Ustana alimdə rəziyaların nəsbətiniz bildirəsiz. Tərlən məldinlər bu qədər ağrılı yerimizdir bu məqam. Sanki Azərbaycan'da bundan ötürü növbəya durublar. Nədən ötürü növbəya durublar? Haxsızlıqlar qarşısına susmamak ki, qoyruq çanara, haxsızlıqlara vəraət qazandırmaqdan ötür. Fə onların əksəriyyəti bizim ziyalı hesab etdiyimiz, əbəkti onlar ziyalı sayada bilməzdir. Ziyalı öz ışıqını, xalga yol göstərəmdir. Bakın de Boran Məldinlər Sövhbətiyyə birik. Boran Məldinlər nə varsa onu deyir. Ümhuriyyətimizdən bağlı. Hətta Qaranlıq məqamları varsa, şüphədi məqamları varsa onlar da demək borçumuzdur. Amma çox təsqlar olsun ki, son üç onillikdə bizdə ziyalı deqradasiyasına şahid olduk. Çox təsfi edirəm bu məqama görəm. Çox təsfi edirəm. Bəl əzizləyicilər bugün biz bu suallara cevab tapmağa çalışırıq. Niyə sahibizdən çox olan qalqlar var ki, ammo dövlətləri yoxdur. Şövbəl qüzeyəzər bu ajanlığı yedir. Niyə və tənimizin güneyində sahibizdən çox olan millətimiz dövlət qura bilmədilər. Bunun səbəbindədir. Boran Məldinlər bağlantımızda problem gəlir. Üzüksürə Boran Məldinlər telefonunun daha doğrusu notebookunun şarjı bitib. Biz nəyə aydınlığı gətirmək istəyir dəyəri dostlar? Bak, bugün Boran Məldinlər bu suallarını rəcid ettim ki, 1918-ci dildə iravanı əlmənlərə verilməsi necə baş verir? Elə deyirlər ki, iravanı əlmənlərə verildi. Bu cünayət idi. Üzüb, bəzi son günlərdə u dövüşü yapanlar da qoşulublar ki, bu böyük cünayət idi. Rədəş, sənin dövlətin mübariydi. Sənin cünayət olana qədər Azərbaycan Rusiyanın bir qüber niyası idi. Rusiyanın qüber niyasıdır. Rusiyanın çəirsində bir dövlət qurmaya çalışır və tarixən tarixi torpaqların möyən sisəsində dövlət qurur. Tiflisi də dövlət qurur. Gəlir Azərbaycanında bol şəveklərdən Azərbaycanın gəncəsini, başçını qoparır, sənə 114.000 km-lik ərazı qoşu qedir. Sonra da deyir sən ki, iravanı veridilər. İravanı həmin dönəmdə güzəşdə getməməlidilər. Əslində gümrüdə olmalıydı. Amma gümrü misaq-ı medili sərədləri çərisində, yəni, Osmanlı sərədləri çərisində düştüğünə görə, həmin dönəmdə israr var idi, ki, müdlə gəlmət dövlət olmalıdır. Gürləti olmasaydı da, təbii ki, Azərbaycan cümriyyəti eylən edilə bilməst. Ən yaxşı bu suallara, bu Məqam'a hürmətlə aləmin icabı versin, bağlantımız bərp olundu. Buyurun Bora Məlun. Çox üzülür, sirəmsizdən və tamə şaşlarımızdan təmkikərimdə problemi yaranmışdır. Ebi, yox, dəvam eləyək. Dəvam eləyək, qaldığımız yerdən biz iravanın ilə çarruşiyası. Azərbaycan tolqaqlarında iravan və naxçıban qanlığında əvvəcə ermeni qulayatı, quverniyası yarattı. Ermenləri Iran və Türkiyədən köçürər əktropaqlarda yerləştirdi və birinci bünyam ağrıbəsində gedişində məlumdur ki, ermenlərdən Osmanlı dövlətinə qarşı, Avrop ölkələri də Ocumradən də Rusya istifadə edirdi və