 Het krabbetje en de gerechtigheid door Friedrich van Eden. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Gelezen door Bart De Leel. Het krabbetje en de gerechtigheid door Friedrich van Eden. Een sprookje van Windekind. Aan het zandige strand steken twee stenen dammen in zee. Het zijn zeehoofden en uit grote zwagte stenen werden zij gebouwd. Als het vloed is en de zee op haar hoogst is gestegen, dekt het water hen bijna geheel en bij app liggen zij droog. Daar zat een mens op de zwagte stenen zo ver mogelijk in de zee, zodat het water aan alle zijden om hem heenspoelde. Hij keek over het aanrollende water. Het was stil en warm. De golven waren klein en kwamen langzaam aan. Ter naogenoot namen zij de moeite even om te kullen en dan plof. Sloegen zij afgemand neer op het vlakke strand. Tussen de stenen van het zeehoofd wachten de donkergroene wieren geduldig op het waszende water. Sommige vormden een dik fluwelig kleed. De grotere sprijden hun platte bruinachtige bladeren uit, wachtend op de zee die spoedig komen zou. Langzaam, langzaam steeg het water. Bij iedere golf stoeg het wat verder over de stenen en schoot haastig tussen de spleten en groevenvoort. Bij het terugtrekken luchtig wit schuimnaarlatend met grote blazen die één voor één stuk spatten in de lucht. En dankbaar hielven de wieren zich op als het water hen bereikte en de leerachtige bladen weer deed zwellen en glansen na urenlange droogte. Talloze kleine zeediertjes leefden nog tussen het wier. Moselen hielden stevig en schelpen gesloten totdat de zee zou komen en in het water dat van de vorige vloed in holte tussen de stenen was achtergebleven, verscholen zich kleine granaltjes en krabbetjes, allen wachtend op de waszende vloed. Voor de voeten van de eenzame mens lag een klein doodkwalitje. Het was nog maar half levend door de golven op de stenen geworpen en toen door de zon geheel gedood. Het glibberige, door schijnende lijf, was verschrompeld en dof geworden. De mens spoog zich voorover om het zondelinge dier te bezien. Het was nog vrij blauwachtig van kleur, door schijnend als een edelsteen. En op de halfbollen rug waren in de vorm van een ster regelmatige bruine strepen getrokken. Ja, het was een mooi kwalitje geweest toen het rondzwom in de grote zee. Toch nu was het dood en niet meer dan een rondblakje blauwachtig slijm dat de terugkeren in de zee niet meer zou doen herleven. Daar kwam een kleine grijze krap bedachtzaam uit de donkere spleet tussen twee stenenkruipen. Hij had er lange uurig duldig zitten wachten. Doch nu moest het water haast komen, dacht hij, en hij waarde het langzaam en voorzichtig met kleine pasjes uit zijn schuilhoek te kruipen. Want hij had de dode kwalitjerids lange tijd voor de ingang van zijn hoolzin liggen en dode kwalitjes is het lekkerste eten dat een jongkrabbertje zich bedenken kan. Langzaam scharrelde hij voort over een dikke kleed van groen weer, donzer als mos en het wout. Een, twee, een, twee schuins links op het kwalitje toe. Na iedere vier pasjes bleef hij even staan om zich eens te bedenken. De mens die daar op de stenen zat keek ver over de aanrollende golven naar de grote zon die aan de kim onder ging. Dat was voor de mens een prachtig gezicht. Doch het krabbertje vond het in het geheel niet mooi. Hij had zover nog nooit gekeken. Hij keek met bij zijn zwarte oogjes naar het kwalitje. Dat was een mooi gezicht. Ook lette hij niet op de mens die daar zat. Die was te groot voor hem om te bespeuren. Zou het water haast komen, vroeg het weer. Wij worden droog, wij zullen sterven. Het water komt altijd, zei het krabberje, in het voorbij gaan en het plat in lijf hoog op zijn zes pootjes hevend, volgde hij deftig zijn weg. Schuins links naar het kwalitje. Maar het water komt niet, zuchte het weer. Het duurt zo lang, het heeft nog nooit zo lang geduurd. Domme, twijfelaars, zei de het krabberje. Ik erger me aan u. Zou het genoeg leven als het water eens was weggebleven? Wie heeft voor u gezorgd, voor u en uw geslacht, voor al het weer dat op de steden groeit? Zou het geondankt bij zijn aan het water dat altijd juist terugkomt als gebij daar sterft? Zou het grote water dat ons doet leven, dat ons gevoed en bevochtigd heeft, nu zijn kinderen laten omkomen in droogte en ellende? Domme wieren. Hij zette klein om de grote gerechtigheid van het water te begrijpen. Het weet onze behoefte en kent onze nood. Het geeft ons vocht als wij verschmachten en voert ons voedsel in de mond. Vraag te mosselen. Stil zitten zij aan de stenen en zij bewegen niet. Door als de schalen openen, stroopt het voedsel erin. Dat het water voor hen heeft uitgezocht. Want het water is goed en werkt niet af van zijn weg. Het water is gerechtig en geeft in ieder wat het zijne is. Schande over de ondankbaren die niet vertrouwen. Het krabbetje had bij zijn lange reden vlak voor het kwalitje stilgestaan. En nadat hij had uitgepraat, ging hij op het smakelijkste plekje af, dat hij onder het sprekenreeds uitgezocht had. Toen pakte hij met de stevige knijpers een stukje vast, trok het naar zich toe en begon er met de kleine bewegelijke kaken aan te eten. Rustig en wel behaagelijk, want hij was de enige krap in de buurt en de mens zag hij niet. De wieren zwegen beschermd en het krabbetjes wilde geredig voort. Dankbaar aan het grote water dat zijn voedsel voor hem had neergelegd. Toen zag de mens op uit zijn meimering, want de zon aan de kim was achter de wolken verdwenen. Langzaam neergezonken als een grote droppel vloeiend vuur. En de mens keek voor zich tussen de stenen en zag het krabbetje aan zijn lekkere muil. En tijdlang keek hij aandachtig toe, dichter en dichterbij, doch het krabbetje zag hem niet. Toen maakte de mens een wonderlijk geluid. Brr, zeiden hij, hoe vies. En voordat het krabbetje begreep wat er gebeurde, vloog zijn middagmaal plotseling uit zijn knijpertjes weg en ploften in Eindverder in zee. Had hij die bij tijds losgelaten, dan zou hij meegeslingend zijn. Nu sperden hij in woedende verbazing en ergenis de neide geschaagdjes open en keek wie hem die trek gespeeld had. Wie doet dat, zei het krabbetje, dat is onrecht, het was mijn eten. Een lang vleeskleurig voorwerp kwam dicht bij zijn scharen. Het was in menshand, door dat wist het krabbetje ongelukkig niet. Deed jij dat? Wacht jou, zei hij, ik zal je leren. En vel sloeg hij de scherpe knijpers dicht. Dan bekwam hem slecht. Hij vloog nog verder dan zijn doodkwalitje, maar niet naar zee, maar in het mulder droge zand, ver van de golven. Hij kwam plat op de rug neer en lag een poosje versuft. Toen gelukte het hem met veel moeite zich om te draaien en weer op zijn poten te staan. Hij zag er treurig uit, want het vochtige lijfje en de lange poten waren met duizenden droge zandkorrels bedekt. Wat moest hij beginnen? Is dat recht, vroeg het krabbetje, is dat recht? Waar is de zee? Ik wil weten of dat recht is. Het was mijn eten, de zee zal mij recht geven. Waar is de zee? Wist ik mij bij de zee, was ik wil mijn recht? Zijde het krabbetje. Haastig begon hij te lopen. Eén, twee, één, twee schaanslings met hoge, zwevende pasjes. Waar is de zee? Vroeg hij. Waar is de zee? Dood de schelpen om hem heen waar het dood en droog, wit gebleekt door de zon en antwoordde niet. Gelukkig, het zand werd vochtigig. De zee was dichterbij. Een stervend vissje lag aan het strand. Bring mij naar de zee, zei hij het. Ik ben in jonge Haring en op het punt van te sterven. Kan ik het helpen? zei het krabbetje neidig. Ik heb zelf genoeg te doen. Ik zoek gerechtigheid. En uit verder stond de meel dicht bij de golven. Aan dachtig stond hij te kijken of de zee iets lekkers aan het strand zou spoelen. Geen vissje of warmtje, onging zijn scherpe ogen. Die zal mij helpen, dacht ik grap. En van verre repij, recht, recht. Ik zoek de zee en de gerechtigheid. Men heeft mij mijn eten geroofd en mij op het strand gegooid. De zee zal mij recht geven. De meel draaide de vluggenhals om en keek met één oog naar het krabbetje dat naar erbij scharolde. Stil wachtte hij tot het dichtbij was. Scherp zijn beweging volgend. Recht riep het krabbetje mijn eten. Schuins links liep zij juist op de meel toe. De meel zei er niet en liet hem vlakbij komen. En toen, hap, boorde de scherpe stafel door de rug van het krabbetje heen. Gerechtigheid riep het nog. En het volgende okemlik lag hij plat op de grond en haalde de meel de ingewanden uit het open gehakte lijfje. De zee was gestegen en dekte de zwarte stenen geheel met krullende schuimende golven. De geduldige mosselen opende hun schalen en lieten het lavende vocht instromen. De slanke wieren verhieven zich in de vloed en wiegelend golvde het lenen geloof in het frisse woedende water. Ziet, ziet, zeiden ze zacht, wij zijn slecht geweest, is het goede water niet gekomen om ons te laven? Ja, het krabbetje had gelijk, het water is gerechtig en gedenkt zijn kinderen. Doch op het droge strand lag de legepikte schaal van het krabbetje tussen de uitgespreide poten. En het wind heeft haar gedroogd de volgende dagen. En de zon heeft haar wit geblekt, witter dan het schuim der aangollende golven. Einde van het krabbetje en de gerechtigheid door Friederik van Ede. Krakatau en de Straat Zunda uit de Aarde en hervoken, jaargang 1886. Het artikel wordt in en uitgeleid door een anoniemere acteur die het relase evenwel toeschrijft aan ene heer Coteau. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Gelesen door Ernst Patinama Amsterdam. Krakatau en de Straat Zunda. De herinnering aan de ontzettende ramp die in augustus 1883 het er aan het Krakatau, en daarnaast bij gelegen kustelen van Jave en Sumatra getroffen heeft, is, zoals het altijd gaat, door de stroom van later gebeurtenissen en indrukken uitgewist. Toch mogen wij wel aannemen dat zij nog niet zo geheel verdwenen zal zijn, of de lezers van ons tijdschrift zullen met balansstelling kennis nemen van het volgende verhaal van de heer Edmond Coteau, die in gevolgen opdracht van de Franse regering enige maanden na de ramp, de door de uitbarsting getijsterde streken is bezocht en van zijn bevindingen mededering gedaan. Van de uitbarsting zelf is niemand der nog levenden getuigen geweest, maar uit de verwoestingen door haar aangericht kunnen wij eniger maat afleiden, welke schauspel het noodlottige eiland en de omleggende streek op die vreselijke augustusdagen moeten hebben opgeleverd. We laten dan het woord aan de heer Coteau. Ten 11 mei 1884 bevond ik mij naar een zeer interessant uitstapje naar Sarawak, Borneo, te Singapore. De augustus van de compagnie de messagerie Magy Thiem was juist aangekomen. Een boord bevonden zich mijn twee vrienden, de heer Brioen en Cortaz, en wie met mij vanwege het ministerie van Onderwijs een wetenschappelijke zending was opgedragen naar de Straatsoenda en het vulkanische eiland Krakatau. Ik was een maand vroeger van Parijs vertrokken. Wij ontmoeten nu elk kander weder op de afgesproken plaats. In de avond van dien zelf de dag gingen wij aan boord van de stoomboot in Mirne. Die twee malen de maand na aankomst van de Franse meel, de passagiers in brieven naar Bataafje overneemt, waar wij den veertiende mei aankwamen naar een gelukkige vaart van 52 uren. Zodra