 Əvvəlzə bir az hakimiyyət və dövlətin fərqi barədə danışmaq istərdim. Hanımlar və zənavlar hakimiyyət həmişə mövzud olub, bir zamanlar çox az dəmiyyətlər mövzud idi. Onlar da çox sadə dəmiyyətləri idi və bu dəmiyyətlərin bəyəz üzükləri əsasın erçəklər başqaları üzərində hakimiyyətə malik idi. İlk hakimiyyət isə ailənin daxilində baş verirdi, yaşlılar gənzləri, erçəklər dişləri idar edirdi və s. Sonra bu müxtəlif təcəssümlərlə inkişaf etməyə başladı və hakimiyyət ailədən çanara çıxmağa başladı. Əşəriyyətin tariqı boyunca hakimiyyət də mövzud olub, deyə bilər ki, hətta hayvanlarda belə. Ən azının onların bəzilərin də hansısı formada hakimiyyət və ya idarətilik sistemivar. Yəni, onların öz aralarında da hamu bərabər deyil. Bu yaxşıdı, ona görə ki, hamısı bərabər olsaydı, həmişə öz aralarında dalaşardılar. Resurslar uğrunda, dişlərə görə, amma hayvanların arasında bəzləri. Məsələn, bəz eşim panzələr başqalarından daha düzlüdür, daha böyüktür, daha ağırlıdır. Və onlar öz nizə diyerlər, cəmiyyətlərinə idar edirlər. Dövlət isə başqa şeydir. Çox dərinə getməyəcəyəm. Amma biz bu sözü məhşəttə əsasən, 16 əsədən istifadə etməyə başlamışıq. Əcər, məkəyəvəllilini oxumusunuzsa, orada Lostato, dövləs sözünün istifadə edilini görmüşsünüz. Dikyətli olsaydı görərik ki, dövlət diyərkən məkəyəvəlliyi hakimiyyətin təzahür mehanizmini başa düşürdü. Hansı ki, onun çöməyilə idarətçilər öz funksiyalarını yerini getirirlər. Yəni bu, hakimiyyətdə olanlar üçün hakimiyyət mehanizmidir. O insanın dövləti itirməsindən ya da dövləti əldə etməsindən danışırdı. İnsan ne dürsə, dövlətlə bircə yaxud ona qarşı işləyə bilər. Hakimiyyətlə bağlı olan bu mehanizmin çöməyilə insanlar, kıniyazlar, prinslər, özlərinin aslı olanları idar edirdilər. Hardasa onyettin zələsinin əvvərlərində bu hakimiyyət mehanizmi getkədə güzlənirə cənişlənməyə başladı. Hakimiyyətin getkədə dəha çox dövləs strukturları meydana çıxmağa başladı. Yavaş yavaş olsa da amma əminliklə iş o yerə çattı ki, hakimiyyət mehanizmi onu idara edən şəxtən daha güzl oldu. Yəni bu mehanizmi istifadə edən, əmir verən şəxtən daha güzl oldu. Bu mehanizm genişlənir, dövlət maşın böyür, getkədə daha çox bürokrat ortaya çıxır. Bu onlar nə qədər çox alırsa, o qədərdə kollektif hakimiyyət əldə etmiş olurlar. Onlar çox aldığı cə hamısının yazılmış qanunlarla çalışmalarını təmin etmək lazım gəlir. Onu görə ki, əgər çox usaydı adam müəyyən qanunlarla işləməsə imumiyyətli iş alınmayacaq, haus başlayacaq. Bəli, nəzəri olaraq hücumdarlar həmişə ən mühüm sayılırdılar və nə dürsə bu bürokratiyadan yankəcə bilirdilir. Onlar birbaşa əmirlər verə bilərdilər, amma onlar bu nədəndə dövlət maşının daxilində haus yaranması riski yaranırdı. Amma yenəl təksləri edirəm, əvvələr belə deyildi. Hücumdar, kral, lider, kıniyaz onlar ən mühüm şəxsər idi. Ordu on ordus idi, yollar onun yolları idi. Dəmr yolun gelətcə kral yol alınırdı, xəzində də kralay idi. Amma bu gün, tutaq ki, Putin, Rusya xəzindəsinin onun xəznəsi olduğunu deyə bilməz. Amma bir zamanlar məsələn, 17. əsrdə hücumdarlar belə deyirdilər. Həlləricə attım, 1652-in zildə atıldı. O zaman, Thomas Hobbes özünün məşhur, Livatan əsərində yazdı ki, dövlət sünni insandır, sünni subyəktir. Hücumdar isə onun funksiyasını özlərinə götürün. O zamana qədə həsim belə bir şey deməmişdi. Məsələ belə idi ki, hücumdar özünlən ayrıca mövzud olan dövlətin üçünü daşıyır. Amma bununla belə o özü ayrıca şəxsdir. Dövlət isə ayrıca bir vahittir. Thomas Hobbes bütün bunları 1652-il də yazır. Hardasa 1700-lərdə, Fransa kralı, 14. Ludovic, dövlət mənəm deyə bilirdi. Aydındır ki, həc şim ona səhvətdiyini deyə bilməzdi. Amma bunu dəmənizə ehtiyaz yaranması faktiki olaraq bunun artıq belə olmadığını göstərir. Dövlət mənəm, dövlət və mən. Bunlar ayrı sözlərdir. Bunu dəmənizdən belə çıxır ki, bunlar fəlqi sözlərdir. Belə çıxır ki, dövlət sən deyilsən. Əlil sora, təxminə 1700-lərdə böyük Fridriq, mən dövlətin birinci quluxcu yəm. Dövlətin birinci quluxcu. Hamu dövlətə quluxudur. Sadəcə mən birinci yəm. Sadəcə birinci quluxcu. Bu üç addım maksimal kəsə yolla bizə dövlətin nəcə inşaf etməsini göstərir. Dövlət cüzdənməyə başlayır.