bu, bünyam ağrıbəsinin sonuna yaxın 1917-ci ildə bahşeviklər ətdə 1917-ci ildə qabrında əvvəcə Türkiyə ermenistanında. Sonrı isə Qafqazda ermenistan dövləti qəradılması və Şamiyanım da köbqalazda kamisar təin edilməsi ilə bağlı qərar qəbriləmişdir. Ermenlərə muhtariyyət qüqətdə tanısı da, əç Azərbaycana bunu da ərəbay görməyən bahşeviklər açıq şəkizdə Şamiyanın timsalında Məhəmədəmir əsibzadiyə və qurucu babalarınca qəbərdarlıq edirdi ki, siz Azərbaycanın muhtariyyətə əvvəcənə baçının xarabalıqlarına raskələ bilərsiniz. Belə çətin bir şəra etdə 1918-ci ilin mayan 1929-unda çümuriyyət hər kəsən mələmdəkü acı bir tarixiz cəruret və acı bir həqiqətlə qaçılmaz bir bəla ilə üzləşməli oldu və onlar içi yoldan birini ya bu tövlükdə Azərbaycanın klasından imtana yetməliyiz ya da birini qurban verərək digərini klas etməliydi. Bu əlbət də poşa gəlməz bir hadisədir. Amma birisiz məsələ burasında ki, o dövürkü tarixi şəra etdə çümuriyyət ilan edilərkən vətəndən uzakda tiflisdə yaradılan bu əkumətin nə bir dənə də olsun səlali bürbəsi nə xəzinəsi və xəzinəsində kulu da yoxudur. Hətta təsəbür eləyək ki, onlar tiflisdə qaldırı aryent məhmən xanasının kulu verə bilmirlər və onların tələbirliyirlərki ya kulu ödəyən ya da buradan çıxın. Bilə bir vəziyyətdə dövrət qurmaq məcburiyyəti qarşısında qalmışdılar və sizə deyim ki, məsələn yəni 20 alçısında tiflis tiflisdən milli şura daha doğrusu qafqə zəsəyimi dağılarken gürcün milli şurası dərhal müstəqliliyin elədi amma qurucu babalarımız iki gün bunu müzakir edirlər. Nə də müzakir edirlər? Çünki müzakir edirlər ki, bətəndən uzaktadılar. Paytaq dolmalı, ərazi, baki şamiyan və daşnakların başbüqlərin elindədi. Gəncədə isə Nuru Paşa gəlib və onlar bilmirlər ki, oraya gətsələr. Nuru Paşa bunları oraya necə qarşılayacaq və s. Bax bu baxımdan belə bir vəziyyətdə vəzləri İran təhlükəsici sistemində dağıl olmağı təhlük edirlər. Almanlara müraca et eləmək təhlük edirlər də vardı və s. Yəni, Azərbaycan bövlətinin yarandığı o dövrükü şarayeti nəzərə almalı. Unudurlar ki, çumuriyyət elə nolunar ki, məsələn, elmərdan və Paris-Turq konflansında təqdim elədiyi çul haqqında məmərandımda Azərbaycan ərazini o 94 tam onda bir min kv. km. Mübaisələ ərazin isə hələ Azərbaycanın tam səhəbləmmədi amma səhəbləmmə istədi ərazinin hər cimini 150 min kv. km. göstərmişdir. Yəni, çumuriyyətin ordusu gücü yoxudur ki, amma nəzərdə tuturlar ki, gələcədə bu torfaqların hamsının da çumuriyyətin süberin yubuqlarını bərfa eləsinlər. O cəhətdən də onlar Azərbaycan bövlətini yenə deyirəm iğlan eləyərkən belə ağacı bir həqiqətlə üzləşməli olmuşlar və ona görə də onların göstərdiyi bu qədər xidməti bən bir dövlət yaratıqlarını yoxdan iş dəfə Azərbaycan adında bir dövlət yaratıqlarını iş dəfə paytaxtı paytaxtı