wij geïnstalleerd waren, deden wij de nodige stappen om het welslagen van de ons opgedragen zending te verzekeren. Het geen zonder hulp en medewerking van hogerhand niet mogelijk zou zijn. Gelukkig ging alles naar wens. De consul van Frankrijk, de Graaf de Pochtaillet, beëiverde zich ons van dienst te zijn. Hij stelde ons aan de Goeverneurgeneraal te buiten zorg voor. Zijn excelentie had de beleefdheid een kleine rijk stoomboot tot onze beschikking te stellen. En dankzij de bereidwilligheid en de nijver van hogere en lagere ambtenaren konden wij reeds een week naar onze aankomst de reis naar de Straat Sunda aanvaarten. Maar het zal niet overtold zijn vooraf in het kort de feiten in herinnering te brengen die de aandacht van de gehele wereld eensklapps hadden gevestigd op het eilandje Krakatau waarvan de tot dus ver zo goed als onbekende naam plotseling in de vreselijke vermaardheid had verkregen. In de laatste dagen van augustus 1883, nauwelijks een maand naar de Ramp van Ischia, bracht de telegraaf naar Europa de tijding over van een nog veel schrikkelijker onheil. In uitbarsting, heviger dan alle waarvan de geschiedenis melding maakt, had, zo luid het bericht, de Straat Sunda als ten onderste boven gekeerd, de grote eilanden Java en Sumater verwoest en aan meer dan honderdduizend mensen er leven gekost. Zoals doorgaans bleken ook hier de eerste berichten overdreven. Toch was de onopgesmukte werkelijkheid verschrikkelijk genoeg. Het mag toch dans als uitgemaakt worden beschouwd, dat het aantal slachtoffers niet veel minder heeft bedragen dan omstreeks 40.000, waarvan de meesten in de golfen zijn omgekomen, terwijl de anderen onder een slijkregen zijn verstikt of door de gloeienas verbrand. Krakatau ligt op 6 graden 7 minuten zuiderbreten en 103 graden 6 minuten oosterlengte, in het westelijk gedeelte van de Straat Sunda, ongeveer half verwegen tussen Java en Sumatra. De eigenaarige vorm van het eiland friet aanstons zijn vulkanische oorsprong, maar de enige uitbarsting waarvan de geschiedenis melding maakte, dacht tekenen reeds van 1680. In de begin van 1883 was het onbewoonde eiland geheel met dichtbos bedekt en werd het algemeen gereken tot de uitgebrande vulkanen te behoren, maar de sinds twee eeuwen sluimerende kracht gaf eensklapps op de tiende mei tekenen van leven. In het noorden van het eiland begon de perboatan, een heuvel van niet meer dan 120 ellen hoogte boven de zee, stromen van vuur en wolken rook uit te braken, vergezelden van een geweldig onderaadsgrommel en van slagen als kanonschoten. De Batavia en de Buitenzorg, die in rechte lijn 150 km verwijderd zijn, kon men duidelijk het gerucht horen. Gedurende de drie volgende maanden herhaalden de uitbarstingen zich telkens met meer of minder hevigheid. In juni werd er in Nieuwekrater de Danam gevormd. In het begin van augustus telden men drie voorname brandpunten van uitbarstingen, ongereken de rookwolken en dampen die op een aantal andere plaatsen opstegen. Maar de hoogste top van het eiland, de Rakata, die ene hoogte van 832 meter bereikt, gaf nog volstrekt geen teken van werkzaamheid. De uitbarsting van Rakata volgde haar gewone verloop en men bekommerde er zich niet veelom, toen men, op de 26e augustus, de Batavia opnieuw een aanhoudend gerommel hoorde, als van een verwijderden donder. Dit gerommel ging gepaard met slagen, eerst zwak en kort van duur, maar die allengs zo in hevigheid toenamen, dat in de nacht van 26 op 27 augustus niemand in het westen van Java een oog kon toedoen. De 27e, dus morgens ten 7 uur, weerklonk een zo geweldige slag dat vele mensen te Batavia in de mening verkeerden dat een andere vulkaan was begonnen te werken. Omstreeks 10 uren werd de hemel met een geelbleke tint overtogen en dan de duisternis hand over hand toe. Terzelfde tijd begon een dichte asseregen te vallen, die tot 1 uur aanhield, toen verminderde en om 3 uur eindigde. Daarna keerde ook allengs het daglicht terug. De uitbarsting in de morgen van de 27e overtoft de Batavia alle andere in hevigheid. In verschillende winkels werden de glasseruiten verbrijzeld. Daarna hoorde men niets meer tot 7 uur in de avond. Toen het geluid weer duidelijk vernemer werd. Tussen 10 en 11 uuren weer klonken weer slagen, die niet veel minder hevig waren dan die van smorgens. Enige uur daarna hield het geluid geheel op. Het geluider geweldige uitbarstingen van de 27e augustus heeft zich veel verder verspreid dan bij enige vorige gelegenheid waarvan de historie de heugnis heeft bewaard. In onze kolonie Kochinchina, meer dan 17 graden, 1900 km, de noorden van Krakatau, hoorde mensen slagen zo duidelijk dat men van alle porsten langs de kust naar Saigon telegrafeerde. Gevecht op zee, buiten het gezicht. Nog meer, ditzelfde geluid werd gehoord op afstanden van ruim 3000 km, op Ceylon, in Burma, op New Guinea enzovoort. In één woord, over ene oppervlakte, die gelijk staat met het 15e gedeelte van de oppervlakte der aarde. Over hetgeender in die vreselijke dagen op Krakatau zelf, en op de eilanden en kusten van de straat Sunda is geschiet, hebben wij maar zeer schrale berichten van zeer weinige oogentuigen. Het enige bewoonde eiland was Sebesi, op 30 menen afstands van Krakatau. De 3000 bewoners van het eiland zijn tot de laatste man omgekomen. Op de kusten van Java werden Merak, Anjer en Tjaringu, de enige plaatsen waar Europianen woonden, totaal verwoest. De meesten die hier Europianen hadden de vlucht genomen, en van degenen die achterbleven, brachten maar zeer weinigen er het leven af. Eindelijk heer ze overal in een volslagen duister is, die er niet weinig toe bijdroeg om de schrik en de verwarring te vergroten. Gedurende de katastroven bevonden zich tien schepen in de waterin van de straat Sunda. De gezagvoerders hebben van hun bevinding treffende verslagen gegeven, maar die verslagen zijn uit de naarte zaak zeer onvolledig, want in de onderdringbare duister is omgaf de schepen aan alle kanten. Toch heeft een dier gezagvoerders de rokolom kunnen meten die zich bij de eerste uitbasting verhief en waarvan hij de hoogte op 27.000 elfs had. Het klinkt bijna ongelofelijk dat geen dezer schepen ernstig letsel heeft bekomen. Ja, nog sterker, de golven, die langs de kust, zolks enig geweldige hoogte bereikten, zijn als het ware onopgemerkt, langs die schepen heengegleden. Het geen wel hierin zijn een verklaring zal vinden, dat zij, ten gevolge van haar buitengewone lengte, de vaartuigen niet eens klaps, maar geleidelijk optilden. Het is meer dan waarschijnlijk dat de vreselijke slag, die in de morgen van de 27e, de Batavia en de Buitenzorg werd gehoord, samenviel met de instorting van het noordelijk gedeelte van Krakatau. In de oppervlakte van 24 kan de meilen, ongeveer 2.30 gedeelte van het eiland, met inbegrip van de helft van de berg Krakata en de twee vulkanen Danan en Purboatan, zonkweg in de zee. De ontsagelijke waterverplaatsing veroorzaakte die rozachtige golven, die bij herhaling op de kusten van Java en Sumater aanrolden, meilen ver in het land doordrongen, de huizen wegvaagden, de grootste bomen ontwortelden en duizenden mensen verzwolgen. Deze golven, die op de kust van Bantam, ongeveer 30 km van haar uitgangspunt verwijderd, nog de geweldige hoogte bereikten van 30 en zelfs 36 meters, hebben zich verder voortgeplant dan bij mensenheugenis immer is voorgekomen. De sterkste van deze golven, die om half elf smorgens Charine op Java en Tlok Beton op Sumater verwoesten en twee uur later de benedenstad van Batavia onder water zette, deed haar werking niet alleen gevoelen langs de kusten van China en Japan, op aan de Gaskar en in de gehele Stille Oceaan, maar zei er onszelfs door in de Atlantische Oceaan en werd aan de getijmetertul La Rochelle waargenomen. Deze golf heeft dus letterlijk de reis om de aarde gemaakt. De massa-uitwerpselen van Krakatau overtreft zeer verre die van de geweldigste tot dus verbekende uitbastingen, men heeft het volume op elf cubieke kilometers begroot. Rondom Krakatau hebben zich as, sindels en puimsteen in zo ontsachelijke hoeveelheden opgehoopt dat na bijgelegen eilanden geheel oversprijd waren met een vaalbleek lijkleed ter dikte van 30 tot 40l. Nieuwe eilanden zijn opgerezen uit de ondiepe wateren van de straat, maar zoals ze verwachten was, zijn ze weldera weder verdwenen onder de aanhoudende werking der golfen, die rusteloos op deze onzaam en hangende ophopingen van allerlei materialen aanrolden. Gedurende zes maanden was de bij van Lampong, Sumatra, verstopt door een bank van puimsteen die alle scheepvaart onmogelijk maakte. Die drijfende bank was een kilometer breed en niet minder dan 30 kilometers lang, bijna enige middelde dikte van 10 a 12l. Langzamerhand hebben de losse puimsteen door de werking van wind en golven zich verspreid en worden nu vaak door stromingen tot op onmetelijke afstanden van hun oorsprong medegevoerd. De as heeft zich evenzeer over een ontsachelijke uitgestrektheid verspreid, men heeft niet alleen te Singapore, maar ook in Japan van die as gevonden. Ik ga nu over tot het verhaal van onze tocht. De 21ste mei, dus morgens ten zes uren, namen wij het Batavia en het station Noordwijk plaats in de trein naar Tanjom Priok, in een nieuwe haven, die de Nederlandse regering de midden der alschulijkste Morassen heeft doen aanleggen. De werken, die eens ontsachelijke sommen verslonden hebben, zijn nog verre van voltooid. Men heeft er inderdaad ene kolossale onderneming op tau gezet. Tanjom Priok staat bekend als zeer ongezond en wanneer ik zie door welke lage Morassige streek de spoorweg loopt, komt mij die kwade reputatie verre van onwaarschijnlijk voor. Ongetwijfeld heerst hier de koorts, maar des nachts is het gevaar het grootst. Sommigen zeggen dat men de ongezondheid van de nieuwe haven zeer overdreven heeft. Wat hiervan zij? De vreemde gezagvoerders angkeren nog altijd als vroeger op de reden, op een aanmerkelijke afstand van de kust en de nieuwe bassins zijn zo goed als ledig. De hoofdingenieur, de heer van Berkel van onze komst verwittigd, wachten ons aan het station en stelde ons voor aan de gezagvoerder en de stuurman van de kedierie die bereidst onder stoom lag. Beiden waren Hollanders, maar spraken met het grootste gemak Frans. Wij vertrekken zonder verder op onthoud. De kleine stoomboot, die de Indische regering voor een tiental dagen tot onze beschikking heeft gesteld, is wat de Hollanders hier een hopperbarge noemen. Zij wordt meestal gebruikt voor het vervoer van steen en andere balmaterialen, die van verschillende punten langs de kust moeten worden afgehaald en naar Tanjung Priok gebracht. De boot is natuurlijk niet ingericht om passagiers op te nemen, maar toch zijn wij zeer blij dat wij erover beschikken mogen. Wij stomen langzaam de haven uit en zetten koers naar de reden, onze wegbanende midden door een aantal lage eilandjes, boeketten van groen op reisende uit de schoot der wateren. Het panorama dat zich voor onze blikken ontrood verdient wel de aandacht. Op de achtergrond verheffen zich, staatig en indrukwekkend, twee machtige vulkanen, de Gede en de Sallak. Aan deze reuzen sluit zich ene bergketen aan, wie schemerende lijnen zich aan de westerlijke horizon verliezen. Meer in de nabijheid en de voederbergen dekt een nevel van rossige dampen de kust en ontneemt ons het gezicht op Batavia. Dat zijn de noodlottige uitdampingen der Moerasen, die in dit vroege morgenuur nog in de lucht hangen en drijven tot de zeewind ze versproot en medefoerd. Zie daar de vuurtoren van Edam, voorts de doken en de marine werven op het eiland onrust. Verder liggen nog andere, grotere en kleinere eilandjes verspreid, die allen de namen van Hollandse steden dragen, Amsterdam, Rotterdam, Middelburg enzovoort. De kust waar langs wij nu varen, behoort tot het district Pangerang. Zij werd tot op een afstand van 1000 tot 1500L landwaarts in overstroomt. 