paşa olan bir dövlət yaratıqlarını bir tərəfə qoyub əlbət də onları bu məsələdə aşırı dərəcədə günahlandırmaq desə bilirəm ki o qədər də doğur deyir. Əlbət də etraf edək ki, bəzen irmənləri Əndi yaşadıkları paytaxtın və ərazinin də zamanında bize məxsus oldu onu xatırlatmaq əhdi açıb var. Onlar özlərinlə əraç istəyələməlidilər. Amma o dövürkü şəraiti, tarifi şəraiti zamanın nəzərə almadan cümriyyəti belə bu şəkildə esə bilirəm ki günahlandırmaq doğrulmaz. Təşəkirləyirəm Bora Məldin. Əlbət də mən də razi əmsizdən. Ora bizim tarixı torqbaqlarımızdır. Nəinki ora zəngəsur da gölçədə, çünki İravan 99.000 km idi isə bugün irmənlərin ərası 29.000 km ərazını açır. Və üstəlik, naxtsıvanı eksklav vəziyyətə salaraq Azarbaycanla naxtsıvan arasında olan ərazini də onların irana suçunu da səviyyətlər dönəmində belibdə. Çox mara oldu. Bugün Azarbaycan rəhbəliyi ələ prejdən ilham əliyəmdə zaman- zaman məsələni gündəmə gətirir. Həç o dönəmi cümriyyətdən sonraki dönəmi demir. Çox mara oldu. Cumhuriyyət dönəmində dövləti olmayan ordusu olmayan, pul olmayan hətta xalqı belə olmayan həmin dönəmdə bunlar məzvur olduqlar digər istədə bir dövlət qursunlar sonra səviyyətlər dönəmində verilən ərazlar haqqında kimsə danışmur. Və bugün rəallıq bugün rəallıq 86 tam onda 6.000 q. km ərazimiz Deyur etanınla dünya ölkələr tərəfindən Deyur e92-din Martaynın ikisində gər Deyur etanın masədə Deyur etanımış ülkənin Deyur e, yəni azərbaycan yuristik siyasında olan torfaqlarına girə bilmirik Hocağlı xocavən, kan kəndi, ahdərəyə girə bilmirik Bak, bunun heysabını millət əslində sormalı məsələlədə Üfət bəy, Üfət bəy, Cumhuriyyət qurulanda onun mubaisəsiz ərazisi 97 tam onda 13.000 km Mubaisəli ərazi 114.000 km 114.000 km dədə tarixi torfaqımız olan dərbənt və onun ətərəfi nəzər alınmamışdı məqtəlif səbəklərdən bu aya bir ayrı mövzunu söyləkədir Amma, Cumhuriyyət devrildikdən sonra 11. Qırmızoru tərəbindən işqalı edildikdən qısa bir müddət sonra onun torfaqları bəlşevilər tərəfindən dədə baba torfaqıymış kimi paypuluş olmağa başlanır. Məsələn, 1921-ci ilə qədər bayaqları çox doğru qədərədiniz ki yuxarı zəngəzur qərbi zəngəzur torfaqları 405.000 desiyyatin torfaq masqbanın tələbi ilə xalqın rəyi nəzər alınmadan və fərəmdən keçirilmədən hətta o dövr ki, azəbəcən rəhbərliyinin rəzılqın almadan elmənstana verdilər. Bən nəticədə azəbəcən həm nəxçubandan, həm də tövbüklükdə türkədən və türk dünyasından faptqul olaraq aralı salındı. Bununla da kifayətlənmədilər. Qazax tərəfdən 379.000 desiyatin torfaq, yəni, təxminən 4-10 da 1.000 km erazını də oradan alıb elmənstana verdilər. Əgər, həqi qətən də yürə tanınanda ərazidən qedir isə arara tiresulqan o dövdə də elmənstana adlanmır də yeri yənişkəndəyəm. Arara tiresulqan nərasi təxminən 10 km km isə