9 dorpen werden geheel verwoest, 5 gedeelteleken en 2.340 inlanders of Chinezen kwamen daarbij om het leven. Om 12 uur varen wij langs de Bij van Bantam, waaraan het district Zeerang grenst, dat bij de ramp 1933 slachtoffers verloren. Weldres domen wij Landskaap Sint Nicolaas en de kedierie van richting veranderende en naar het Zuidwesten koers zettende, vaart de straat Sunda binnen. De rechterhand zien wij de kust van Sumatra, waarboven de groot vulkaan Rajabassa op reist. De linkerhand hebben wij de kust van Java en varen dicht langs het schilderachtige vlek Merak, met een indrukwekkenden bergtop van de Karang op de nachtergrond. Voor ons uit bespeuren wij het zonderlinge eiland Pulaarunjang, door de Hollanders dwarsende weg genoemd. Op deze afstand gezien schijnt dit eiland in vier op zichzelfstaande stukken verdeeld. Het is dus niet zo vreemd dat men aanvankelijk heeft gemeent dat Pulaarunjang door de uitbarsting in vieren was gescheurd. Inderdaad bestaat het eiland uit vier vrij hoge bergen, die onderling door drie lage landtongen verbonden zijn. Vroeger was het gehele eiland met dichtborst bedekt en daardoor als samenhangend geheel kenbaar, maar nadat de inbrekende golven letterlijk alle bomen op de lagere gedeelte van het eiland hadden vernield, scheen het eensklapps als of Pulaarunjang zelf in stukken was gescheurd. Wij varen op een afstand van twee meilen langs de jammerlijk geteisterde kust van de residencie Bantam. De talloze kokospalmen die het strand bedekten zijn verdwenen. Alle bomen zijn vernield en nergens is een spoor van menselijke woning te ontdekken. Waar ter nauwvernoord negen maanden geleden in het tallerijke vreedzame bevolking leefde, ziet men nu niets meer dan ene kale moerasige vlakte. Langs de kust strekt zich een brede, geelachtige zoom uit. Daar heeft de inbrekende zee alle leven vernield. Akelig scherp steekt deze woestijn af tegen het schitterend groene kleed van het aangrenzende landschap. De gezaagvoerder wijst ons de plek waar Anyer lag, de meest bezochte Javanse haven in de straat Sunda. De gehele omliggende vlakte, overeen breedte van ongeveer 1000L, is verwoest. De zee heeft op de kust rezachtige koraalblokken geworpen, waarvan het grootste een volume heeft van 300 kubieken L. In weinig verder lag het volkrijke vlak Tjaringuyn, waarvan ook niets is overgebleven. De wijde vlakte rondom het dorp wordt begrenst door heuvels van 20 tot 30L. De wijde gemensen die de tijd hadden het leven te bergen vonden daar een toevluchtsoort. Het is officieel geconstateerd dat de Merak, Anyer en Tjaringuyn 19.632 slachtoffer zijn gevallen, waaronder 32 Europeanen. 48 dorpen werden geheel, 37 andere voor een gedeelte vernieuwd. Kort voor zonsondergang krijgen wij voor de eerste maal krakketau in het gezicht, dat van hier gezien de gedaante heeft van een opzee rustende, gelijkzijdige driehoek. Dichterbij, in westelijke richting, vertoont zich de regelmatig gevormde kegel van Sebesi. Heenige ogenblikken daarna verdwijnt de zon in de goven en ontvoudt zich voor onze blikken een toverachtig schouwspel. De zeegelijkte metalen spiegel, de bergen en vulkanen worden van bruin, donker violet. De westelijke horizon, eerst oranjegeel met bleekgroene strepen, kleurt zich aanvankelijk met gouden tinten die dan rooskleurig vervolgens paars worden en eindelijk zich oplossen in donkerblauw. Op de voorgrond teken zich tegen dat lichtend kleurrijk fond de donkere onttrek van colorijang met zijn grote bomen die, hoewel dood, nog staande zijn gebleven en nu uit zee schijnen op te reizen. Zulke pracht en gloed van kleuren als hier voor weinige minuten onze ogen vrukte, is in onze koude Noordse streken ondenkbaar. 22 mei, we hebben den gehele nacht tegen wind en stroom moeten kampen op vrij grote afstand van den Waal. Dit zuidwestelijk gedeelte van de kust van Bantaan werd even als de meer noordelijke kuststreek overstroomt, maar daar de bevolken hier dun gezijd was, vielen er veel minder slachtoffers. Tegen 8 uur in den morgen werpt de kedierie het anker uit voor den vuurtoren van Java's eerste punt. Er gaat een vrij sterke branding, niet dan met moeite kan de sloep de kust naderen en onze malaise matrozen dragen ons op hun rug naar het strand. Verwongen ijzeren balken en rezacht gepalen in wanorde door Alcander op het strand verspreid wijzen de plaats aan van de oude aalechtstijger op 27 augustus 1883 door de golven vernieuwd. De grond is bedekt met puimsteen. De korterings aangelegde weg, waar langs we ons naar den vuurtoren begeven, is geheel van die stenen gemaakt. Onderweg vernemen wij ene treurige tijding. De wachter van den vuurtoren is vijf dagen geleden gestorven aan een aanval van kwaadaardige koord. Hij leefde daar alleen met zijn inlandse bediende die hem niet hadden willen begraven, uit vrees dat men hen later beschuldigen mocht, hun meester, te hebben vermoord. We hadden hier dus in de eerste plaats een heiligen plicht te vervullen. De gezagvoerder van de kedierie maakte ene officiële verklaring van het overleiden op, en wij begeleiden het lijk naar het graf dat wij onder de schaduw van een prachtgunboom hadden laten delven. De vuurtoren, die drie jaar geleden door een aardbeving werd vernieuwd, is sederd herboud en vereist vast en stevig op 41l hoge rots, dankzij deze veilige hoogte, had hij niet te leiden van de ramp. Zelfs had de torenwachter, ten gevolge van de heersende duisternis, niets bespeurd van de geweldige gol van de 27e, eerst in de morgen van de 28e, toen het wederdag begon te worden, ontdekte hij de langste kust aangericht de verwoesting. Van het grote geplafijde platform waarop de vuurtoren vereist en dat wij langs een trap van 161 treeden bereiken, heeft men een zeerschoon gezicht op de straat Zunda, en een grenzenloze indische oceaan. Verweg, in het noorden bespeurt men Krakatau, en in dezelfde richting, maar veel dichterbij, het grote Prinsen-Eiland, geheel met dichte bossen bedekt. Voor ons voeten tekent zich de grillige kustlijn, met haar kapen en inhammen, omzoomt met eniganse reeks rotsige eilandjes. Wij staan hier op de uiterste westelijke landpunt van het heerlijke eiland Java, uit van het westen naar het oosten, van de straat Zunda tot de straat van Bali, in een lengte heeft van niet minder dan 1060 km. Op het platform om de vuurtoren staan verschillende bijgebouwen en de zeerkonfortabele woning van de wachter. Al deze gebouwen zijn ruim en zeer goed ingericht, en het geheel maakt een zeer gunstige indruk. Het aangrenzende woud, wel eer ondoordringbaar, vertoont nu, van het strand tot aan de voederheuvelen, dat wil zeggen over ene strook gronds, van 3 tot 400 ellen breed, het beeld de meest voorkomen verwoesting. Hier en daar staan nog enkele rustachtige stammen van hun bast ontroofd, maar veel groter is het aantal der geveldenbomen. Toch is de natuur reeds aan het werk om de aangerichte verwoesting weder te herstellen, de geslagenwonden te helen. Overal breeken de schitterend groene bladeren van wilde bananen door de dikke laag van as en puimstenen die de bomen bedekt heen. Ganze scharen van lijanen en boekerplanten strekken naar alle kanten haar armen uit. Om wikkelen met haar ondoordringbaar net de verdroogde wortelen der woudreuzen en klauteren lustig en levensvol tegen de dode verbleekte stammen omhoog. 23 mei, daar het in de enige hut van de kedierie van de hitte niet was uit te houden, heb ik, gewikkeld in mijn rijsteken, de nacht op het dek doorgebracht. Omstreeks drie uren werd ik door ene hevige regenbuigen wekt. Kort daarop werd het anker gelegd en zetten wij koers naar het Prinsen-Eiland. Om zeven uur in de morgen bereikten wij zijn oostkust. Dit eiland, het grootste van alle eilanden die in de straat van Sunda verspreid liggen, is onbewoond en werd tot dus ver nog nooit wetenschappelijk onderzocht. Het strand is letterlijk overdekt met puimstenen. De getijste de Zoonlassenkust heeft ene breedte van minstens vijfhonderd el. We zijn hier dichter bij Krakatau. De Verboogenzee heeft hier dan ook nog grote vervoestingen aangericht dan bij Java's eerste punt. Er is bijna geen enkele boom staande gebleven. Overal zijn in den Kalen door diepe geulen en spliten door ploegden grond de reuzechtige wortels blootgewoeld, die het gaan zeer bemoeilijken. Ook moet men zich in acht nemen voor de verraderlijke puimstenen, die zeer de dikkels diepe met watergevulde koulen voor het oog verbergen. Men meent vast een grond onder de voeten te hebben en zingt eens klaps tot aan de borst in het water. Op het ogenblik der uitbarsting bevonden zich toevallig 56 personen op het Prinsenheiland bezig met houthakken. Allen hebben er het leven bij ingeschoten. Op de noordkust bereikten de golf in een hoogte van omstreeks vijftienel. Van het Prinsenheiland zetten wij rechtstreeks koers naar het noorden, naar de Lokpeton, in de bij van Lampon op Sumatra. Onze weg voert ons langs Krakataal, dat wij op korte afstand aan stuurboordzijden voorbij varen. Zo kunnen wij dan nu van nabij een blik werpen op dat eiland, waarvan de naam zo talloos vele malen werd uitgesproken, zeer door het ene vreselijke ramp het bestaan van dit vergeten plekje grond aan de wereld openbaarde. Vergeefs zoek men er dans naar het geringste spoor van die wilderigen plantengroei, die voor ongeveer negen maanden nog het gantse eiland als met een groene mantel ontplooide. Onder de witte lijkwaarde van as en puimsteen ligt dans op Krakataal alle leven vernietigd. Een weinig verder stomen wij langs de vulkanische eilanden Sebesi en Cebuco, en dan midden doorgroeide Lagundi eilanden en de neengang der Lampongbij gelegen. Hier is het niet enkel als op het Prinsen eiland de lage kuststreek die getroffen werd. De gantse oppervlakte werd verwoest. Overal, langs de hellingen en op de top der heuvelen, ziet men niets dan verbleekte stammen. Sommigen op de grond ligenden, andere nog overeind staan, maar allen van takken en bladeren beroefd. Deze totale verwoesting is ongetwijfeld toe te schrijven aan de regen van hetas en slijk, die door de wind voortgedreven en de westzijde van Krakataal veel heviger is geweest dan aan de oostzijde. Het grote eiland Sumatra loopt ten zuiden, aan de straat Sunda, uit in drie lange landpunten, die twee wijden en diepe buien vormen, debei van Semanka ten westen en die van Lampong ten oosten. In de eerstebei heeft de overstroming zich het verst uitgestrekt. De hoofdplaats Benjawang op 130 km van Krakataal werd gantselijk verwoest. 