amma 29. ildə 19. ildə onun erasisi 29. ildə 5.000 km oldu. Aqı bu torfaq doğmur doğulmur. Bu bizim torfaqlarımızın hesabına. Ona görə elbət də hələ bu da kifayətlənmədə deyək ki, 29. ildə baxm yəraq 19. ildə 21. ildə maskuva və Marfənda maskuva, Oktyavrənda qarşı məqabilələr elə nəxçıbanın erasisi 5-9.000 km meyənləştirilmişdir və onun da 657 dektar torfaqı yəni 29. ildə bir tərəfli olaraq 10 müqavrənin şəhətləri çöbuş şəkti də pozulub elmənsanə verildi və onun 8 qəzası vardı nəxçədə onun erasisi arttığına görə 9. qəzada yaradılı. Bununla da kifayətlənmədlər. 1937-ci ilin 1938-ci ilin Marfənda Azərbaycan hessiyeri torfaq kamsarı oda vədə işqaniyanıdır. İşqaniyanı rəhbərliyi altında Azərbaycan torfaq kamsarı ilə əslbada elmənsan torfaq kamsarı güya ərazləri dəyəkləşdirdilər. Azərbaycanın ala qöllər qara qöllər adlı yaylağının bir isəsində orda qol çəkip elmənsanə hədiyelədilər və o cümlədən də zoddakı torfaqın bir isəsi. Aranzamın çayzamın torfaqların bu baxlıda aranzamın çayzamın torfaqlarını, qazaktaki kemərli kendimin torfağının bir isəsin də dəkilə o siyidinci ildə erimələrə masqanın tələbinim təşiəş edildi, düzdü. Onlar uzun müddət 60-ci illərin ahırına qədər reallaşmadı. Amma sonradan təhsil ki, o dövür ki, Azərbaycan rəhbərliyi zəhirli dən isfad edirəm masqa yenə də o torfaqların güya dəyəkləşdirilmişdir. Artı o siyidin də qol çəkildiğin əsas köfrələrə girmələrə verilməsin tələb elələr. Azərbaycanın yaxşı yadında dəki qazaklı, kemərli, kəndin də olan rəhsüz adə bir yavrçılığı ki, o gedib icaban rəhanında yiyip çıp kəldikdən sonra o torfaqların erimələrə verilməsin tələbinirlər və qalb, qalqa qalqa buna yetirəz eləyəndə nəcür hadisələr başqa verilmişdir. Yəni, bütün savet bövründə deməyələr ki, Azərbaycanın torfaqları həməşə, Rusya'nın çapalax vuranı erimənləri alıverilmişdir və onlara burada sünibir dövlət yaratmışdır. Tarkan bu yarazıda, məsələn erimənləri, Örməni Katalikosu, Şahın Yanda özü 1441-ci ildən 1918-ci ilə qədər İravan erasisində hakimiyyətdə olan adamlarını adım vermişdir. Hams Azərbaycanlılardan ibarət edir. Burada bir dən eriməni hakim yok idi. Hardiydi bu erimənlər ki, bunların dövləti olmuş olsun. Yəni, bu Rusya'nın yarattığı sünibir dövlətdir. Amma indi belə diyək ki, onlar Azərbaycanlı sül müqabələsi imzalamak əvvəzinə yenədə Rivanşist kirlər yəni sürürsə, əlbət də bizdə kartagrafik qərtələr əsasında Rusya xökümətinin, Çar Rusya xökümətinin hətta əhalis siyaə alımalarının əlbəri əsasında o torpaqlarda kimin yaşadığını əlbət də onlara xatırlatmaq məcbüriyyətində. Təşəkkürlər Boran Məllin bir İslam Cevodov yəzir keçən əsirin 50-70-ci ilərində Səvvət Azərbaycanlı 90-an müqadrə çolamət ərazisi olub, bu əmin ilərin zorraq və iqtablarında da var. Mən düşünürəmə də Boran Məllin qeydətdi Qazakhda baş verənləri onlar son dönəmlərdən elmələrə güzəşdə gedirmiş əkin kən sərfatı məksələli torpaqlar olub. Rəfilə Qanım soruşur ki, deyə ki, o dövrdə çətin şəharətdə məzbur olub bizi ərazləri veribdə. 21. əsirdə hər qarışına şəhidlərimizi qanı bulaşan torpaqlarımızı niyə Ruslara hədiyi ettilər? Bu da təbişi aktual sualdır. Bir də mən örmətli Tərlən Bəyin bayaqdan sual vermişdim, ona cevab verdim. Amma Tərlən Bəydir kimi həni bizim İsma aşıqlımız həllirizə bu türkümüz, bəxtlər, vabzadəmiz, qudum əmmə dovumuz indiziyalı kütləs demiyorlar ki, yoxda olsa da anca yaltaqlardan və məndağlardan ibarət teyiflər olsun. Amma Boran Məllimə təşəkkür edirlər və Tərlən Məllimdə soruşur ki, əvvəlcidən təşəkkür edirlər, Boran Bəyədi sualım, Azərbaycında bu qədər haqsızlıqa susan alimlərə ziyallarəm, ilə səhəmət olmasa, Boran Məllim bu sualacağı verərsə biz mövzuya qaydarıq sona yenilmək. Münasibəti ilə Tərlən və bayaqdan söylədiklərimiz münasibətimizi bildirdik, elbətlə, mən istə bir şey deyim ki, 1920-ci yamvarənin 11-ində Cumriyyət Böyük Tövlətlər tərəfindən tanınandan sonra elmərdən və Azərbaycan bir tarixi məktub yazıb çox tarixi məktub yazıb əvvala nürlə dolmuş yazıbdaki buna arxayınlaşmaq olmaz amma buna arxayınlaşmaq olmaz biz bundan bərabə öz işimizi davam elətirməliyik sonra bütün gücü istiqlalın borunum saklanılmasının dakhili şətlərinin təmin edilməsi nə yönətməyi məsələt görür dakhili şətlərinin məktubunun birində yazdırdı ki Azərbaycan öz işlərinin dakhilərinizama saldırı şətlərdə dövlət ola bilər elə dövlət ki, heç kəsin onu tanımasına ehtiyacı olmayacaq çünki sabit, Azərbaycan özü özünə gerçəy, fax kimi şüphət döğurmadan tanınmış hesap ediləcək o, dakhilən möhkəm dövlət olarsa, xarişdən olan islənlən qəstə cevab vermək üçün özündə mənəvi və fiziki güdürət tapacaqdır vəziyyətimizin yaxçılaşlıqı haqqında qənahtimizi bir daha təsdiq edirik bu məyəlum artı, Azərbaycanın dakhili işlərinə bitirmək istəyirəm deyə elmərdanbəy bildirirdi və biz də vaxf bu, dakhili vəziyyəti müstəqül dövlətimizin möhkəmlənməsi üçün çox vacib şəhət hesab edirik bu mövqeyimizə də qalırıq təşəkürləs, hürmətli Boraməliyim mən istəyərdim ki, eşidirsiniz mənim Boraməli buyrun bəl yen mən elmərdanbəyin yazdığı o dakhili vəziyyətin zama salınması və ona dikkat yətirilməsinin zəruretif fikirinin bugün də aktual olduğu qənahtindəyən və onu elbət də bölüşürüm çox təşəkürəyirəm bizim təfminə ononki də qəzamanımız qalın mən fırsəttən istifad ediyib sizdən başqa bir sual soruşmaqsirən cumhuriyyət dönəminən bağlı ortaya atılan iddiyalar dərəzlər və o dönəmin rəyalıqlarına əlikfat olmayan fikirlər cumhuriyyət dönəmimizdə cumhuriyyət qurucularımız ingidislərdən aslı iddilər zaman-zaman bu ifadəyədə rəst gəlirik ama mənim bildiğim