2.160 mensen kwamen in dit district om het leven. In een golf spoelen het huis weg van de Hollandse controleur en meer dan 300 inlanders die daarin een toeflucht hadden gezocht vonden er de dood. Binnen alle dessenhoofden, de Benjawang vergadert om de resident te ontvangen, die de 27e verwacht werd, kwamen even zeer om het leven. Ook daar heeft de slijkregen grote schade aangericht. In de bossen braken de takken onder de vracht van modder en doden in hun val de ongelukkige vluchtelingen. In de Lampongbij, zoveel dichter bij Krakataal gelegen, was het aantal slachtoffers natuurlijk veel aanzienlijker. Het bedraagt niet minder dan 7165. Ketibang, Chandi en Kalyanda, belangrijke dessas aan de voet van de vulkana Rajabasa, werden geheel verwoest. Eerst viel daar een regen van geweldige stukken steen, toen van gloeiende as en eindelijk van koude modder. In deze diepe bij, die de gedaante van het rechter heeft, dronende goven met buitengewone hevigheid binnen. De ganze kustenzoom werd verwoest door een golf die ene gemiddelde hoogte had van 24 El. Haar spoor is overal duidelijk zichtbaar. Gelukkig werd slechts een zeer smale strook getroffen, want overal begint de grond dicht bij zee snel te reizen. 24 mei. We hebben heen en nacht geankerd op ene gemijlen afstand van Telokbetong, waar wij heenmorgen en land gaan. De boot, waar medewijn erden walgroeien, baant zich een weg te midden van drijvende massa's puimsteen, die hier en daar nog zeer lastige banken vormen. Op het strand, langs de nieuwe van puimsteen gemaakt een weg, hebben Chinese kooplieden armoedige kramen en schuren opgeslagen die ze later door welvoorzienne winkels zullen vervangen. Onvermoeid werkzaam als zij voor eigen rekening arbeiden, matig, tuk op gewin, zuinig en met ene zelfzame volharding begaafd, zullen zij zich spoedig van de geleden verliezen, weten te herstellen. In plaats van de welvaring de stad, waarvan de regelmatig aangelegde straten zich als verloren in het wildere glommer van prachtige boomte, ziet men nu niets dan ene wijden naak de vlakte. Hier en daar met komen brakwaterbezuid, een kweekplaats van kwaardaardige koortsen. Onder een brandende zon steken wij deze aakelige wildernis over, waar de helft van de bevolking der stad, ruim 1500 mensen, de dood vond. De van Bamboes gebouwde luchtige hutten der inlanders zijn spoorloos verdwenen. Ze werden letterlijk door de zee weggevaagd, terwijl hier en daar verspreide puinhoopen de plaats aanwijzen waar de steviger gebouwde Europese huizen hebben gestaan. De resident is afwezig. Zijn vrije woning, die wij bezoeken, bleef gespaard, dankzij haar ligging op een heuvel, 30L boven het pijl der zee. Maar toch scheelde het niet veel, of ook dit huis had het lot van alle andere getroffen. De katastrophe greep plaats op 27 augustus, dusmorgens 10.30. Volgens de heer Verbeek heeft niemand eigen de kunnen waarnemen wat er gebeurde, omdat alles in ene duisternis gedompeld was. Die, volgens de verklaring van getuigen, donkerder was dan de donkerste nacht. De vluchtelingen, die zich in het huis van een resident verzameld hadden, hoorden slechts een vreselijk geknetter en gekraak, veroorzaakt door een hevige wind, die de takken verbrijzelde, de bomenvelden en de slijkregen met geweld tegen de deuren en fenstersjoeg. Zelfen kunnen wij ons overtuigen dat de zee tot de eerste tredige stegen is, van de trap die naar het terras voert, waarop de woning van een resident is gebouwd. Vlak beneden die trap zijn de tekenen van de door het water aangerichtte verwoestingen duidelijk zichtbaar. Van dit vrijgelegen punt omvat de blik een schier grenzenlozen horizon. En de ene zijde, de wijde golfenlampon, en de andere, het heuvelachtige land. Men ziet ook de Apenberg, een regelmatige vormde, vrij hoge kegel, langs welks voet de getijsterde strookgronds door haar vaalig bleke kleur scherp afsteekt tegen het groen der Bossen, die de berghellingen bekleden. Wij worden met de grootste vriendelijkheid ontvangen door de neerje Dronkers, ambtenaar in dienst de Hollandse regering, die met zijn jeugdige vrouw een klein huisje bewoond, dat geheel van bambouses opgetrokken, maar dat toch zeer comfortabel is ingericht. Wij vernemen daar dat de streek vroeger vrijgezond, tans zeer ongezond is geworden. Uit het nootlotte gemoeras, dat tans de plaats van Te Lok Beton eneemt, ontwikkelen zich voortdurend, verpest te dampen en kwataardige miasmen. En de koorts is hier spoedig in heems geworden. We hebben ook het genoegen bij de heer Dronkers kennes te maken met de heer Van Heukelem, mijn ingenieur de Batavia, en tans op een ambtelijke inspectiereis. In de naamiddag, toen de allengs dalende zon een deel van haar ondraagelijke gloed had verloren, stelde die heren ons een uitstapje voor naar de plek waar de stoomboot, de barrouw, midden op het land ligt. Onderweg zien wij verschillende grote vissersvaartuigen, die op grote afstand van het strand midden tussen gras en struiken op hun zijde liggen. Wij doorwalen de rivier Koeripan en vervolgen dan onze weg stroomopwaarts langs een rechteroever. Maar weldraa worden we overvallen door een stortbui, waarvan nog het minst onaan genaamde gevolg is dat de hard geworden as, waarover wij lopen, zeer glibberig wordt. Dat is nog het ergste niet. Het pad stuit eensklappst tegen een kruipelbos dat ons ondoor de dringbaar schijnt. Toch dringen wij er in door, voorafgegeend door onze Malijse gidsen die onze wegbaanen in de jungle. Eindelijk, na een zeer vermoeiende tocht van een uur, zien wij eensklappst, bij een cromming de rivier, een allerzonder links schaalspel voor ons. Eén grote rader stoomboot, geheel ongeschonden, ligt daar midden in het woud, evenals in de brug over de rivier, die rustig onder de kiel doorvloeit over een bedding van brede zwarte kiezelstenen. De prachtige tropische flora vroomt een eigenaarde gelijst om deze wonderlijke schilderij die wij, helaas, niet lang op ons gemak konden beschouwen, want de regen begon opnieuw en wel in heviger mate. Bovendien spoed de dag ten einde en wordt het hoogtijd om een boord terug te keren. Onze terugtocht gleek wel in een vlucht. Rillende van koude na de gloeiende hitte van de dag, door nat waren wij wat blij dat wij ons in de machinekamer van de kedierie konden verwarmen. Dit interessante uitstapje herinnerde mij aan een soortgelijk tochtje, dat ik zeven jaren vroeger in een geheel ander deel der wereld ver genoeg van Sumatra had gemaakt. Dat was de arika op de kunst van Peru. Den 18e augustus 1868, den gevolgen van ene aardbeving, werd de stap door geweldige goven overstroond en verloren een aantal harrer-inwoners het leven. Door de goven opgeteeld, werden drie schepen op het strand geworpen, waar zij, na het rugvloeien van de zee, op een mijlafstands van de kust op het droge bleven liggen. Zij bleven daar negen jaren, toen de zee wederom buiten haar oeverstraat en in het land doordroom. De Amerikaanse corvette Watery, vlot geworden, strandde opnieuw een mijldieper landwaard zin, midden in de woestijn, na bij de spoorweg van Takna. Daar zag ik de boot in de maand september 1877. Haar stevige ijzeren Kiel, door de twee raderen gesteund, stond recht op de grond, als wachten zij dat de zee bij een derde inbraak haar mede zou nemen voor hun nieuwe tocht. Met de barrow heeft de zaak zich al dus toegedragen. De boot lag geankerd voor Tlokbeton, toen in de morgen van de 27e augustus ene golf haar optilde, zonder schade over de dijkbeurde en midden in het Chinese kwartier, nederzetten. De 28e, toen het wederdag werd, was het vaartuig verdwenen. Men vond er terug op de eigen plek, waar wij nu het gezien hebben, in ene kroming van de rivier Koerhipang, op een afstand van 3311 van zijn de anchorplaats op de reden, en van 2211 van het punt in de Chinese wijk, waar het dus morgens was ter land gekomen. Al de Malijse prauwen waren in de valijgestrand. Alleen de Maria, een transportschip voor het vervoer van Zout, was gespaard gebleven en wiegelde zich tot aller verbazing rustig en kalm, midden op de reden. Op het ogenblik van de katastrofen meenden de twee enige Europianen, die zich aan boord van de barrow bevonden, de kapitein en de machinist, zich te kunnen redden door zich aan de takken van een boom vast te klemmen, waarin het tweede golf, nog geweldiger dan de eerste, sleepte de boom in haar vaartmede, zodat de beide ongelukkigen verdronken. De bemanning daarin tegen, die aan boord was gebleven, kwam met een schrik vrij. 25 mei. De heer van Heukelum, die op enige leg in het wachten om naar Batavia terug te keren, is met ons aan boord van de kedierie gegaan, die snachts het anker heeft gelegd. Deze morgen, ten acht uur, houden wij stil tegenover de oostkust van Cebuco, op 32 mei. de afstands van Tloppeton, in de richting van Krakataal. De boot brengt ons aan land. Dankzij het mooie weer gaat de ontscheping gemakkelijker dan op de vorige dagen. We bezoeken ook het kleine protectie-eilandje, dat bewoond was, zoals blijkt uit de overblijstelen, van de in regelmatige vakken geplante kokospalmen. Maar er is geen sporen meer te ontdekken van de inlandse hutten, waarvan de bewoners, ten getale van 150, allen zijn omgekomen. Het grote eilands Cebuco, dat wij vervolgens aan doen, was onbewoond. Dit eiland is betrekkelijk vlak. En hoewel mede van vulkaanisch oorsprong, heeft het geen centrale bergkegel, zoals het naburige Cebuci. Hier zijn we nog slechts 8 meilen verwijderd van het brandpunt der Verwoesting, van Krakataal. De uitwerkslen zijn dan ook hier nog verschrikkelijker dan wij tot dus ver gezien hebben. Het eenmaal groenende bos is vervangen door een wilden bajerd van getijsterde en verbleekte stammen, langs de heuvelingen verstrooit en gedeeltelijk onder de nastbedoven. Onze vaartvervolgende kwamen wij in de nabiddag tussen Cebuci op slechts 20 kilometer afstand van Krakataal. Niemand weet wat daar eigenlijk is geschiet, want van de 3000 inwoners van het eiland, Malayers of Chinezen, ontkwam geen enkele aan de dood. De grote golf van de 27e moet hier een hoogte hebben bereikt van minstens 30l. Het gehele eiland ligt nu bedolven onder een minstens 10 meter dikke laag van grijze as, vermengd met puimsteen en stukken obsidiaan. De algemeen omtrek, die de gedaante vertoont van een bijna zuiver, regelmatig vulkanische kegel, is onveranderd gebleven. Maar het strand is niet onbelangrijk vergroot door de massaalstoffen door Krakataal uitgebraakt en hier opgehoopt. Wij gaan eerst overeenewijden vlakte, waar brede diepe geulen de nog steeds wisselende beddingen aanwijzen der beken die na iederen harde regen ontstaan. Tans vindt men er geen droppel water. Toch is het niet geraden zich op dit verraderlijke terrein te wagen waarvan alleen de oppervlakte droog is. In den beginnens schijnt het gaan gemakkelijk, maar wel draai begin de grond onder uw voeten weg te zinken en langzamer hand zakt geal dieper en dieper in ene laag modderige as, waarin gegroot gevaar zal lopen geheel te verzinken. Ik spreek uit eigen ervaring. Zonder de hulp van de neer Breon, die in mijn en abeid was en haastig toeschoot, zou ik vermoedelijk verloren zijn geweest. De onbetrouwbare vlakte verlatende beklimmen wij de eerste hellingen. Ook daar moet men nog zeer voorzichtig zijn, want hoewel de as aan de oppervlakte tot een en vaste massa is geworden, is de ondergrond nog los en beweegelijk en ziet men overal brede scheuren met loodrechte wanden. De minste stoot kan een instorting ten gevolge hebben. In een de ravijnen, eerst onlangs gegraven door de geweldige regens die gedurende de noordwestelijke moessel neervallen, treft ons een hartverscheurend schauspel. In hun onwederstaanbare loop van de toppen van de vulkaan naar de zee hebben de wateren de aslaag weggespoeld, zodat de vroegere grond wederboven is gekomen. Op deze plek moet toen in de dessen hebben gestaan, want daar liggen de midden van de overblijselen der vernieelde woningen en stukken huisraad een 50-tal geraamten. Sommigen zijn nog bekleed met de veelkleurige sarongs die betrekkelijk weinig geleden hebben. Aan de schedels ziet men nog lange zwarte haarlocken, stukken huisraad, uitgebleekte beendrun, kledingstukken, alles ligt in akkelige wanoorden door Elkander. Blijkbaar zijn deze ongelukkigen gestikt onder hun regen van betrekkelijk koude slijk, want nergens ziet men enig sporen van verbranding. Maar Reeds heeft de natuur aangevangen, haar hand tot genezing der geslagenwonden uit te strekken. Krachtige spruiten van bananen schieten uit hun grond omhoog. Kokosnoten, van de verwoerste bomen afgevallen, zijn ontkieend en binnenkort zullen hun wuifende wajers dit dodenveld overschaduwen. 