qədər mudros müqaviləsindən sonra məli Nur-u Paşa rəhbəliyində ki Osmanlı ordusu Qafqa-Islam ordusu deyildir ona Azərbaycanı başını tərk ediyəndən sonraki ingidislər başqaya gəldi ilk günlərdə elə bir əhfal ruhiyyə olub amma sonra azərbaycan cumhuriyyətmin qurucularının qususi də o zaman başına azır olan Fətəlxan Qoyski-də görüşdən sonra ingidislər yüksək əhfal ruhiyyədə geri dönə bilər ətta silaqlardın belə o zaman cumhuriyyət qurucularımıza bırakıb gedirlər yani cumhuriyyətimizin ordusuna qısa əgər imkan varsa fikirlərinizi bölüşəsiniz Çox doğru qeyd elədimiz Thompson gələrkən əvvələ Büyü Britaniya 1. Dünya Muharibəsinin qalip dövlətlərinə biri Osmanlı İmperatorluğu ve Almanya kimi Büyü dövlətləri məqlu beləmiş bir ölkədir və Qafqazda ucundadən Azərbaycanından Mandat Burani dəri etmək Büyü Britaniya əval edilmiştik Də ordusu yaranmayan Yenicə bir dövlət kurduqın eləyən bir ölkə İngilizcələrə qarşı Muharibə para bilərdi mi? Əlbət də yox, ikincisi Bunlar gözəl təhsil alıqlar Bir illər ki, hər bir cəhətdən İngilizcəli məqlub etmək və ya qarşısına çıxmaq tamam ilə özünün məhvələmə bələdə Ona görə də diplomatik yolla bunu çözmək qərarına gəldilər Yəni, hər ənzələdə olar ki, onun yanına yetmiş Nəsibbə Yüsübəli rəhbəri altındaki numandiyatına Azərbaycan Cumriyyatını tanımadığını onu Azərbaycan qalqının istəyibə Arus su nəticəsində yaranan dövlət deyil Osmanlı hər biçilərinin təhriki və intiri qaçının yaranmış Burama bir dövlət olduqun qəbul eləyirdi və maşrı qalqatındaki numandiyatı istiqal bərinəməsinin və s. ərisinin danışla da amma bildim ki, gələri yerdə tanışı olur oları və o gələnə qədər Azərbaycan parlamentin məhvələmdükü yaradılmışdı hətta Azərbaycan parlamentin yaranın açılmaq ərafəsində Azərbaycan bayrağın bilon parlamentin bünasında qaldırmaqa razı deyildi və çox kərgin danışqılardan sonra yalnız parlamentin icılasının davam elətdiyi günlərdə icazə vermişdir amma siz təsəbirliyin ki, həmin dövrdə biçərə xovun, irməni, milli şurasının və s. təxribatları olduxça səbir və təmkinlə diplomatik yolla fətəl xanxoxin rəhbəli yetdiyi hökumət aradan qaldırdı və belə gergin bir vəziyyətdə üçüncü hökumət kabinesi yaradaraq onun tərkibində Azərbaycanlarla bələlə hətta Rus-Slaviyan cəmiyyətinin milli şurasının hətta irməni milli şurasının zilərinə dəxil eləməyi təklif elədi irmənləri imtun elədə Rus-Slaviyan cəmiyyətinin umandaları dəxil oldu və Azərbaycanda azlıqda olan xaqların da umandalar bu əkimətə cəlb oldu və tomsun həqiqətən müşahiyyət elədi ki, birincisi istival bəyananmasını müşahiyyətindən, irgindən, cinsindən asılı olmayaraq insanların mal və can təhlükəsizliyini cumhuriyyət hökumətinin rəhbəlik qarantya verir. Onlara milliyyət və din fərqi qoymadan dövlətin idari edilməsini cəlb elir və ona