26 mei. Eindelijk zetten we koers naar Krakatau, het hoofddoel van onze tocht. De kedierie vervolgt haar weg langzaam en voorzichtig. Onophoudelijk wordt de dieploot uitgeworpen, want de vroegere peilingen hebben hier alle waarde verloren. Reeds aanstond kunnen wij een hoogst belangrijk feit constateren. Het verdwijnen van de drie nieuwe eilanden die men onmiddellijk naar de uitbarsing had waar genomen. Op de plek waar deze eilandjes waren gelegen staat tens vier meter water. De geringe diepte van het water dwingt ons het ruime sob te kiezen. En aan lange omweg gemaakt te hebben, nadrund wij andermaan zo dicht mogelijk Krakatau. De vergeefs zoek de gezagvoerder in een geschikte ankerplaats. Op de plek waar zich negen maanden geleden de belgkegel van de Danaanverhief peilen wij tens in de diepte van 240 tot 300 meter. De kedierie moet onder stoom blijven op 500 meters van de wal. Wij zullen trachten met de sloep zo dicht mogelijk de kust te nadrund. Wij bevinden ons nu vlak tegenover de grote scheur. De ene helft van de voornaamse bergkegel van Krakatau, de Nrakata, een zetert lange jaren uitgebranden vulkaan, is afgescheurd en in de diepte verzonken met het grootste gedeelte van het eiland. De andere helft staat nog, gelijk aan een 800L hoge, rezachtige muur van drie hoeken gedaan. De algemene kleur is roodachtig bruin. Men onderscheidt zeer duidelijk de lichting der oude lavenbeddingen in vrij regelmatige lagen geordend, onderling gescheiden door zandbeddingen en van boven tot onder doorploegd door een net van lichter gekleurde adrunden en strepen. Straks, daar maarten wij naderkwamen, scheen Krakatau ons als gehuld in een witachtige rook. Wij hielden niet voor dampen, opstijgende uit de spleten in een loodrechten wand, die de vulkaan aan de noordzijde afsluit. Zij verhiefden zich langzaam en zweefden als een doorschijnend wolkje om de top. Maar nadat wij met een stoep dichterbij de bergwand waren gekomen, zagen wij dat de onderstelde spleten niet anders waren dan ravijnen. En wat wij voor dampen hadden aangezien, niet anders dan stofwolken, opgejaagd door de stenen die schier onophouderlijk langs de genoegzaam loodrechte hellingen naar beneden rollen. Terzelfde tijd hoorden wij een aangoudend gerucht, niet ongelijk aan het geknetter van een verwijderd geweervuur, terwijl wij duidelijk stenen van verschillende soort konden onderscheiden, die door de lucht vlogen en na herhaaldelijk tegen de rotsen gestoten te hebben, eindelijk in zee vielen. Wij merken ook op dat wanneer deze projectielen een losse korrelige grond aangraken zij dien in beweging brengen. Dan storten de vastere bestanddelen, aarde, zand en stenen, als donkerkleurige lawinen naar beneden. Zij rollen door de ravijnen en stromen in brede massa langs de hellingen en vormen eindelijk kegels, waarvan de voet op de bodem der zee rust, die hier ter plaatse zeer diep is, want op enige vader met afstands van de kust peilt het dieplood nog twintig meters. De grijsachtige asterren tegen met stofferwenk stijgt in wolken omhoog en wordt door de wind mede gevoerd. Intussen werd een onze roeiers aan het been getroffen door een steen, ter grote van een kleine oranje appel, terwijl een tweede veel groter steenblok op ettelijke meters afstands van de sloep in zee viel. Langer vertoeven was blijkbaar gevaarlijk. Wij verwijderden ons dus zo spoedig mogelijk, nadat het ons gelukt was op verschillende punten fragmenten van de rotsen machtig te worden. Het wordt inderdaad tijd terug te trekken. De rakaat is geen zeeerstellig op ons gemunt te hebben, getuigen het rusteloos geknetter en gedonder, de steeds dichterwoordende stoffoken en de overal opspuidende waterstralen als waren de zee aan het koken, maar die eenvoudig het gevolg zijn van de onophouderlijk neerploffende steenen. Het was toen omstreeks 12 uur op de middag. De steenstortingen zijn dan ten gevolge van de brandende hitte het sterkst. We hebben opgemerkt dat, met het daal in de zon, het verschijnsel in kracht en omvang afneemt en dat het snachts geheel ophoudt. En de wedstrijdelijke punt van de scheur in de piek van Rakata vinden we eindelijk een plek waar wij een land kunnen gaan. We zetten voet en wal op een klein strand en het uiteinde van een ravijn, waarvan de stijle wanden aan de ene kant bestaan uit oude zwartachtige laverbeddingen en aan de anderen uit as en puimsteen, die tot ene vaste massa geworden zijn. Daar kunnen wij in alle veiligheid de naart bestuderen de rotsen en van de verschillende vulkanische stoffen door de jongste uitbarsting uitgeworpen en die hier in de laagvormen ter dikte van 80 en zelfs 100L. Ondanks al mijn naasporingen heb ik een wal geen enkel spoor van plantaardig of dierelijk leven gevonden, met uitzondering van ene enkele zeer kleine spin. Deze zonderingenboedinnen der wedergeborete was bezig haar webbe te spinnen. Het zou zeer belangrijk zijn, stap voor stap, de ontwikkeling gade te slaan van dit nieuwe leven op deze grond, die nu als in de boeiendes doodsgebonden ligt, maar die binnen weinige jaren dankzij de koesterende warmte der tropische zon en de overvloedige regens zijn voormalig een dos van wildere groen zal hebben herkregen. In de naamiddag bezoeken wij het dus genoemde verlaten eiland. Vroeger een priël van groen, dansgeheel overdekt met een grauwe aslaag, 30 meters dik. De diepe scheuren in de oppervlakte geven aan het eiland op zekere afstand het voorkomen van een gletscher. Hier, evenals op Krakataal, zijn de hoogste bomen geheel en al onder het slijk bedolven. Dit eiland, de Noordwessen van Krakataal gelegen, was voor de uitbarsting daarvan slechts gescheiden door een nauw en zeearm, het rijke honderd ellen breed. Degenwoordig bedraagde afstand tussen de beide eilanden 6 km. Volgens de neer Verbeek is de oppervlakte van het eiland meer dan verdriewdubbeld. Deze dag was één der belangrijkste, maar ook in hooggemaate vermoeiend, ten gevolgen van de ondraaglijke hitte nog vermeerderd door de verkaatsing der zonnestralen. Op deze geheel verwoesten naakt de eilanden is nergens een plek te vinden, waarmee zich tegen de brandende straalend der equatoriaal zon beveiligen kan. 27 mei. In den vroegen morgen zetten wij koers naar een zwarte rot, die op 2 km ten noorden van Krakataal even bovend de golfen uitsteekt. Dit is het enige overblijfsel van het gedeelte des eilands dat tijdens de uitbarsting in de diepte verzonk. In de onmiddellijke nabijheid op de plaats waar wel eer de vulkanische kegel van de Danaanverees wordt dans op in de diepte van 200 meter nog geen grond gepijlt. Het lange eiland, waarheen we ons vervolgens begeven, komt bijna geheel overeen met het nabuurige verlaten eiland. Het is ook in onvang toegenomen, maar in mindere mate dan het laatst genoemde. Zeer waarschijnlijk zijn deze beide eilandjes niet anders dan stukken grond, die in vroeger een tijd van Krakataal zijn losgescheurd, bij een uitbarsting waarvan de historie de heugnis niet heeft bewaard. Wij steven er nog eens naar Krakataal en werpen het ankeur uit op hetzelfde punt als gisteren, maar zonder ons verder op te houden. Vervolgens zet ik het diery koers naar Merak, waar wij omstreeks vijf uur in de naamiddag aankomen. Merak, waar de telegraafkabel, de Java met Sumater verbindt, in zee afdaalt, ligt op de Noord-Westkust van eerst genoemd eiland. Het is één der plaatsen die van de ramp het meest geleden hebben. De stad, een of de belangrijkste van de residencie Bantam, werd ten ene malen verwoest. Van de veertien Europese inwoners, die niet voor de uitbarsting waren gevlucht, hebben er niet minder dan dertien het leven verloren. Zedert heeft men het inlandse dorp hoger op in de Vallij verplaatst, waar men voor inbraak van de zee beveiligd is. De Europese bevolking van Merak bestaat tanslechts uit een wachter van de vuurtoren, een Engelsenloods en een jonge Duitzer, die de betrekking bekleed van directeur van het post en telegraafkantoor. Zijn oorlands nieuw gebouwthuis staat op een stijl voorgebergde, ongeveer 15 ellenhoog. Van de nabuurige huizen is niets meer over dan het plavijsel-instrument. Alles is weggevaagd door de zee, die hier in hoogte bereikte van gemiddeld dertig el. 28 mei. We hebben deze geheelendag de Merak doorgebracht, terwijl de Malijse coulis in de vrachtsteenen voor de Bouderhaven de Tanjom Priyok en Boord van de Kedirischalven hebben wij in een grote wandeling langs de kust gemaakt, waar de sporen der katastroven nog bij ieder een voetstap zichtbaar zijn. De kleine spoorweg naar de steengroeven is vernield. De reels werden gebroken en verwrongen. De locomotieven en wagens werden meegesleept en in de zee verzolgen. Bij laag water ziet mij nog, half in het zandbedoven, en een omgeworpen locomotief. De kust zelf werd geheel verwoest. Gehele stukken van het strand zijn weggesonken. Waar vroeger in een hoge kap in zeeuitstak, ziet mij nu een inhem. Wij besluiten ons bezoek de Merak met een uitstap in uit een vuurtoren, die dankzij zijn lichaam op de 50L Hoogentop van een eilandje aan de verwoesting ontkwam. Onder het gastvrije dak van een wachter brengen wij de heeturen van de dag door. De woning ligt in de nabijheid van een dicht bos. Men heeft van hier een schoonuitzicht en krijgt de zavons de koelenzeewind uit de eerste hand. De volgende morgen waren wij te betavia terug. Andere lievelijke turnelen wachten mij. Na enige dagen van rust, in de paradijsachtige omstreken van buitenzorg, zou ik mijn reis beginnen door de binnenlanden van Java, van dat wonderschone, rijkgezegende land waar het leven zich op alle gebied in zijn rijkste vormen openbaard. Onze tocht met de kadierie had slechts acht dagen geduurd, maar wat hadden wij in die korten tijd niet gezien en waar genomen? We zijn de eerste geweest die het einde van de uitbarstingsperiode van Krakato hebben