görə də üçüncü hökumət kabinesinin yaranmasından iki gün sonra cumhuriyyət hökumətinin Azərbaycan ərazisində yaranan, yegane, qanunu, dövlət oradanı kimi tanıdı və bu əslində size deyim ki, 20. il yambaranın umbirindəki qarara da çox böyük təhsil göstərdir. On dokuzuncu yılın faktıq olaraq aprilində İngiliz koşunları tamamilə azərbaycandan çıxıbqə etdir və cumhuriyyət oradası da gencədən başıya daxil oldu və faktıq olaraq tam müstəqül bir dövlət kimi fəaliyyət göstərdilər. Əlbətdə heşkəsi inkar eləmir ki, cumhuriyyət kiplisdə yarandığı günləm tam müstəqül dövləti darələrlər. Bunlar necə müstəqül dövləti darəlirlək ki, bahki yadil işxalçılardaydı. Əvvəl tarixi bir xidmət göstərdilər. Bahkanı ilk dəf olaraq azərbaycana payitaq dələr və 20 minlik ərməni başıya bir koşunlarından azə dələrlər. Bu, görünməmiş bir hadisiydi. İkincisi, cumhuriyyət hökuməti, qısa bir müddət ərzində qöberinatörlük yaradaraq ərmənin məllimlərinin kəntillərinin qurul kaini keçirərək cumhuriyyəti tanıdıklarını və azərbaycanın təkibində qalacaklarını bildirməyə onlara qurul kaini də qərar verilməsinin nəil oldular. Və faktüq olaraq azərbaycanın suverinliyin təmrilədlər. Azərbaycanın canıbında gənral səlməhbirliyi altında tabi olmayan qüvvələri nəxçıbanda qüverinatörlük yaradılar və nəticədə azərbaycanın faptüq olaraq doxsayın təvəndə üçünün qıvadıratörləri ərasın bərpələdlər. Yəni, belə bir dövürdə əlbət də biz dəşək ki, azərbaycan cumhuriyyəti amirbələş müştaqlar ilə fransiyyilə, ingiltəri ilə bərabər səviyyəli bir dövlət bürmüşlər. Bu doğru fikir olmazdı. Bəriyyət nə İngiliz pərest nə Amerikan pərest nə Rusya pərest siyasət yeritmirdi və 1920-ci ilin aprilində suqut ərafəsində də onları olan münasibət suqut elədi ki, onlar yalnız bir pərest deyidilər. O da azərbaycan pərest deyidilər. O da millət pərest olmasının bağlı idi. Və o dövürdə ona görə də hətta bizim üçün əzid olan 18-ci ildə fiziki cəhətdən məhvətməkdən qurtaran Osmanlı ordusu Mustafa Kemal Paşa da o dövürdə azərbaycan əkibətin İngiliz pərest isəb edərək köməlik göstərmədər. İngilizlər bunu o türkə pərest isəb eləyip silah sürsat vermirlər ki, bunu siz ölündürün sabaşa aparan Mustafa Kemal türkəsini gündərəcəsiniz vəs. Ona görə də mən bu cümriyyətin belə günahlandırılmasını və onlara qarşı bucur fikir çirp bildirim ələrini dobresə beləmdir çox teşkilər bura müəlləm son sualına səmbraycət yiyirən 3-4 dəgəmiz qalıb bayaqları siz nəsip bəyin atasının məşdumuna işaləkdir sonra Qudadat bəyin açıqlamasına işaləkdir bu limunələr çoxdur nə yaxşıq o dönəmdə hiç olmasa Aziz İnanabdın taqiyyə vardı bu və ediyət şəkirlə cümriyyətin yardımımız olmuş cümriyyətin yardımcı olmuş cümriyyət qurcularımıza məyən qədər yardımcı olmuşdur amma şövbət dövlətdən gedir dövlətin bücəsindən gedir açaba cümriyyət qurcularımız demirəm 18. mayında demirəm sonunda 19. əsird 19. ilin ortalarına qədər həralda o bücədən özlərin üçün də faydalanabilərlər bugünün aspektindən bakanda amma etmədlər sona qədər etmədlər və sonunda da onların hansı taliyyə yaşadılarını görürük mənim maraqlandıran budur və sonunda sizdən bir həm də bir vətandaş ziyalı kimi bayaqdan izləyicilərimiz sizin yanaşmanızı təqdir edirlər mən də təşəkür edirəm nici oldu biz 100 ild öncə nümunəvi bir cümriyyət qurduq şərgin ilk cümriyyətini ilk sivil dövlətini qurduq və nümun bərpa etdik üstündən 105 ild kəsir artıq kimin 23-ci ildə 105 ildi yolaca cümriyyətimiz nəyə biz o cümriyyət dəyərlərimizi bugünkü azərbaycana cəni söhbət dövlət səviyyəsində yedir bugünkü o iqdarın dəyərlərini bu iqdara daşıya bilmədik nə başverdi nə belə oldu mən istəyədir bu məsələyə amma mən yəqiq səviyyət dönəmdə çoxlu problemlədi yaşamışıq və sizin dilinizdən işdəyik nəyə biz o haldan bu hala düştür? çox maraqlısı oldu amma bu çox geniş bir iza tələbək çox geniş bir iza bunun kökləri və s. haqqında danışma zaman, məkan azərbaycanın yerləşdiyi çox rafi şəraib 91. də müstəqirliyəldikdən sonra azərbaycan torfaqlarımın zəbt edilərə, girmənlərə verilməsi və müstəqirliyə mane olması cəhətləri bugün Qurayna'nın başına getirlən müsyibəti və muharibəni hamı görüldü bizim başımıza bu səhsan 92. ildə gəldi geniş belə bir ağır şəraibdən şəraibdən müşayət olundu bu səbəbtən də onun haqqında ətraflı zaman və məhkanı nəzərə almaqla danışmaq xeyli vaxta para amma süzə deyim ki biz ümütlük ümütlük ümüt edirik ki bir zamanlar azərbaycanın baki şəhərini hətta əzbəyəm nəhikəli və s. nəhikələr də bəzəmişdir nərman nərmanovunda və s. nərman nərmanovunda əzbəyəm nəhikəli gözlüyür gələcəti, çünki birisiz müstəqirlik dövründə mənə məsələn qəribə gəlir ki bu müstəqirliyi qorayan adamların azərbaycanda nəhikəli yoxdana nərmanovun nəhikəli var nəinə məli? Dəmək bunun hər şeyin bir zamana daha ehtiyacı var və bizim də məyəm məsələləri arzülədiyiniz məsələlərin də görmür zamandan həllə olunca. Şübəssiz. Şübəssizdir ki, bir gün həgikət günəşi parlayaca demişdir. Milli liderimiz ilə o duygularla da uyun ki 11 yan var azərbaycan cumhuriyyətinin əslərisdə virsafsul konferansında defaqda tanılmasının il dönümüdür. Bir daha təkirəlirəm ki, bu bizim üçün çox önəmli bir gündür və bu gün münasibəti də bütün soya daşlarımızı bütün vətəndaşlarımızı bütün cumhuriyyət aşı ilərdin təbdik edirik və iləşimizi sonunda bir daha hürmətli aləmimiz Boran Vəlmə təşəkür edirək zanlı yayımı burada sona çəktırıq. Təşəkürlər Boran Bət, təşəkürlər əzizləyicilər. Sonunda bir daha qayş edirəm ki əfiri paylaşıq, bəyinərək əfiri tərk edin. Sağ olun, sağ ol, aqanın. Tanrıbətənimizi, Tanrıb millətimizi korusun.