kunnen constateren en het wederverwijnen der nieuwgevormde eilanden. Van de zuiverwetenschappelijke resultaten onze reis zal ik niet spreken. Onze tochtgenoten, de heer een brillon en korthals, zullen daarom trend elders verslag doen. Tot dus ver, de heer Coteau. Wat in zijn eenvoudig verhaal misschien wel het meest treft, is de grote soberheid die overal den stempel der onopgesmukte waarheid draagt. Hij heeft zich, en terecht, niet gewaagd aan ene beschrijving van de katastrofe zelfen, van de vreselijke uitbarsting die hij niet heeft gezien en die toch ook eigenlijk niet de beschrijven is. Hij is als de man die daags naar het slagveld bezoekt, u de lijken der gevallenen, de sporen der verwoesting toont en u daardoor ongetwijfeld een indruk geeft van het geen erg geschiet is, machtiger en angrijpender dan enige beschrijving zou kunnen doen. Machtiger en angrijpender zelfs dan gezalt hebben kunnen ontvangen, werd gezelf ten midden van het bedwelmend en verbijsterend strijdgevoel geweest. Ook wij hebben een slagveld bezocht. Een slagveld waarop de ontboeide natuurkrachten, de ontketende elementen de strijd aanbodden, waar ons bij iederend voetstap de nietigheid van de mens tegenover de vijandige machten der natuur gepredukt wordt. Wat goulden ze? De duizenden op die twee of drie dagen door vuur- en water omgekomen onderslijken as en stenenbedoven. Wat goulden ze meer dan het kruipend insect, onopgemerkt door een voeteswanderaars vertreden? Wel mocht de dichter zeggen, de elementen hatende scheping van der mens in hand. Einde van Krakatau en de Straat Sunda, opgenomen door Ernst Patinama Amsterdam. Revolutie van Kari van Bruggen. Dit is een liepenvox-opname. Alle liepenvox-opnamen worden tot publieke romijn. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilligig, ga naar liepenvox.org. Gelezen door Anna Simon. Revolutie door Kari van Bruggen. Omdat het donderdag was, was Tante Mietje er ook. Op haar gewone plaatje zat ze naast het vreselijk heetgestookte potkachtje, strammig rechtop en haar oud vrouwtjespakkensje van rimpelig fel, vol fijne kreukjes, die toevallig de mond ploiden in een stak lachje. Grieselig, onder het oude mens haast nooit werkelijk lachten, hield ze naar het raam gewend. Zoals de Tante van Gert, pietjesman, maar alle naaie en brei meisjes, zijen Tante. Als ze zo tegen vijf uur kwamen binnen slenteren, riepen ze wel eens verbaasd. —Gut ja, het is donderdag, Tante is er. —Daag, Tante. Hoe gaat het met de rimatiek? —Bietje, de breiënvrouw, het ouwelijke verarmde bochtje, stond teeschenkend bij de tafel. Viesig, al grijzend haar, volokte over het grauwsgerbsnutje, waarin de schijnbaar vleesige, bitterneus, mal kleurde, en al de aandacht van haar neergeslagen ogen was bij de veertien kopjes, die daarvoor haar stonden, als een rijtje zoete soldaatjes. Telkens, als er één volgeklettert was, hield ze, met een schokje, even in, het spirale gestraaldje, tot de potuit, weer boven een ander, nog leeg kopje hing. Het waren allemaal mooie, maar achter een rij, nedrechtjes naast de pracht van plommen en verguld, op de andere, stonden twee simpele witte, zonder oor, en op de grote schoteltjes. In het schemerig, hommelig hokje, met laag hangende, donkere balkenzolder, was het heet humoerig, van snorren kachtje en snaterende meisjes. Tien zaten er rond de tafel, op mattenstoelen, en luidratelend met brede boeren monden, lieten ze de flickerende pennen op en neerschieten in het grote breiwerk. Soms onderpark het gesnor van een machine even de koud, en achter tante Mientje, in het donkerhoek, stond een rote mannequin als een welgedaan geraamte zonder kop. Een eentje achter de kring om de tafel, meest boeren meiden met hardgekleurde jurken en geelvetige haarstaartjes, bij de grootste al opgeknoed tot spritrige wangetje, stond een rijtje van vier tabouretjes, twee leeg, twee, de eerste en het laatste, bezet, het ene door een rossig vies kind met onnoozele tuitlip en zere ogen, het ander door een klein nest, zwartkullig, en met een paar pientere ogen in strandersnoetje. Ze moesten daar, op tabouretjes en apart, zitten, omdat het joden kinderen waren, en om diezelfde reden dronken ze ook uit de witte kopjes, achter de plommen en vergulden. Dat waren de jodenkommetjes. Dat ging echt er allemaal buiten, eigenlijk een neid en openelijke vijandschap om, al was er wel eens ruzie, maar alleen omdat dat, als iets goed en oorbaar zagen, in eenmaal vastgesteld maatschappelijk verband. Zo was het altijd geweest op pittjesprijsgoeltje en pittjeself had het ook altijd goed gevonden, maar met de jaren waren toch liberaalig ideeën in haar spitspleek nooit helemaal nuchtig kopje gewassen, en een paar maal had ze al in een moedengebui de veronderstelling gewaagd dat joden toch ook mensen waren. Tegen het theologisch verweer van kerkse en bijbelvastantemietje, want ook dat gedenkwaardige geschieden op een donderdag, en de dreigementen van haar factotum, had ze haar stoudmoedig beweren echt er niet durven volhouden, want bietje was eigenlijk alleen maar baas in naam, ze inderde brijscenten en was al tevreden zoveel bijeen te scharlen dat ze een kannetje koude thee bij de tapper naast de deur kon laten halen. Joden-ragotje werd daarvoor altijd uitgestuurd. Zeg jij maar koude thee, hoor, en dat je dit centen wel krijgt, en het flesje onder je schort, als een meid, hoor. De eigenlijke heer Ceres, over de woelige scharen, was ma van haar kop, de grootste van het school, grof, potten, geboren, meid uit de polder, die al boodschappendee op eigen houtje verder moedig, met haar opgepropte hengselmand, de kleinere imponerend. Rekalcitranten-elementen regeerden ze met een houten polepul, die op de raamriggel naast haar plaats lag, en die ze nu op het schemerig moment van deze gedenkwaardige donderdag, een gedenkwaardigheid waarvan kannetje schenkt bietje geen flauw voorgevoel nog had, hoewel ze daar aan, en aan geesten geloofde, tegen het wasend rumoer, dreigend inswijden. Bietje deelde de thee kopjes uit, bracht ook de jodenmeisjes hun kommetjes. Het zwarte nest nam het aan met vies liptrekken, maar bij het rosse gestundeltje leef bietje even staan, het strenend over de slappe wangen. Rachtje was bietjes lieveling, en het deed haar goeie harde zeer het schaap daar te zien zitten in de tochthoek, en met haar zeer oogjes het verst van de lamp. Onder de invloedde teedere sentimenten waren haar revolutionaire egalitee ideeën sterker dan ooit. Toen het antemietje ook haar kopje had, ingehouden genietend met fijne slurpteugjes, tikt de bietje tegen de glazen deur die naar het achterhuis toegang gaf en riep. «Gerrit, kom je nou?» Geklop en zwak genurie vanachtig hield op, en even later loerde Gerrit met ook al dronkemans oogjes in een kodig half-klauwn, half-domineerbakkers de kamer in. Daar hij kasten en lijstermaker van beroep was, voerde hij een zuurscherp terpetijn luchtje mee, en was zijn sloppige Engels lerenbroek glad en vettig. «Nou, Pietje, mijn lieve Piet,» geren het hij naar het pogotje, met geknippen hoog tegen de grote meiden. «Wat mocht je van me?» «Dat werd je heel best, Gerrit,» verweet Pietje. «Kent je de rommers vernoogend al gevraagd of je erbij wou wezen?» «Ja,» gewisterde de hoofdknikkend tantemietje uit de kachelhoek. «Daar hebben mannen heel pijn nodig.» De nijmeisjes die dik was met succes speculeerden op Gerrit's dronkemans loligheid om hem centen voor palletjes en koek snoep af te bedelen, begonnen giegelig te vlemen. «Gerrit, Gerrit, trakteer je op taaien?» «Ach nee, kind.» «Gerrit trakteert op koekgrommels, hè?» «Gerrit, drie centen koekgrommels.» «Zo een zakmaaide.» «Je vindt er half een koekjes in.» «Hele brokken suikig.» «Nou, Gerrit, geef dan op.» Vinig voor haar doen kwam Bogelpietje tussen beide, verboden te gekwetig. Eigenlijk, al wou ze het niet weten, was ze jaloers. Gerrit keek er al veel te veel naar de meisjes. Nou tot daar aan toe, het was een jonge man, heel wat jonger dan zijnzelf, maar in haar eigen school, met haar meisjes. Jongen, nee hoor, het zou niet gaan. «Als je nou eerst er is een lamp aansteekt», liest de Gerrit. «Dan kanden we zien wat met zeggen. En dan kan ik meteen de lieve meisjes zien.» Nijde glastikkelend stakpietje, oogknipprend tegen Vinigvlammertje, pit betekend met vluggevinger, de lamp aan. Maar, lui armstrekend, rijkte naar de knop achter haar stoel, futselde het gordijntouw los, tot raadlend neerolde het gordijn. Slecht verlicht en ziekig broei warm, lag nu het volgepropte, laagbalken-gerommelhoek, waarop het sloordig hier en daar vocht door flekt en overal glatvettig behang, spoke grote schaduw van naat aanstekend nog slingende lamp heen en weerdreef. In de hoek, bij de al het kierende deur, waarvoor dan ook een tochtschut stond, lag achter de jodenkinderen een hoop gescheurede modeprenten en lapperommel over de vloer. Een verroest en allang kapottrap machine stond er tussen. Onder de tafel, te midden van gluioogige, warme stofen, zwier verklompen en schoenen dooreen, en er broeide daar in donker een vies warm luchtje van natte kousen op duffen gluiende kolen, tussen beide dik walmig opstinkend als in één der stofen bij toeval een vezeltje of draadje verdwaald raakte. Dicht op één omhoog berommelde tafel zaten kippen gebogen naar rossig lamplicht, naaiende en brijne meiden. De kwebbels snoeten geen ogenblik in rust, en haar achter brijden, hoog op de leuningloze stoeltjes, racheltje en Hendrik, de jodenkinderen. Nou, rumoerde Gerrit de vinnige pietje. Mens, waar wacht je nou op? Verruid met de grijt, hoor. Ik had meer te doen. Als je nou maar eventjes wacht, bedrijver de vinnige pietje. Ik moet toch zeker eerst halen. Gerrit's manieren beviel in haar niemandel, dat hij weer wat gedronken had, had ze al lang aan zijn kleine oogjes gezien, maar ze was bang dat hij misschien haar oude teekannetje in de kast had ontdekt en daaruit gesnijd, en onrustig driftig van de glasdeuren open, verdween in de binnenkamer. Wat had ze vandaag proeupen? Loogde Gerrit tegen de meiden, die weer begonnen met gevelen om snoep. Drie centen opgrabbelend uit vette broekzak, zwijde hij die tussen Lapperommel op tafel. Grijpvingers grijden ze daaronder uit, terwijl Gerrit dronken grenzend halfluid vleiden tegen een grote, roodkornogetrien van een zestien jaar. Nou zeg, m'n lekkere bed, een zoentje, hè? Gerrit, strengde Tante Mietje die het woorde uit haar kachelhoekje. Ze gunde de jongheid haar deel, maar dat was te erg, veelste erg. Bedremmeld hield Gerrit zijn mond. Voor oude Tante Mietje, die een duifje na te laten had, met haar rare nooit lachende lachsnoetje, was hij bang. Pietje kwam, liep smakkend, weer binnen, kreeg even valst naar Gerrit, die treiterig lachte. De nijmeisjes, blijdt rugtig, wisselde elleboogstoten. Nou zeg, kou et thee, zeg maar kou je neverkind. Strikkend allemaal van het uitgeglekte woord, als Pietje dat hoorde kon ze zo gemeen valst wezen, keken ze, na even schichtig oploenzen, neer op hun werk. Pietje echter had het niet verstaan. In de hand hield ze een dik pak, dat rood en zwart schemerde, door het ritzelig vloeier omheen, en plechtig zei ze tegen de nieuwsgierig opkijkende en haar handen bestaande kinderen, meisjes, vanavond wordt het ruggekussen verloot. Ritzelen, traag, dwareld het papier nu op de grond, en een hel rood zwart gebaan rugkussen hield bochtje in de hoogte. Een mooi kussen, Piet, goedkeurde met langzame hoofdknik tantemietje. Daar had je eer van, mens. Hoeveel lootjes ben je er nou? Twintig, antwoordde Pietje, van vijf centen, dat is een gulden, dat kost het me ook zowat. Ik heb je er dan niks op verdienen, mens, voegert. Verdienen, waarom? Het is een aardigheidje met de sinne kluis. Doen het dan maar zierde jaar. Denner is dit, en denner is dat. Natuurlijk niet altijd een ruggekussen. Wat was het ook verleden jaar, ma? Nou, je vrouw, daar blom een mantje dat Stien de moeder gewonnen had. Snel naar Stien. Hei je weer een lootje, zeg. Joden racheltje, die koekruimels gehaald had, kwam binnen, liet de deur open. Kouder wind duurde tochtscherm haast om weg. Sneed finnig door de loggen, stinkende warmte, die zwoel hing onder de lage balken. Nijdigheid om stuntelig joden kind scherpt op. Zeg, jij lep hoog, ben je nou helemaal besuikerd? Moet we hier allemaal bevriezen. Trek de deur dicht. Grappend bangmakerig beelden de gert. Klauwn domineerbakkers in grimmer geplooien tegen het haast grienende schaap. Mijd, maijd. Pas op, ook fret je op, spek pak hem. Blauw, koud, bibberend handje met de vettig buldende zak voor zich uitgestrekt, keek haaltje hulp zoekend naar pietje. Die legt er voorzichtig, uit de ruggekussen, op de antemietjes brandhelder bond schorter schoot, haal de koud rachtje naar zich toe, zet het wicht te warm bij de kachel. Maar gister de zak af, begon bereiderig basis te delen. Loerend in het geelbruide kruim, voelde ze met een vingeren erin naar koekbrocken, die stijfkleverig gepakt lagen tussen gruis, als kijblokken in kind. Eén voor één visten ze tussen vinger en duim, de onogelijk bekruimende brocken op, legten ze naast zich. Dan nam ze telkens een plukje van wat er overbleef en liet dat in een gretig opgehouden handholletje vallen. Telkens de vingers belikkend en afrijwend aan rood bond schort. Alle grote brocken hield ze zelf, en de anderen, ontevreden mopprend met bekruimde monden, maar niet overluid, in vrees voor de polepel, zagen het aan, hoe ze naar geraffineerd lekkerbekkig wachten tot het laatste handholletje was leeggeklidderd te snoepen begon. Muis spits beknabbelend en een mandeltje met gezicht van overheerlijk vinden. Als smakelijk snoepend riep ze naar pietje die met tantemie onhandig vierkantjes van wit papier maakte. Nou, je vrouw, nou de loterij! Dan, bedeeel ziek omkijkend, zeg Jans, braaien hoor, praten en braaien! Wachtend, spottend, kreeg Hendrik, zwart haar genest, nu alleen gelaten op het rijtje Jodenstoeltjes, haar aan. Wat een bereddering! Maar maas, nauwde! Nou, zeg, kan ik voor je he, Jodenkind? Niets gelden, niets gelden, zes de pietje, Joden ben het toch? Nee, je vrouw, na drukkelijk te ma, met de gezicht van, o, daar heb je haar ook weer. Joden ben een hele andere mensen, ik zal niet zeggen, dat het geen mensen bennen, maar nou, maar das waar, meen het gaantje bond, spitsvindig bleekneusje van een jaar of twaalf. Ik vind ook, dat de Joden graag kwam sinds gevlij bij geduchten ma, maar die smalde. Wat vind jij, braaien maar lievers, je hebt niks te vinden. Ik en de je vrouw ken het beste galenig af. Nou maar, tegen de Klasieberg, die Vridin liep met ma en dus ook wat zeggen durfte. Nou maar, je vrouw, mijn vader die zei, dat het de Joden onze hier gekruisert hebben, en dan vraag ik, ben het dan mensen? Dat is al zo lang geleden, uitvlappte Gerrit, en daar hebben deuserschapen op alle manieren niet aan meegedaan, waar jij snusie. Het laatste tegen Hendrik, die een minachtend aankijk. Snusie moet die zeggen, honen Jans boon, die denkt dat die zelfers ook een snusie is, en die kruisert. Tantemitje, vond het nu tijd van tussen beide komen, en streng kraakstemmen ze uit haar hoekje. Ik zeg, ik zeg, jullie moestjes schamen, dat spotten, dat spotten wat je doet. Mijn nichipietje, hij het ongelijk, daar moet onderscheid wezen. Joden en Christen, dat is niet eender, maar zo praten, dat spotten, daar zegt een oud mens, oh zo. Hendrik woerend snikte, ik zal het zeggen, ik zal het tegen vader zeggen, en dan mocht lekker van school af. Dat gaf hoomgelag. Nou kind, schel kwetterde ma, wie dadelijk, daar zijn deuren, pietjes zuster weer. Stil nou maar, Hendrik, maar meent het zo kwaad niet. Nou Rachel, ga jij nou ook maar weer zitten, dan kan me verloten. Bedeesdrageltje, beklom haar tabaretje, met de ogen besmeld door Hendrik, die vies mondtrekkend demonstratief bij 1 hield, of schoon er 2 tabaret tussen waren. Op de tafel, helder vlekend het stukje bloot gemaakt zeildoek, lagen de papiertjes, laparommel rondom opgestuurd tot proper gedijkjes. Gerrit zocht er één uit de hoop, en het dikke timmermanspotloot, egaal vettig tot glimmende punt, of het nooit werd toegespitst, loch vochtend op zijn natte dronke manstong, schreef hij, zwaar indrukend op het tafelblad, ruggekussen. Van allemaal was de aandacht nu zeer gespannen en de schralen vlasstaartjes aan groven bij ingebukte koppen vettig glansden in rossig lamplicht. Dik hing de hitte door wand van de broeistankjes onder de tafel uit, waar donkig vriemel was van muff warme kouzenvoeten, die dit schoenen en klompenhoop bij weilen rommelig beroerden. Pietje foude de papiertjes op en deze hustselend in een kluwe toppetje van bruinhout met tinne randen. Alle meisjes hadden een loodje, dat maakte 12, 1 en Pietje zelf ook 1. Dat had ze zich al lang voortgenomen, want zij het, dan was het voor Joderaageltje. Maar nu de papiertjes met het ene uitgoeder tussen toegevouwen lagen in het bakje, wist ze zelf eigenlijk niet meer wat ze hopen moest. Twijfelend of het, als het toevall zo wou, in vrede en vriendschap zou aflopen. Zes loodjes waren door kennis gekocht en voor die zou het eerst dan de mitje trekken. Piberig, nam ouwetje, sterk doorvoelend gewicht van het ogenblik met de dorre bruinige vingers er een uit het hoopje, waar meteen open beuteren. Maar Gerrit, heel terug. Nee, tante, eerst zeggen voor wie. Nou, Piet. Voor, voor, je vrouw van Leeuwen. Krijkerig openproedst de tante het papiertje. Allemaal keken ze. En daar je vrouw van Leeuwen een nietje had, schilden ze. Niks, lekker niks. Moet je dat nou zeggen, bestrafte Pietje. Vrouw van Leeuwen, soms geen bestmens. Geld genocht, koep je er maar, mot ze maar kussen kopen. Het loten ging voort. Na de afwezige kennisen, je vrouw Dietz, vrouw Schepel, heintje de vries van het ossepad, die allemaal een nietje kregen, kwam er meer aan imo. Ieder mocht nu voor zichzelf een papier te trekken. Het rood zwarte rugkussen met gloei rode kwastjes in de hoeken verleidelijk, te kleurig, op mitjes stemmen schorter schoot. Van lamp en potkachtje werd de stemming opgewonnen prikkelbaar. Ruusetjes fel sloegen even op, zakt hem weer. Maatrok eerst, groot toen grijpend met onverschillig mondgetrek. Voude open, niks. Toch, valoor? Woerde Koelend tegen Hendrik, die vijander grijnste van haar taboretje af. Moet je lachen, joden kind. Trapietje, hoe lang hoe benouder? Wond ze in Gosna maar niet. Geven, het was de stumper al zo lang beloofd. Als de juffrouw wint, lauwe, maar niks zeggen. Insteeds steigend remoeg om het briefje dat koppig achterbleef in het kluwe bakje plagerig met het pietje speurt. Oogendicht, met gelaten trekken als iemand die zijn lot een hogere voorzienigheid in handen geeft, strakte Piet de arm uit. Grijp, zonder zien. Voude open, duizelde. Oh, hemeltje, daar had je het. Stond het, het fatale woord, ruggekussen. Nou, mens, snaterde maar. Het juffrouw in de opwinding vergetend tegenbedust Pietje. Zeg dan wat, heet nou of heet niet. Dikke neel van de bakker loerde over Pietje schoudig, zag het woord, loon verbaasde. Nou, zeg, dat is ook wat, die juffrouw had het. In het stom open mond smekker aanstaren begon Pietje want trouwend te voelen. Ze begreep dat ze wel vals toe verdacht ging worden. En haastig uitflapten ze het gewonelijk gauw bleke snoetje nu hitte groot. Nou ja, nou ja, ik houd natuurlijk niet. Ik geef het weg. Ik geef het weg aan, ruggeltje. Hokkend waren de laatste woorden haar heet toch een keel uitgekropen. De uitwerking was inderdaad vreselijk. Nou, maar zeg, gierde maar boven het algemeen voor ontwaardigingsgeroep. Dat is mijn te krass, dat is niet eerlijk, want wat het rode joden kind met onze centen gaan lopen. Pietje, zwakjes in het geblijg, gewild streng verdedigde. Nou, maar, wie is de baas? Ja, wie is de baas? Jij of of ik? Oh, ik heb het kussen getrokken en ik geef het aan ruggeltje. Hallo, ruggel, kom hier, kind. Verbaasd over de eigen moed keek ze zenuwachtig bevend zo was het pietje hoorde baas te zijn. Gerrit, die dommelig bij het rotangeraamd had zit erpijbroken, wacht erop, benoud vertrekkend zijn clown dominees snuit. Riep, vechten jullie paraat en verambesseer je daarmee. Dan weg door rammelende glasdeur. Het werd nu van allemaal bleren doorheen. Het hele stelletje was opgesprongen, schopte tegen de klompen, trapte stoelen om weg. Eén keelde er een hete stoof om, dat het test omrolde, vuurige kolbrokjes gemoedelijk de stinkwalmen begonnen in Lappenhoop. Met staatige zwarte wimpel sierlijk opgolfend roedgulpte de lamp. De hele kluit drong van revolutie geeft bezeten gezag verguizend ompietje heen, die heigend en vuurood stumperig probeerde het boggelijfje uitrekkend tot een lengte die het in de opgeven handen vastgekramte kussen buiten een bereik van de grijpende meiden kon brengen. Vlakbij het nu rotengleunend potkachtje zat aan te bietje, lippend prevenend met lachvertrokken mond, griezelig grijnzend in het bangbleke bakkensje, door haar handen nerveus bevend in schorter schoot, het geweld aan te zien. Overloten, bleerde ma van haar kop, zwijend met haar geducht wapen de houten pollipel, die zo nu en dan bonds kletzend op tafel met stevige slag van haar boeren knuisten, vuurieden ze tegen wachtelend bietje op. Mijn rugkussen, wij jullie meiden, bond van mijn, van mijn centen, waar je dat aan het rode jodenkind geeft, hier dat ding. En energiek, pollipels wijend wilden ze het bietje weer ontgidsen. Paul stond-ie, de strijd gaf haar moed. Nou, en het is toch voor racheltje, het is mijn kussen, jullie kan er allemaal je centen weer om krijgen, het zal nou voor racheltje zijn. Valspichtige treintje bond, glupend beklom achter bietje wachtende taboret, rugte ineens kussen uit al verslappende opgeheven handen, die in de schrik en verbazing stilte plots vallen na de herrie even omhoogbleven. Maar vuurier keerde pietje zich om en voorfals treintje dit buit geborgen had, gisten ze winnig het ding weer af. Eén mooi rood kwasje leidt af, het werelde bloedrecht naar de grond tussen vale lappenpap. Het kussen nu geschonden, het verleidelijk gloednieuwe raf, werd er ruw omgevochten. De warme halfduistere kamer om de roed uitgelpende lamp plukharden ze nu als katten dooreen, om schoppend stoelen en hete stoven onder de scheefgeschoven tafel uit. Dan de mietje bleek en zwetend van gruwelijke angst, moord en doodslag zag ze ervan komen, was gereterreerd, stond nu tegen de muur, geborgen achter gemoedelijk rood dan geraand. Wild vloog het ruggekussen deerlijk gehaven van de een naar de ander. De rode en zwarte draaden slaag opgekuld zwieren erbij. De kwasjes waren afgerukt en geel slijmige poppen wilsel peulden eruit als ingewand uit een dood lichaam. Ieder gaf het eerst hever begeerde nu felgehaate ding nog een hak en een trap. De jodenmeid zou het niet hebben. Al op een sabot van duivels en hekzenbroed ging dat een poosje nog door. Tot Tante Mietje, achter potkacheltje omloerend, een gluipend vlammetje zag oplekken, waar een alterlevendig koeltje de boel had aangestoken. In hevige angst voor ongeluk geelde het oude meisje brandt, brandt! al hooger uithalend in het rumoer. brandt! Dan, want hopig half huilend, pieetje, pieetje, pieetje dan toch, je huis brandt! Het was gehoord en het bedaardde. Heigend met hittige zweetkoppen stond de bende mal onnuchtig ineens te midden van de rommel met onmachtige stemmen uithikend. Waar brandt het? Maar pieetje, ongewoon resoluut, had het al geblust met de rest uit nog ongeschonden teepot. Meteen zag ze drugge kussen liggen, gehavend, onherkenbaar, een verraveld wot, slap en puilen van vulsel. Dat was nou het prachtige cineclaas kussen, dat haar zoveel centen en zoveel werk had gekost. En ineens, fel op vlammen tegen ma, meteen luchtend haar verongelijk voelen en jaloersheid van Gert, bitste ze vals. Een gemeendier bij jij. Even een verbazing stilte. Dan maar. Ik een gemeendier, ik daar laat me niet zeggen. Vast niet van jou, dronken toddel. Bitterneus, ik ga weg. Ik ga meteen naar mijn moeder. Voorgoed, een joden panistier. Maar ik ga weg. Ik ga weg. Woest propte ze haar naai rommel in lege boodschappenmand. Rukte hoed en mantel van de kapstok, de deur uit, en buiten in de stille kou wegklonken haar triftig snelle stappen. En zodra de anderen voelden dat ze nou heus niet zou weer omkomen, begonnen ze ineens vreedzaam praatjes te maken over haar, over haar basen, haar valsheid, haar guldzigheid. Nou strakjes nog met op koekrommels. Pietje, verblufft van succes, zich weer baasvoelend, je fraude gestreng. En nou is het meteen uit met de joden mensen bennen mensen. Jood of christen. Eender voor ons lieve heer. En in de vrede stemming van gemeenschappelijke kwaadspraak over verdwenen ma, gruw gaven ze toe. Wel hadden de joden ons heer gekruizerd, maar dat was al zo lang geleden. En Raghatje en Hendrik waren er toch, net als de jevrouw der Mans strakjes gezegd had, niet bij geweest. Dus zouden zij en andere jodenmeisjes voortaan op de stoelen bij de tafel zitten en uit mooie kommetjes drinken. Dat ermietje bedenkelijk afkeurend hoofdschuddend om de nieuwigheid, maar voelend dat er niks meer aan te doen was, slikte achter het potkachtje haar protest in. Einde van Revolutie van Kari van Bruggen. De zedelijke opvoeding moet bij de volwassenen beginnen. Van Jan Lichthart. Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opname behoren tot het publiek domein. Voor meer informatie als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org Gelezen door Marcel Koenders. De zedelijke opvoeding moet bij de volwassenen beginnen. Men zegt wie de jeugd heeft, heeft de toekomst. En men vecht om de jeugd. Om deze zekerer zedelijke beginselen in te printen. Zekere godsdienstige geloofswaarreden in te praten. Zekere goede gewoonten maken. Zo meent men dan de toekomst de jeugd. En in haar de toekomst de mensheid het beste verzekeren. Maar als de jeugd gaande weg volwassen wordt, bemerkt ze dat die beginselen onder de mensen wel beleden. Die geloofswaarheden daar wel gepredigt. Die gewoonten daar wel vormelijk geëerd. Maar geen van deze leven gemaakt worden. Het kind dat altijd de waarheid moet spreken raakt verwaald in de politiek der wereldwijsheid. Eerst al in zijn eigen huis. Waar het oordeel over anderen zo gansverschillend is. Naarmate die anderen afwezig of aanwezig zijn. Daarna in het maatschappelijk leven waar zaken en carrière haar eigen zedelijke eisen stellen. Eindelijk in de staatkunde en de oorlogskundigst. Waar het succes vaak alleen gekocht wordt door sleeuwermisleiding ter tegenpartij. Het kind dat God leerde liefhebben boven alles ook boven maamon ervaart als poedig dat zijn opvoeders dit niet zo letterlijk bedoeld hebben. Wanneer het zijn geld aan God wil geven maakt dit zijn vrouwen rustig dan vertoornd eindelijk hard maamon kan beter zorgen voor kleren en voetsel en woning en mensen neer dan God. Eer God met een mond maamon met de daad en het kind dat er iets verder was dan het opzeggen het napraten van woordenbraafheid en woordenvroomheid dat zich er eens enige goede gewoond had de gewoonte bij voorbeeld om de minste te zijn wordt later door baatzucht en heersucht kalmpjes geexplateerd de wereldervelwassenen ook die de kerkelijke blijkt hem een wedstrijd om de meeste te worden nog erger is het wanneer de zedelijke opvoedig niet bestaan heeft in het inpraten en imprenten van verstandelijke formuleringen als levensijsen in het aanwennen van praktische deugden maar in het heiligen en sterkend van de wil wanneer de opvoeding het zover moet brengen dat het kind zijn enig hel vond in een leven vol liefde en waarheid wanneer oprechtheid en gerechtigdheid en toewijding zijn wezen werden hoe zou het met die geaardheid zich in de maatschappij kunnen bewegen gerechtigheid dienen van personen en partijen het recht opgeofferd aan de naam de positie het belang toewijding mis die toewijding niet de persoonlijk aan maatschappelijke zonde aantast het is als of men een vogel aangelegd en groot gebracht van een reine atmosfeer liet rondstrompelen door funzige moddersteegjes het is als of men een vis de zandwoestijn instuurde en zij zwem men brengt het kind groot voor de wereld die er niet is men rust er toe met neigingen die als ze zich ontwikkelen zijn leven tot een moordende worsteling maken men maakt het klaar voor een samenleving die het zal uitstoten of verteren wie de jeugd heeft heeft de toekomst eer deze jeugd toekomst is zal ze bij de langzame vergroeiing tot de wereld der volwassenen geleidelijk vervormd zijn en tenslotte geassimileerd worden met het oude milieu we moeten het omkeren wie de toekomst heeft heeft de jeugd wanneer het kind ouder wordt telkens komt in een kring en een dampkring waarin met de zedelijke eisen ernstwoord gemaakt steeds meer ernstwoord gemaakt zal het door de invloed zijn omgeving voortdurend en bij toeneming vertrouwd worden met de morele levenspractijk bij de kunstmatige visteeld ziet men zo aardig de kleine visjes bij het groeien telkens van bassem veranderen maar ieder nieuw bassem biedt meer ruimte, water, licht en ducht alles naar de behoefte der dieren de vluggezwemmers worden niet in telkens onrijner water gebracht ze krijgen telkens op nieuw levensvoorwaarden waar hun materiaal wel zijn het beste wordt bevorderd niet anders mag het bij de opvoeling der minste kinderen zijn schep hen een moreel milieu hiertoes echter nodig dat de ouderen aan wie de zedelijke opvoeling der jongeren is toevertrout beginnen met aan zichzelf te werken maak eerst de groeten goed en dan door hen de kleine want die ouderen zijn de vormers van dit morele milieu moeten niet uit huiskamerpreekjes maar uit het levensgedrag van vader en moeder leren wat waarheidsliefde, verdraagzaamheid welwillendheid is door het dagelijks verkeer met die deugden moeten zij zich die eigen maken als een vanzelfsheid wanneer er bovendien over die deugde gesproken wordt dienen dit alleen om bij de jongeren helder wat ook van hen geëist wordt maar hoofdzak is dat de ouderen zelf geven wat ze van hun kinderen voorderen opdat de gezinsatmosfeer de kinderen niet belemmeren in het handelen naar de ethische eisen en die eisen aan het kind gebracht worden door hun levende leer zo moet het ook in de school de kinderen niet onmogelijk gemaakt worden waarheid liefend en naast de liefend te zijn en ding daar van de persoonlijkheid van zijn houding tegenover volwassen en kleine een aanhoudende doordringende prediking uit te gaan waar blijft de morele invloed wanneer de onderwijzer zijn leerlingen bijvoorbeeld het twisten verbiedend zelf in onmin leef met zijn collega's zelf twist met klagende verwijtende ouders ja zelfs onder de les op ruwe kijvende toon zijn leerlingen te lijf gaat dan schet hij niet alleen een immoriel milieu door zijn eigen gedrag maar verergaat dit nog door het huigelend onderscheid tussen woord en daad eerst zei de onderwijzer goed dan groeien door hem de schoendeur en dit geldt niet slechts de onderwijzer de lage school ook die de quick school naar middelbare school, de universiteit welke kracht kan uitgaan van een pedagogie les die in de praktijk der les zelfe reeds de verkondelde theorie weer spreekt men leert de leerlingen theoretiseren over waarheden in plaats van hen te oefenen in het verwerkelijke van waarheden men leert ze al dus de hand lichten met de ernstige dingen zo niet spotten met het heilige een oogleraar die liefde voor de wetenschap zegt te hebben en over teugd heet in de vloed der wetenschappelijke beschaving geeft toch ieder college aan om die liefde te tonen over te tragen om die overtuiging te planten in de hoofd en een hart en dech studenten of zal hij zijn toehorders door de dictaten door memoriseerwerk van de wetenschap vervreemden en zo doen de het geloof in haar aantrekkelijkheid en helzame invloed onder mijnen dan moet de verbetering beginnen en dit is in de allereerste plaats waar voor hen die zich in het bijzonder met de zedelijke en godszinsige vorming van jongen en ouders zijn belast van de kerk in al haar openbaringen gaat zedelijke kracht uit maar dan moet de kerk niet beschouwd worden als een priesterschap wakende voor een leer maar als een gemeenschap van godszoekenden werkende voor het zeerlijk helder mensheid hoe echter wanneer de dina's die kerk niet leefende bewijzen zijn voor de kracht en de zaligheid van hun prediking en als ook de leken die zich om hen scharen geen leefende berichtgevers zijn van het heil naar waarheid leefende brieven van het christus dan is het zout smakenloos en waarmee moet dit dan gezouten worden men bekommert zich altijd zo over het helder jeugd terecht maar wie zich daar warrachtig over bekommert beginnend dan met van zichzelf in zedelijke zin het beste te maken wat hij kan dan heeft hij alvast aan één factor de zedelijke opvoeling aan de voornaamste, met ernstige arbeid dan heeft hij geholpen aan het schepen een reinesfeer die jonge vogels het vliegen moeten leren beginnen met de volwassenen beginnen met onszelf als jezus crisis niet begonnen was met zichzelf zou de segend van het christendom nooit ons deel zijn geworden en wanneer die segend nog niet veel groter is het is omdat wij verzuimen door hem gekrachtigd zijn voorbeeld hierin na te leven en te beginnen met onszelf een stukje schreef ik op verzoek van het bureau voor het congres voor zedelijke opvoeding onze lezers zullen er geen nieuws in zien toch het leek mij nuttig ons volwassenen eraan te herinneren dat de ernst van ons treven blijken moet uit onze daden een kind mag geen mug inslikken en wij volwassenen zwelgen kemels einde van een zedelijke opvoeding moet bij volwassenen beginnen van Jan Lichthard opname door Marcel Koenders